[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: مقالات در دست انتشار :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 4، شماره 14 - ( 12-1399 ) ::
سال 4 شماره 14 صفحات 203-222 برگشت به فهرست نسخه ها
بررسی سازمان فضایی و کالبدی محله‌های تاریخی شهر همدان در دورۀ قاجار و تأثیر آن‌ها بر توسعۀ روابط اجتماعی
زهرا جامه‌بزرگ1، آراز نجفی2، زرین فخارزرین3، یدالله حیدری‌باباکمال4
1- دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران.
2- استادیار گروه باستان‌شناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران ، Araz.najafi@vatanmail.ir
3- استادیار گروه باستان‌شناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران.
4- استادیار گروه مرمت و باستان‌سنجی، دانشکدۀ هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
چکیده:   (350 مشاهده)
محله‌های شهری را می‌توان کوچک‌ترین واحد کالبدی و اجتماعی و حتی قومی در بدنۀ سنتی شهرهای ایران به‌شمار آورد؛ با این‌حال، در طرح توسعۀ شهرها، محلات تاریخی دچار تغییرات زیادی شدند و ساختار سنتی آن‌ها به‌دلیل عدم انطباق با شرایط جدید به‌مرور فرسوده شده و کارایی خود را از دست داده‌ا‌ند، این امر منجر‌به کاهش سطح ارتباط ساکنان با یکدیگر شده است. شهر همدان از شهرهای مهم غرب ایران در دوران اسلامی ا‌ست که پیشینۀ ساختار شهری آن به پیش از اسلام باز می‌گردد. جدای از هرگونه ضوابط مرزبندی میان محله‌ها، توجه به اهمیت جدایی‌گزینی آن‌ها در بدنۀ شهرهای ایران، بـه‌ویژه در دورۀ شتابان شهرنشینی و گسستگی نظام تعاملی بین اجزای بدنۀ شهرها، از دید مدیریت شهری و باززنده‌سازی قدرت عملکردی محله‌ها، شایان توجه زیادی است. از آنجایی‌که فضای محله‌های شهر همدان در قرون متأخر اسلامی، به‌صورت منسجم مطالعه نشده، پژوهش حاضر در تلاش است تا با استفاده از شواهد تاریخی و معماری موجود، ساختار کالبدی محله‌های شهر همدان و عناصر اصلی در شکل‌گیری محله‌ها را معرفی کند. برمبنای هدف یاد‌شده، پرسش اصلی پژوهش عبارت‌ست از: ساختار کالبدی و الگوی فضایی محله‌های تاریخی شهر همدان چگونه است؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بسیاری از محلات همدان در دورۀ قاجار به‌صورت تدریجی به دو شکل خطی و دایره‌ای‌شکل یافته‌اند. در ساختار کالبدی محله‌های همدان عناصری شکل‌گرفته که در برآورد نیازهای اولیۀ ساکنین محله، تقویت حس مکان و ارتقای همبستگی آن‌ها نقش مهمی داشته است؛ از آن جمله می‌توان به: مسجد، حمام، چمن، امامزاده، چشمه، سردابه، کاروانسرا اشاره کرد. در این‌میان مساجد محله‌ای، محور اصلی مرکز محله و مهم‌ترین عنصر ساختاری هر محله را به‌خود اختصاص می‌داده است. 
واژه‌های کلیدی: همدان، دورۀ قاجار، سازمان فضایی، مساجد محله‌ای، توسعۀ روابط اجتماعی.
متن کامل [PDF 2322 kb]   (28 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصي باستان‌شناسی
دریافت: 1399/4/23 | پذیرش: 1399/8/10 | انتشار: 1399/12/9
فهرست منابع
1. - آژنگ، نصرالله، (1387). «نام‌های کوچه‌ها، محله‌ها و خیابان‌های قدیمی همدان». فصلنامۀ فرهنگ و مردم، شمارۀ 26، صص: 46-38.
2. - ابراهیمی، پروین، (1382). سیمای میراث فرهنگی همدان. تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
3. - اذکایی، پرویز، (1380). بافت کهن شهر همدان، بیست گفتار دربارۀ مادستان. همدان: نشر مادستان.
4. - اذکایی، پرویز، (1387). «همدان در یک نگاه. فصلنامه فرهنگ مردم(ویژه‌نامه همدان)، سال 7، شمارۀ 26، صص: 21-12.
5. - اسدالله، نقدی، (1395). «نقش سرمایه‌های اجتماعی در دلبستگی به مکان در محلات سنتی (نمونۀ موردی: محلات شهر همدان». مطالعات جامعه‌شناختی شهری، سال 6، شمارۀ ۱۸، صص: 23-50.
6. - باکینگهام، جیمز، (1380). «سفرنامه». ترجمۀ منیژه اذکایی، در: همدان‌نامه (بیست گفتار درباره مادستان)، تألیف پرویز اذکایی، همدان: نشر مادستان.
7. - به‍من، مه‍ناز، (1382). عل‍ی‌اکب‍ر دهخ‍دا. ته‍ران: مؤسسۀ فرهن‍گی مدرسه برهان.
8. - پاکزاد، جهانشاه، (1390). تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران از آغاز تا دورۀ قاجار. تهران: آرمانشهر.
9. - پیرنیا، محمدکریم، (1371). معماری اسلامی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
10. - ثابتی، الهه، (1384). «جستجوی معماری حمام در مینیاتور ایرانی». در: مجموعه مقاله‌های همایش حمام در فرهنگ ایرانی، تهران: پژوهشکدۀ مردم‌شناسی با همکاری اداره کل فرهنگی، صص: 185-145.
11. - جکسن، ویلیامز، (1369). سفرنامه جکسن، ایران در گذشته و حال. تهران: خوارزمی.
12. - چریکف، (1379). سیاحت‌نامه مسیو چریکف. ترجمۀ آبکار مسیحی، به‌کوشش: علی‌اصغر عمران، تهران: امیرکبیر.
13. - خاکساری، علی؛ شکیبا‌منش، امیر؛ و مهشید قربانیان، (1385). محله‌های شهری درایران. تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
14. - رحمانی اسماعیل؛ و شعبانی، محمد، (1397). «بازیابی هویت کالبدی بافت تاریخی شهر کنونی همدان بر اساس نقشه 1851م. روس‌ها و عکس هوایی 1936م. اشمیت». مجموعه مقالات کنگره استانی؛ چهارمین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، به‌کوشش: اداره کل سازمان میراث فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان، ویراستار: خلیل‌الله بیک‌محمدی، همدان: چنار، صص: 75-92.
15. - رنجبران، محمدرحیم، (1390). «بازخوانی سرگذشت هگمتانه با استناد به منابع تاریخی و باستان‌شناسی». مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه، به‌کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری، صص: 98-83.
16. - زارعی، محمدابراهیم، (1390). «ساختارکالبدی-فضایی شـهر همدان از آغاز دورۀ اسلامی تا پایان دورۀ قاجار، براساس مدارک و شواهد موجود». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران (نامۀ باستان‌شناسی). شمارۀ 1. دورۀ 1، صص: 82-57.
17. - سجادزاده، حسن؛ اردلان، مهسا؛ و مهدوی‌ضیاء، انیس، (1397). «عوامل مؤثر بر تحولات ساختاری و توسعۀ کالبدی شهر همدان با تأکید بر نقش دروازه‌ها و راه‌های شهری». مجموعه مقالات کنگرۀ استانی؛ چهارمین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، به‌کوشش: اداره کل سازمان میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان، ویراستار: خلیل‌الله بیک‌محمدی، همدان: چنار، صص: 408-385.
18. - سلطانزاده، حسین، (1367). مقدمه‌ای بر تاریخ شهرنشینی ایران. چاپ 2، تهران: امیرکبیر.
19. - سلطانزاده، حسین، (1385). فضاهای شهری در بافت‌های تاریخی ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
20. - سلطانزاده، حسین، (1393). بازارهای ایرانی. چاپ پنجم، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
21. - صابری‌همدانی، احمد، (1381). تاریخ مفصل همدان. 3 جلد، قم: شاکر.
22. - صحی‌زاده، مهشید؛ و ایزدی، محمدسعید، (1380). «شالوده شهر، از فضاهای عمومی تا عرصه‌های خصوصی باززنده‌سازی میان‌شالوده‌های شهری در همدان». هفت‌شهر، دورۀ 1، شمارۀ 4، صص: 139-131.
23. - طرح محور فرهنگی- تاریخی شهر همدان، (1371). مهندسین مشاور توسعه گستر، همدان: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری.
24. - ظهیرالدوله، علی‌بن ناصرخان قاجار، (1367). خاطرات و اسناد ظهیرالدوله. به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: زرین.
25. - علیتاجر، سعید؛ صحرایی، مینا، (1396). «تحلیل مفهوم انسجام ساختار فضایی در محله‌های تاریخی با روش نحو فضا (نمونه موردی: محله‌های تاریخی شهر همدان». دورۀ 4، شمارۀ 2، شمارۀ پیاپی 7، پاییز و زمستان، صص: 205-219.
26. - غلامی، مریم، (1391). «طراحی مرکز محله در بافت تاریخی همدان». پایان‌‌نامۀ کارشناسی‌ارشد معماری دانشگاه شهیدبهشتی (منتشرنشده).
27. - فرشچیان، امیرحسین؛ و بلالی‌اسکویی، آزیتا، (1394). «نمود هندسه بر سیر تکامل شهر ایرانی در ادوار مختلف شهرسازی (مطالعه موردی: شهر همدان)». فصلنامۀ مطالعات شهری، دورۀ 4، شمارۀ 15، صص: 67-53.
28. - فلامکی، منصور، (1365). باززنده‌سازی بناها و شهرهای تاریخی. تهران: دانشگاه تهران.
29. - قدکچیان، اسماعیل، (1376). «طرح مقدماتی از نقشۀ تاریخی محلات در زندگی شهری مردم همدان». فصلنامۀ فرهنگ همدان، شمارۀ 32.
30. - قدکچیان، اسماعیل، (1387). «درآمدی بر نقش تاریخی محلات». فصلنامۀ فرهنگ مردم (ویژه‌نامۀ همدان)، سال 7، شمارۀ 36، صص: 37-22.
31. - کرزن، جرج لرد، (1349). ایران و قضیه ایران. ترجمۀ وحید مازندرانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
32. - گروته، هوگو، (1369). سفرنامه. ترجمۀ محمد جلیلوند، تهران: نشر مرکز.
33. - مترجم، عباس، (1383). «گزارش کاوش لایه‌نگاری تپه پیسا همدان». همدان: مرکز اسناد سازمان میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر ‌نشده).
34. - مترجم، عباس، (1389). «گزارش فصل سوم کاوش‌های باستان‌شناسی تپه پیسا همدان». همدان: مرکز اسناد سازمان میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر ‌نشده).
35. - محمدی‌فر، یعقوب؛ و مترجم، عباس، (1383). «گزارش فصل دوم کاوش‌های باستان‌شناسی تپه پیسا همدان». همدان: مرکز اسناد سازمان میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر‌نشده).
36. - مطراقچی، نصوح، (1379). در بیان منازل سفر عراقین سلطان سلیمان. ترجمۀ رحیم رئیس‌نیا، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
37. - مهریار، محمد؛ فخارتهرانی، فرهاد؛ و قدیری، بهرام، (1378). اسناد تصویری شهرهای ایران در دورۀ قاجاریه. تهران: دانشگاه شهید‌بهشتی و سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
38. - موریه، جیمز، (1362). سفرنامۀ جیمز موریه. ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران: توس.
39. -نفیسی، علی‌اکبر، (1382). فرهنگ ناظم‌الاطبا. جلد اول، مقدمه، تهران.
40. - هالینگبری، ویلیام، (1363). روزنامۀ سفر هیأت سرجان ملکم به دربار ایران. ترجمۀ امیرهوشنگ امینی، تهران: کتابسرا.
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA



XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Jamebozorg A, najafi A, Fakhar-Zarrin Z. Um estudo da organização espacial e física dos bairros históricos do Hamadã durante o período Qajar e seu impacto no desenvolvimento das relações sociais. Parseh J Archaeol Stud. 2021; 4 (14) :203-222
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-379-fa.html

جامه‌بزرگ زهرا، نجفی آراز، فخارزرین زرین، حیدری‌باباکمال یدالله. بررسی سازمان فضایی و کالبدی محله‌های تاریخی شهر همدان در دورۀ قاجار و تأثیر آن‌ها بر توسعۀ روابط اجتماعی. مطالعات باستان شناسی پارسه. 1399; 4 (14) :203-222

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-379-fa.html



سال 4، شماره 14 - ( 12-1399 ) برگشت به فهرست نسخه ها
فصلنامه مطالعات باستان شناسی پارسه Parseh Journal of Archaeological Studies
Persian site map - English site map - Created in 0.17 seconds with 30 queries by YEKTAWEB 4286