چوب و نی در زمرۀ اولین مصالح در ساختمان سازی بوده است. استفاده از این مصالح از دیرباز به جهت سهولت دسترسی، سبکی، مقاومت فشاری، کششی و برشی، اتصالات ساده، نصب سریع و غیره رواج داشته است. ویژگی های فوق باعث شده است که چوب در میان مصالحی که جهت ساختمان سازی به کار می روند دارای ارزش ویژه ای باشد. خصوصاً کاربرد آن در سقف بنا حایز اهمیت است. آنچه که استفاده از چوب را در بسیاری موارد در فلات ایران محدود کرده است، کمبود و نیز آسیب پذیری آن در برابر آفات و بیماری هاست. در قسمت مرکزی ایران به علت اقلیم حاکم بر آن، موریانه ها مهم ترین آفت بناهای خشتی و سازه های چوبی هستند. بدین منظور آزمایشی میدانی برای بررسی ترجیح غذایی موریانه ها )با توجه به گونه های چوب مورد استفاده در بناهای تاریخی( طراحی و در حسینیۀ چهارمنار به اجرا درآمد. در این بررسی چهار گونه چوب )گردو، چنار، کاج، زبان گنجشک( را که بیشتر در بناهای تاریخی به کار گرفته شده اند آزمایش کردیم. این آزمایش در قالب طرح کاملاً تصادف (۴تیمار در ۸ تکرار( در زمینی به مساحت ۴۰۰ متر مربع انجام شد و مقایسۀ میانگین ها، نشان داد که گردو و چنار در یک گروه، زبان گنجشک در گروه دوم و کاج  که هیچ مورد تغذیه قرار نگرفته  در گروه سوم قرار دارند. همچنین آمارهایی از تعداد ایستگاه هایی که در آنها تغذیه صورت گرفته در هر بازدید مشخص شده است.

چکیده بنایی که امروز به مدرسۀ ضیائیه و زندان اسکندر شهره است، در محلۀ فهادان یزد و در محوطه  ای قرار دارد که پیرامونشْ قبۀ دوازده امام، حسینیۀ فهادان، و برخی بناهای دیگر و خانه  های تاریخی واقع هستند. این بنا دو میان سرا و سه ایوان دارد و گنبدخانۀ آن متصل به ایوان شرقی است و باقی عناصر کالبدی آن پیرامونِ میانسرایِ بزرگ انتظام یافته اند. تحقیقِ جدی و مستقلی دربارۀ این بنای مشهور انجام نشده و تحقیقات پراکندۀ انجام  شده بیش  تر مشتمل بر توصیفی از فضاهای معماری و عناصر و اجزای کالبدی بناست و «چیستی» آن تاکنون معلوم نشده است. مؤلفان تواریخ یزد هیچ کدام بنای زندان اسکندر را در کنار مدرسۀ ضیائیه معرفی نکرده اند. جعفری و کاتب مورخانِ قرنِ نهم، اشارۀ مستقیم به بنای زندان اسکندر ندارند، اما، بافقی مورخِ قرن یازدهم از موضِ عی به نام زندان اسکندر نام می برد. از طرفی ایشان در کتاب جامع مفیدی مانند جعفری و کاتب، مدرسۀ ضیائیه را با ذکر کامل نام بانی، سال ساخت، مدرسان، و ویژگی های کالبدی معرفی می کند. همچنین آیتی، مؤلف کتاب تاریخ یزد در سال ۱۳۱۷ش از زندان اسکندر همچون محوطه ای در درون یزد یاد می کند و نامی از مدرسۀ ضیائیه به میان نمی آورد. به نظر می رسد زندان اسکندر و مدرسۀ ضیائیه دو بنای مجزا هستند. سؤالی پیش می آید و آن این که بنایی که امروز در مجاورت قبۀ دوازده امام است، مدرسۀ ضیائیه است؟ یا زندان اسکندر؟ یا هیچ  کدام؟ یا هر دو؟ بنایِ مدّ نظر کتیبۀ احداثیه و سال ساخت ندارد و گزارش باستان شناسیِ قابل اتکایی برای شناخت آن وجود ندارد. لذا با بنایی روبه  رو ایم که نمی دانیم «چیست؟». هدف این مقاله شناختِ چیستی بنایی است که مختصری درباره اش خواندید. جست  وجو در کتاب  ها و اسناد مکتوب تاریخی و تحقیقات میدانی برای پاسخ به پرسش تحقیق راهگشا بوده است. شواهد نشان می  دهد که بنای موسوم به مدرسۀ ضیائیه هیچ نسبت و نشانی از مدرسۀ ضیائیۀ شهرستان) مندرج در تواریخِ یزد ندارد. از طرفی با توجه به اطلاعات موجود امکان تشخیص زندان اسکندر همچون یک بنا میسر نیست. با وجود این، به نظر می رسد محوطه یا بنایِ زندان اسکندر با استناد به شواهد متنی و اشتهار آن میان اهالی فهادان، حدود موضعِ کنونیِ بنایی باشد که کانون این  مقاله است.

قنات وقف آباد با حدود ۷۰۰ سال قدمت، تا اوایل قرن حاضر با سازوکار سنتی خود، آب مورد نیاز آشامیدن و مصارف شهری شهر یزد را تأمین می­کرد. تحولات سالیان اخیر، تغییرات اقلیمی، و تغییر در زیرساخت های شهر از جمله تأمین آب آشامیدنی از طریق شبکۀ لوله کشی شهری به تدریج نقشِ این قنات را در زندگی مردم و فضای شهری کمرنگ کرد. فقدان مستنداتِ کافی دربارۀ مسیرِ دقیقِ این قنات و سازه های آبی مرتبط با آن و ضرورتِ مستندسازی این سازۀ تاریخیِ آبی و تبدیل داده های شفاهی موجود به متنی مکتوب دربارۀ آن که به نظر می رسد واپسین سال های حیات خود را طی می کند انگیزۀ انجام این تحقیق شد. در این پژوهش تلاش شده است پس از توضیح مختصری پیرامون قنات وقف آباد، مسیری از آن که در شهر یزد واقع می شده است در دو مقطع تاریخی یعنی قرن هشتم هجری شمسی و عصر حاضر، بررسی و مطالعه شود. بدین منظور در وهلۀ اول کتب و متون تاریخی پیرامون قنات وقف آباد و بناها و سازه های مرتبط با آن در شهر یزد مورد کنکاش قرار گرفته و سپس مطالعاتِ انجام شده پیرامون حصار و محلات شهر یزد در قرن هشتم بررسی شده است. با توجه به داده های مذکور، تصویر فرضیِ دوبعدی و سه بعدی از شهر یزد در قرن هشتم ارائه و مسیر قنات در آن بازنمایی شده است. در بخش دوم متون و اسناد مرتبط با قنات در عصر حاضر مطالعه شده و پس از بررسی وقف نامه ها و اسناد و مکتوبات پیرامون مسیر قنات و سازه های آبی آن در یک صد سال اخیر، با انجام بازدیدهای میدانی سعی در کشف و تدقیق مسیر قنات شده و موقعیت سازه های مرتبط با قنات شناسایی شده اند. در جریان بازدیدهای میدانی با افراد مطلع و قدیمی محلات مختلف یزد مصاحبه شده و با تطبیق اظهارات این افراد با اسناد و گزارش های موجود، تلاش شده مسیر اصلی قنات به صورت دقیق شناسایی شده و بر نقشۀ دوبعدی شهر یزد پیاده شود.