جستجو در مقالات منتشر شده


9 نتیجه برای قاجار
عمارت بادگیرِ کاخ گلستان در گذر تاریخ
عباس خاکسار،
دوره 36، شماره 71 - ( 12-1394 )
چکیده

تاریخ احداث اکثر بناهای دوره قاجار به دلیل ذکر آن در کتب مرجع آن زمان یا کتیبه ها مشخّص

است. لیکن تاریخ عمارت بادگیر کاخ گلستان به علت تغییرات بی شمار کالبدی در پرده ای از ابهام

قرار گرفته است. در این پژوهش ابتدا با استفاده از منابع مستدل تاریخی که به روش اسنادی

)کتابخانه ای( و تحلیلی صورت گرفته تعلّق بنا به زمان فتحعلی شاه و حتی قبل آن محرز م یگردد.

بنای مذکور ابتدا در اختیار محمدعلی میرزا )دولتشاه( پسر بزرگ فتحعلی شاه قرار داشته و بعد به

سیف الدوله میرزا فرزند ظل السلطان عالی شاه پسر دهم فتحعلی شاه می رسدکه تحت الحمایه دولت

انگلیس بوده است. این کاخ به سبب کدورت بین دول تهای ایران و انگلیس در سال 1273 ق )در

دورۀ ناصری( و به علل سیاسی از سیف الدوله میرزا گرفته شده به ابنیۀ ارگ سلطنتی )کاخ گلستان(

الحاق می شود. برپایۀ مطالعات کتابخان های و میدانی و مقایسۀ تالار الماس و عمارت بادگیر )بناهای

ضلع جنوبی کاخ گلستان( و همچنین بررسی عنصر اصلی این عمارت یعنی بادگیرها و راهروهای

ارتباطی شان با حو ضخانه، فرضیه ای جدید شکل گرفت ناظر بر آنکه بادگیرها و اتاق های گوشواره، از

منضمات بنا در دورۀ ناصری هستند و مابین سال های 1273 تا 1274 ق توسط علی خان حاجب الدوله

به عمارت الحاق شده اند و نام عمارت بادگیر از آن زمان به این بنا اطلاق شده است. عمارت مذکور

به تناسب کاربری آن در دوره های بعد نیز دستخوش تغییراتی شده است که در این پژوهش بدان

پرداخته شده است.


پژوهشی دربارۀ نقش برجستۀ ساسانی شهر ری
سیاوش درودیان،
دوره 36، شماره 71 - ( 12-1394 )
چکیده

یکی از آثار نابودشدۀ دورۀ ساسانی در شهر ری، نق ش برجستۀ ناتمامی است که جهانگردان زیادی از

آن نام برده اند، آن را توصیف کرده اند و یا معدودی از آنان طرحی از آن انداخته اند. در سا ل های

پایانی حکومت فتحعل ی شاه قاجار، این نقشِ ناتمام پاک و تصویر خود فتحعل ی شاه به جای آن حک

شد. از آنجا که آثار ساسانی یاف تشده در ری اندک است، بررسی این نقش و یافتن فردی که تصویرش

در این نق ش برجسته حکاکی شده، دارای اهمیت خاصی است. پژوه ش های انجا م شده دربارۀ این

نق ش برجسته معدود است و نظرات گوناگونی را نیز شامل م ی شود. هدف این مقاله ابتدا معرفی کامل

این نق ش برجستۀ نابودشده و سپس ارائه یک فرضیۀ جدید درباره شخصیت حکاک ی شده در آن است.

روش پژوهش، بررسی مت ن های تاریخی و مقایسۀ تمام اسناد ب ه جا ی مانده تصویری از این نق ش برجسته

است. با مقایسۀ اجزای هر تصویر با یکدیگر و دو نق ش برجستۀ نقش رستم در فارس، مشخص شد که

شخص حکاک ی شده ب ه احتمال بهرام دوم یا سوم ساسانی بوده است. در این مقاله در پی آنیم که به دو

پرسش پاسخ دهیم: تصویرهای موجود از نق ش برجستۀ ساسانی شهر ری چه تشابهات و تفاو ت هایی با

هم دارند و شخص حجار ی شده در این نق ش برجسته کیست؟


بررسی و تحلیل قلعۀ پوراشرف شهرستان دره شهر
اکبر شریفی نیا، مجید ساریخانی،
دوره 36، شماره 71 - ( 12-1394 )
چکیده

قلاع متعددی ب هجامانده از دورههای مختلف تاریخی در شهرستان درهشهر از توابع استان ایلام موجود است. یکی از این بناها قلعۀ پوراشرف است که در راستای نیل به اهداف نظامی و سیاسی حکام محلی بنا نهاده شده است. هدف اصلی پژوهش حاضر مطالعۀ باستان شناختی قلعۀ پوراشرف و تبیین نقش، جایگاه، و چرایی ساختآن در بستر سیاسی و نظامی شهرستان درهشهر در دورۀ قاجاریه است. سؤال پژوهش این است: کالبد اصلی بنای قلعۀ پوراشرف به لحاظ معماری چگونه است و تاریخ دقیق تأسیس و ضرورت ساخت آن در این دوره چیست؟ روش تحقیق توصیفی تحلیلی با رویکرد تاریخی و بر اساس مطالعات میدانی و کتابخانهای به سرانجام رسیده است. نتایج پژوهش نشان م یدهد که بنای پوراشرف بر اساس اجزای سازندۀ آن یعنی برج و باروهای چندطبقه و بلند، تیرک شها، اصطبل درونی قلعه، چاه آب، بازداشتگاه موقت، محل اسکان و استقرار نظامیان، بخش اداری قلعه، و محل ذخیرۀ مواد غذایی آن، بنایی نظامی است. ساخت قلعۀ پوراشرف در احوال سیاسی و نظامی منطقۀ دره شهر جنگ و ناامنیهامتعاقب آن( در دورۀ قاجاریه امری ضروری بوده است و بر اساس مطالعات معماری آن، کارکرد نظامی این قلعه بر کارکرد مسکونی آن غالب بوده است. تاریخ ساخت این بنا یا تاریخ تعمیر آن علی رغمنظرات متعدد دیگر پژوهشگران متعلق به سال 1335 ق است.


بررسی تطبیقی ویژگی های تزیینات آجرکاری خانۀ آخوند ابوی خرم آباد و خانۀ سوزنگر دزفول
کوروش مؤمنی، کوروش عطاریان، آذین میرزاوند،
دوره 37، شماره 73 - ( 6-1395 )
چکیده

معماری دورۀ قاجار را معماری خانه سازی و یا معماری خانه های مسکونی نامیده اند. در این دوره 

به علت افزایش جمعیت شهرنشینان، ساخت و ساز معطوف به ایجاد سرپناه و خانه برای مردم تازه وارد

به شهر شد. در پی تحول سبک معماری در احداث خانه ها، کم کم اصلی ترین مفهوم فکری و کالبدی

معماری ایرانی یعنی درون گرایی، جای خود را در شکل گیری خانه ها به برون گرایی میدهد. تزیینات

معماری در این دوره وضع نازل تری را نسبت به دوره های گذشته، به خصوص دورۀ صفوی نشان

میدهد. شهر خرم آباد در دورۀ قاجار به محله های اطراف قلعۀ فلک الافلاک محدود بوده است. خانۀ

آخوند ابو از شاخص ترین خانه های شهر خرم آباد متعلق به اواسط دورۀ قاجار است. خانۀ سوزنگر نیز

متعلق به اواسط قاجار و از بناهای زیبای شهر تاریخی دزفول است. با توجه به اهمیت این موضوع تا

کنون دو تحقیق جامع در مورد تزیینات خانه های دزفول انجام پذیرفته است؛ کتاب دزفول شهر آجر

به قلم غلامرضا نعیما و همچنین رسالۀ  نقوش سنتی و آجری دزفول نوشتۀ سیدنظام الدین امامی فر.

همچنین می توان گفت تاکنون تحقیق مشخص و هدفمندی دربارۀ تزیینات آجری خانه های شهر

خرم آباد صورت نگرفته است. در این مقاله از روش تحقیق توصیفی تحلیلی استفاده شده است و با

بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای در مورد معماری دورۀ قاجار و همچنین مطالعات میدانی به بررسی

تزیینات آجرکاری خانۀ آخوند ابوی خرم آباد در قیاس با خانۀ سوزنگر دزفول پرداخته شده است.

یافته های تحقیق نشان می دهد که خانۀ آخوند ابو دارای تزیینات آجری خفته راسته، دندانه موشی،

قطاربندی، و خوون چینی که همه ساده هستند است. اما در خانۀ سوزنگر تزیینات نفیس تر و

بسیار پرکارتر از خانۀ آخوند ابو است و شامل گل اندازی و انواع طرح های خوون چینی و همچنین

کتیبه های مزین به آجرکاری بی نظیر خوون چینی است و به خوبی هویت معماری دزفول را به نمایش

گذاشته است.


اسناد تصویری(نقشه) و نوشتاری (کتابچه)منابع آب کلات نادری در دورۀ قاجاریه
حسین حمیدی نیا،
دوره 37، شماره 74 - ( 9-1395 )
چکیده
کلات نادری عارضۀ طبیعی دژمانند بیض ی شکلی در میان رشتۀ کوه هزارمسجد )میانگین طولش ۳۶ کیلومتر و میانگین پهنای آن ۷ کیلومتر( است. دژ کلات جزیی از شهرستان کلات به شمار م ی رود و این شهرستان که عمدتاً کوهستانی است، از شمال و شرق به کشور ترکمنستان، از جنوب شرق به شهرستان سرخس، از جنوب به شهرستان مشهد، و از غرب به شهرستان درگز محدود م ی شود. کلات نادری به عنوان یک دژ طبیعی، همواره در طول تاریخ مورد توجه پادشاهان ایران و حاکمان محلی در خراسان بوده است. نادرشاه افشار که خود متولد ابیورد در شمال حصار طبیعی کلات بوده در دوران حکومتش توجه ویژ ه ای به آن مبذول داشت. ب ه طور یکه یکی از استحکامات مهم او به شمار م ی رفت. قلعۀ کلات اشراف بسیار مناسبی بر صحرای ترکستان دارد و از این نظر در طول تاریخ نقش مهمی در کنترل و دفع هجوم ترکم ن ها به نواحی شمال خراسان و مشهد ایفا کرده است. در روزگار قاجار جدایی افغانستان، بلوچستان شرقی، و ترکستان موجب شد نواحی مرزی نزد ناصرالدین شاه اهمیت
یابد. در نتیجه به منظور اطلاع از اوضاع و احوال نواحی مرزی به دستور شاه مقامی با عنوان »مهندس مخصوص حضور همایون » برای نقشه کشی سرحدات ایجاد شد که وظیفۀ او تهیۀ نقشه های دقیق از سرحدات و مرزها و گزارش وضعیت آن نواحی به شاه بود. نقشه های متعددی به همراه گزارش های نوشتاری پیوستِ آن جهت تشریح اوضاع نظامی، سیاسی، اقتصادی، طبیعی، و اجتماعی آن توسط نقش ه ک ش های دربار قاجار تهیه و در اختیار ناصرالدی ن شاه قرار داده م یشد. از جمله در مخزن ادارۀ اسناد وزارت امور خارجه گزارش مکتوبی موجود است که به صورت کتابچه با جلدی به ابعاد ۲۰*۱۳  سانتی متر در مورد آب های کلات نادری تهیه شده است. مجموع این آب ها پنج رشته است منبع آنها از کوه هزارمسجد و کوهی است که متصل به کوه هزارمسجد است. اول آب لاین است که به طرف غربی کلات جاری م ی شود. دوم آب ارچنگان است که به طرف غربی کلات م یرود. سوم آب داخلۀ کلات است که به طرف جنوب کلات جریان دارد. چهارم سررود است که از طرف شرقی کلات جاری است. پنجم آب خورد کرماب است که آن هم در طرف شرقی کلات واقع است. سه نقشه نیز وجود دارد که به همین کتابچه مربوط است. اول کروکی نقشۀ کلات در شمال خراسان به ابعاد ۶۵*۵۰سانتی متر است. در این نقشه پنج رشته آب مذکور نشان داده شده و فاقد امضاء و تاریخ است. اعلام جغرافیایی بسیاری در این نقشه دیده می شود. دوم نقشۀ عبدالرحیم مهندس ازآب های پنجگانه کلات نادری به ابعاد ۴۱.۵*۵۴ سانتی متر به تاریخ ماه محرم ۱۳۲۱ ق که دارای مقیاس خطی، راهنما، و جه ت نما است. در این نقشه علاوه بر آ ب های پنج گانه عوارض طبیعی و انسا ن ساخت نشان داده شده است . سوم نقشه دره و اراضی قریۀ زو واقع در سرحد کلات، مکمل نقشۀ عبدالرحیم مهندس دربارۀ منطقه عمومی کلات و دربند خواجه است که در ماه صفرالمظفر ۱۳۲۱ هجری قمری و توسط مشارالیه ترسیم شده است. در این نقشه رودخان ه های ینگی قلعه و زو به عنوان مه م ترین رودخانه های ضلع شرقی کلات به نمایش درآمده اند. علاوه بر رودخانه و چند روستا، نام اراضی مزروعی به تفصیل آمده است.

نقشۀ تاریخی رود کارون و اراضی و نواحی خوزستان
نادر کریمیان سردشتی،
دوره 38، شماره 77 - ( 6-1396 )
چکیده
نقشۀ تاریخی رود کارون و رود دز تا اراضی شعیبیّه، یکی از دقیق­ترین نقشه­های ترسی مشده در دورۀ قاجار به شمار می­آید که به احتمال قوی در اواسط دورۀ ناصری تهیه شده است. هرچند سال ترسیم نقشه و نقشه نگار آن نامعلوم است ولی از حیث تاریخی ارزش فراوان دارد.  در خوزستان رودخانۀ کارون و رود دز از اصلی­ترین رودخانه­ها به شمار می­آیند و لذا نقش زیادی در شکل­گیری تأسیسات آبی داشته­اند. نقشۀ ترسیم شده بر محور رود کارون و گزارش اراضی حوالی و حواشی رودخانه تنظیم شده است و مناطق و اراضی شعیبیّه، یکاویّه، کعده، عباسی، منصوریّه، سیدیّه و سویُنعی را بر اساس موقعیت جغرافیایی و یادکرد اسامی نواحی منطقۀ دو سوی رود کارون، تبیین و روشن کرده است. این نقشه تاریخی از جهت تاریخ جغرافیا و نقشه نگاری و نیز اسامی نواحی و شهرهای حوزۀ رود کارون در دورۀ قاجار از اهمیت فراوانی برخوردار است.

پژوهشی در تاریخ و قدمت سنگاب تاریخی مسجد جامع عتیق شیراز
محمدعلی مخلصی،
دوره 38، شماره 78 - ( 9-1396 )
چکیده
آب همیشه به مصداق آیۀ «و جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کلَّ شَیءٍ حَی» (الانبیاء آیۀ  )۳۰مهم  ترین عامل زندگانی انسان ها و طبیعت است. به همین جهت پدیده سقایی و سقایت و عرضۀ آب خنک در مسیر راه های کاروانی و بافت های قدیمی شهرهای کویری و مساجد و بقاع متبرکه و حتی حمام ها در فرهنگ اسلامی ایران از جایگاه ویژه ای برخوردار است. وقف آب و آب  انبارها و برکه ها و یخچال ها و سنگاب هایی که آب شرب و گوارای مسجد و بقاع متبرکه را تأمین می کرده اند، از همین فرهنگ دینی و صبغۀ مذهبی مایه گرفته و با ارزش  های اعتقادی شیعه پیوندی جاودانه دارد. موضوعاتی چون سقایت امام علی(ع) با آب کوثر، آب سلسبیل، آب زمزم، و به  خصوص واقعۀ غم  انگیز عطش اهل بیت (ع) در بیابان های داغ و تفتیده کربلا از جملۀ مضامینی هستند که در اشعار کتیبه های آب  انبارها و سنگاب ها به آن توجه خاصی مبذول شده است. سنگاب یکی از عناصر منقول مهم در معماری ایران به  خصوص در مساجد و بقاع متبرکه و گاه حمام  هاست که در ریخت  های گونه  گون تجلی یافته است. علی رغم فراوانی سنگاب ها، تنوع فرم در آن ها بسیارکم است و گونه  های آن در شکل  های مدور و مکعب مستطیل خلاصه می  شود. در گونه  های بررسی  شده، سنگاب های مدور عموماً از یک جام بزرگ و یک شالی و پایه ای کوتاه تشکیل شده اند که نمونه  های بسیاری از آن  ها در مساجد و مدارس و بقاع متبرکۀ اصفهان دیده می  شود. سنگاب های مکعب مستطیل نیز در تکایای گورستان تخت فولاد قابل مشاهده است که در کتاب تخت فولاد یادمان تاریخی اصفهان به آن ها اشاره شده است. در مقالۀ حاضر گونه  ای متفاوت و ویژه از سنگاب معرفی شده است. سنگاب مسجد جامع عتیق در میان تمامی سنگاب ها از فرم خاص و استثنایی برخوردار است که علی رغم زیبایی و فرم منحصربه  فردش، به سبب فرسایش و تخریب بیش از حد کتیبه هایش، مورد توجه محققان قرار نگرفته است به همین جهت کمبود منابع مکتوب در این زمینه کاملاً محسوس است. مقالۀ حاضر که بر اساس مطالعات میدانی صورت گرفته، ضرورت انجام بررسی و پژوهش در این مورد را تبیین می  کند. در این مقاله با توجه به عبارات و کلمات قابل قرائت کتیبۀ سنگاب، در زمینۀ قدمت، بانی، کاربری، و تزئینات آن  تحقیق شده است.

میو ه نگاری در کاشی های کاخ گلستان
سمینه خوبی، مریم لاری،
دوره 39، شماره 80 - ( 2-1397 )
چکیده
از میان عناصر سازندۀ معماری در دورۀ قاجار، «کاشی» دارای جایگاه ویژه‌ای است. در این دوره به دلیل نفوذ معماری غربی، معماران در کنار توجه به فضاهای داخلی به تزیین فضاهای بیرونی نیز توجه بیش­تری نشان دادند. به دلیل تنوع مضامین در پیوند با تحولات فرهنگی این دوران، ترسیم میوه‌های مختلف بر روی کاشی‌های مصورِ مجموعۀ باغِ کاخ گلستان را نمی‌توان نادیده گرفت. میوه‌نگاری‌های این مجموعه‌، شامل انار، انگور، خیار، خربزه، سیب، گلابی، هندوانه، و سایر میوه‌ها است که در پیوند با ویژگی‌های فرهنگی و هنری این دوره شکل گرفته ‌اند. این مقاله ضمن بررسی جلوه‌های تصویری خوراک خام (میوه‌ها) به معرفی ویژگی‌های کاشی‌های کاخ گلستان در پیوند با فرهنگ خوراک ایرانیان می‌پردازد. بازشناسی این آثار کمک فراوانی به شناخت قابلیت‌های فرهنگی و تحولات این هنر در دورۀ قاجار می‌کند. مقالۀ‌ حاضر پژوهشی بینارشته‌ای و توصیفی ـ تحلیلی است که به گردآوری اطلاعات به روش اسنادی (کتابخانه‌ای) پرداخته است. فرآیند این پژوهش، با استناد به عکس‌ها و سفرنامه‌های دورۀ قاجار و با مبنا قرار دادن خوراک خام، به مثابه عنصری فرهنگی پیش می‌رود. سؤال پژوهش این است که ویژگی‌های بصری و فرهنگی میوه‌نگاری در کاشی‌های کاخ گلستان چیست؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که میوه‌نگاری به عنوان موضوعی مستقل در کاشی‌های دورۀ قاجار، با هویت و فرهنگِ خوراک ایران پیوند دارد.

مطالعه و بررسی پنجره‌های ارسی خانه‌های قاجاری تبریز (نمونه های موردی: خانۀ مشروطه، خانۀ حیدرزاده، خانۀ نیکدل)
فتانه فلاحی، احد نژاد ابراهیمی،
دوره 39، شماره 83 - ( 10-1397 )
چکیده
پنجره­‌های ارسی یکی از آرایه‌­هایی­ست که در گونه­‌ها مختلف معماری و به­خصوص در خانه‌­های تاریخی از جایگاه خاصی برخوردار است. ارسی­‌ها علاوه بر کارکرد نورگیری در خانه­‌ها، در مقام عنصری هنری در زیباسازی فضـای درون و بیرون خانه­‌ها مؤثر هستند. شهر تبریز خانه‌­های تاریخی زیادی با ارسی‌­های زیبا و طرح­‌های متـنوع دارد. هدف پژوهش حاضر یافتن الگوهای مشترک (طرح، نقش، و رنگ) در ارسی‌­های خانه­‌های تاریخی تبریز است. برای رسیدن به این هدف، دو سؤال کلی مطرح می­شود: ۱. آیا ارسی­‌های خانه­­‌های قاجاری تبریز از نظر شکل ظاهری و ساختار الگوهای مشترک دارند؟ ۲. در صورت وجود تشابه، الگوهای مشترک کدام اند و در چه حیطه‌­ای هستند؟ برای پاسخگویی به سؤالات مطرح‌­شده، به عنوان مطالعه موردی، ارسی خانه‌­های تاریخی (مشروطه، حیدرزاده، و نیکدل) به گواه اصیل بودن، عدم مداخله در زمان مرمت، و داشتن طرح­‌های شاخص و متفاوت از همدیگر، انتخاب و مطالعه و بررسی شده است.
در نهایت با بررسی­‌های به‌­عمل­‌آمده، این نتایج حاصل شد که ارسی­‌های به­‌کار رفته در خانه­‌های قاجاری تبریز از نظر شکل ظاهری، اکثراً سه­‌لنگه‌­ای با کتیبۀ مازه‌­دار است و هنرمندان این سازه‌­ها بیش­تر به تکنیک قواره­‌بری و رنگ‌­های اصلی در ساخت ارسی‌­ها، توجه نشان داده اند.

صفحه 1 از 1