دوره 9، شماره 1 - ( 3-1405 )
جلد 9 شماره 1 صفحات 48-37 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Khojastehbehzadi N, Mafi F, Emami M. Tracing Tutia Production in Southeastern Iran: Chemical and Mineralogical Studies of Ceramic Nails Associated with Metallurgical Activities Using Petrographic and ICP-OES Analyses. , KCR. 2026; 9 (1) :37-48
URL: http://journal.richt.ir/kcr/article-1-331-fa.html
URL: http://journal.richt.ir/kcr/article-1-331-fa.html
خجسته بهزادی نازنین، مافی فرزاد، امامی محمد امین. رد پای تولید توتیا در جنوب شرق ایران: مطالعات شیمیایی و مینرالوژیک بر روی میخ های سفالین به جای مانده از فلزگری با استفاده از آزمایش های پتروگرافی و ICP-OES. ، دانــش حـفـاظـت و مـرمـت. 1405; 9 (1) :37-48
دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر
چکیده: (1744 مشاهده)
ناحیه کرمان با دارا بودن منابع عظیم و غنی معدنی، از مهم ترین مناطق در شناسایی و استخراج فلزات به شمار می‌آید. شهر بم در جنوب‌شرق این استان به دلیل شرایط خاص زمین‌شناسی و زمین‌ریخت‌شناسی از دیرباز به مرکزی استراتژیک برای پیوند مسیر جنوب‌خاوری ایران با سیستان تبدیل شده است. بررسی باستان‌شناختی بخش مرکزی شهرستان بم با هدف شناسایی مراکز ذوب فلز و معادن کهن در طول سال های (1397-1398 ه.ش) آغاز شد. در این مقاله، با استناد به نتایج بررسی‌های میدانی انجام‌شده در بخش مرکزی بم، مطالعات آزمایشگاهی شیمیایی و مینرالوژیک بر روی چهار نمونه از میخ‌های سفالین مکشوفه از چهار ناحیه مربوط به فعالیت‌های فلزگری انجام گرفته است. این آزمایشات با هدف شناسایی کاربری این میخ‌ها و بررسی فرآیندهای استحصال به کار رفته است. نمونه های میخ‌های سفالین مورد مطالعه از طریق تحلیل پتروگرافی و ژئو‌شیمیایی با استفاده از روش ICP-OES از چهار محوطه شناسایی‌شده انجام شده است. پتروگرافی میخ‌های سفالی، حاکی از درجه حرارت بالای ساخت این اشیاء و بافت پورفیری شامل مواد پرکننده عمدتاً آذرین است. نتایج آنالیز شیمیایی میخ‌های سفالی نشان می دهد که حدود 72 درصد از ترکیب شیمیایی این میخ‌ها متشکل از عنصر روی بوده و استحصال آگاهانه این فلز را اثبات می کند. وجود تکنولوژی کافی در راستای انجام فرایند اکسیداسیون روی و تولید توتیا در این محوطه می تواند دلیلی بر شروع یکی از پیچیده‌‌ترین و فن‌‌آورانه‌‌ترین فرایند‌‌های استحصال فلز در دنیای باستان باشد. نتایج آزمایش‌های انجام شده بر روی میخ‌های سفالین به دست آمده از برخی محوطه ها حاکی از استفاده از این میخ‌ها جهت استحصال اکسید روی (توتیا) بوده است.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
کاربرد علوم، فناوری‌ها، تجهیزات، مواد و روش‌های نوین
دریافت: 1404/7/28 | پذیرش: 1405/3/30 | انتشار: 1405/5/19
دریافت: 1404/7/28 | پذیرش: 1405/3/30 | انتشار: 1405/5/19
فهرست منابع
1. آل طه کوهبنانی، بابک، وثوقی عابدینی ، منصور (1382). پتروژنز و پتروگرافی سنگ های آذرین جنوب شرق بم ( جبال بارز ) ، نشریه : علوم پایه دانشگاه آزاد اسلامی، 13 ( 490 )، 1099 - 1107.
2. احمد علی خان، وزیری، (1364). تاریخ کرمان به کوشش باستانی پاریزی. تهران: انتشارات علمی.
3. اسعد پور بهزادی، زهرا (1381). مروارید دریای کهن. تهران: انتشارات امیررضا.
4. آقانباتی، علی (1383). زمین شناسی ایران. تهران: سازمان زمین شناسی کشور.
5. حاکمی، علی (1385). گزارش هشت فصل بررسی و کاوش در شهداد (دشت لوت: 1347- 1354) به کوشش محمد موسوی. تهران: سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری.
6. الخیر، شهمردان (1362). نزهت نامه علائی به تصحیح دکتر فرهنگ جهانپور.تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
7. زارع، شهرام ؛عطایی، محمدتقی (1394). قلعه‌های بم: نگاهی مقدماتی به الگوی دفاعی ـ امنیتی در منظر فرهنگی بم. دو فصلنامه ایران‌شناسی باستان‌پژوهی، 9(7)، 99 - 129.
8. زاوش ، محمد (1348). کانی شناسی در ایران قدیم. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
9. سایکس ، سرپرسی (1363). سفرنامه ده هزار میل در ایران (مترجم حسین سعادت نوری). تهران: انتشارات لوحه .
10. عباس نژاد ، رحمت (1382). معدنکاری باستانی در جنوب شرقی ایران : گزارشی درباره یافته های جدید. مجله باستان شناسی و تاریخ، 17(2)، 65 - 73.
11. عقیلی خراسانی، محمدحسین (1371). مخزن الادویه. تهران: انتشارات آموزش انقلاب اسلامی.
12. فاضل، لیلا (1399). مطالعات باستان شناسی ناحیه منظر فرهنگی بم - شهرستان های فهرج و ریگان استان کرمان، به همراه معرفی آثار نویافته شهرستان های بم و نرماشیر، زیر نظر : شهریار عدل. شیراز: انتشارات کتیبه نوین.
13. فرمانفرما، فیروزمیرزا (1360). سفرنامه کرمان و بلوچستان، به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی)، اصفهان: بابک.
14. کاشانی، ابوالقاسم( 1353). عرایس الجواهر و نفایس الاطایب. (به کوشش ایرج افشار). تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
15. کمالی ، امین الله (1403). استحصال روی در ایران باستان : تحلیل ژئو شیمیایی و پتروگرافی میخ های سفالی و سرباره های کوره ذوب فلز بهاباد ، یزد ، فصل نامه دانش حفاظت و مرمت، 7 (3) ، ص 39-58 .
16. گاراژیان، عمران (1387). گزارش توصیفی گمانهزنی به منظور لایهنگاری تل آتشی و یکی از اقمار آن، دارستان بم. سازمان میراث فرهنگی کشور (منتشرنشده).
17. گوبه ، هاینس (1370). کرمان در قلمرو تحقیقات ایرانی، مقاله ارگ بم. به کوشش رسول دریا گشت. کرمان: انتشارات مرکز کرمان شناسی.
18. مستوفی قزوینی، حمدالله (1381). نزهه القلوب. تهران: انتشارات مطهری.
19. مستوفی، احمد (1351). شهداد و جغرافیای تاریخی دشت لوت. تهران: موسسه جغرافیا، گزارش های جغرافیایی. شماره 8.
20. مومن‌زاده، مرتضی؛ فرجاد باستانی، محسن (1369). مروری بر آثار معدنکاری باستانی در خطه کرمان. کرمان: انتشارات مرکز کرمان‌شناسی.
21. Caldwell,Joseph R.(1967),"Investigations at Tal-i-Iblis , III inois sate museum preliminary, Report No 9 III inois.
22. Craddock, P T and Eckstein, K. Production of Brass in Antiquity by Direct Reduction, in P.T. Craddock and J. Lang (eds.), Mining and Metal Production through the Ages, British Museum Press, London, 2003, pp.216-30.
23. Craddock, P. T., Zinc in classical antiquity. British Museum: 1990.
24. Craddock, P., The early history of zinc. Endeavour 1987, 11 (4), 183-191. [DOI:10.1016/0160-9327(87)90282-1]
25. Craddock,P.T,Eckstein k .& Meeks, N.D.(1983) . Zinc production in medieval ( India : The evidence from Zawar , Rajasthan . Antiquity , 57 (220), 180_187 . [DOI:10.1017/S0003598X00055587]
26. Elikay Dehno, S.; Kamali, A. A.; Beheshti, S. I.; Ebrahimi, M.; Aarab, A., Unveiling Shahdad: Exploring ancient copper reserves and metallurgical practices on Iran's Southeast Plateau. L'Anthropologie 2025, 129 (1), 103343. [DOI:10.1016/j.anthro.2024.103343]
27. Emami, M.; Elikay Dehno, S.; Eskandari, N.; Pritzel, C., Tracing the pyro-technological evidence during the 3rd millennium bc in "Shahdad" through archaeometallurgical remains. Archeometriai Műhely 2024, XXI (3), 253-264. [DOI:10.55023/issn.1786-271X.2024-020]
28. Emami, M.; Parvaresh, A. In Mineralogish, Petrochemische Untersuchungen an Kupferschlacken aus "SHEIKH-ALI" Ophiolithkupferlagerstaetten, Kerman, Iran, Archäometrie und Denkmalpflege 2016, Jahrestagung an der Georg-August-Universität Göttingen 28. September, Susanne Greiff, A. K., Frank Schlütter, Michael Prange (Hrsg.), Ed. Metalla, Sonderheft 8
29. Eskandari, N.; Emami, S. M., Re-tracing Copper Metallurgy in the Shahdad Region (3rd Millennium BCE). Journal of Archaeological Studies 2022, 14 (2), 1-17.
30. Fabbri, B.; Gualtieri, S.; Shoval, S., The presence of calcite in archeological ceramics. Journal of the European Ceramic Society 2014, 34 (7), 1899-1911. [DOI:10.1016/j.jeurceramsoc.2014.01.007]
31. Hauptmann, A., The Archaeometallurgy of Copper; Evidence from Faynan, Jordan. Springer 2007; p 396. [DOI:10.1007/978-3-540-72238-0]
32. Jahrestagung an der Georg-August-Universität Göttingen 28. September, 2016; pp 205-208.
33. Khojasteh Behzadi , N. , Mafi,F., & Emami , S.M. (2023) .The study of mining and metallurgy in the Central part of Bam country based on archaeological survey and histrocal sources . Journal of Archaelogical Stadies , 15 (2), 57_73 .
34. Li, Y.; Xiao, B.; Juleff, G.; Huang, W.; Li, D.; Bai, J., Ancient zinc smelting in the Upper and Middle Yangtze River region. Antiquity 2020, 94 (375), e17. [DOI:10.15184/aqy.2020.83]
35. Maggetti, M., Chemical analyses of ancient ceramics: What for? CHIMIA International Journal for Chemistry 2001, 55 (11), 923-930. [DOI:10.2533/chimia.2001.923]
36. Maggetti, M., Phase analysis and its significance for technology and origin. In In Archaeological ceramics, 1982; pp 121-133.
37. Maritan, L.; Ganzarolli, G.; Antonelli, F.; Rigo, M.; Kapatza, A.; Bajnok, K.; Coletti, C.; Mazzoli, C.; Lazzarini, L.; Vedovetto, P.; Chavarría Arnau, A., What kind of calcite? Disclosing the origin of sparry calcite temper in ancient ceramics. Journal of Archaeological Science 2021, 129, 105358. [DOI:10.1016/j.jas.2021.105358]
38. Pigott, V., The development of metal production on the Iranian plateau. University of Pennsylvania Museum Press, Philadelphia: 1999.
39. Polo , M. (1903). The book of ser Marco polo , The venetian , concerning The kingdoms and marvels of the East (vol 2 ) . Scribner.
40. Rajabzadeh, A.; Kouhestani, H.; Mokhtari, M. A. A.; Zohdi, A., Mineralization, structure, texture and genesis of sediment-hosted Chehrabad Pb-Zn-Cu deposit, NW Zanjan. Journal of Economic Geology 2020, 12 (2), 177-202.
41. Sedghi, Y.; Sani, F. S.; Eskandari, N.; Emami, M., Beyond a Decoration; Mineralogical and Micro-structural Study of the Early Bronze Age "Life Cycle Jar" from Keshik Cemetery, Sistan and Balouchistan, Iran. Interdisciplinaria Archaeologica 2022, VIII (1), 1-12.
42. Shortland , A . & Degryse ,P., (2020) . " Ceramics " . In : K . Brritton & M.P.Richards(Eds), Archaeological Science: An Introduction (335_346) Cambridge University Press. [DOI:10.1017/9781139013826.014]
43. Zhou,w. (2001). Distilling zinc china: the technology of large- scale zinc production in chongqing during the Ming and Qing Doynasties (AD 1368-1911)[Doctoral dissertation, University college London]. UCL Discovery.
44. Thornton, c.p. (2007) . of brass and bronz in prehistoric soth Aisa. In Metals a mines : Studies in archaeometallurgy ( pp.123_135). Archetype Publications.
45. Thoronton, c.p & lamberg-karlosky, c.c, 2001,"Tappeh Yahya and the prehistoric metallurgy of south-eastern iran.
46. Wertime, T. A., Man's First Encounters With Metallurgy: Man's discovery of ores and metals helped to shape his sense of science, technology, and history. Science 1964, 146 (3649), 1257-1267. [DOI:10.1126/science.146.3649.1257]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |