بناهای خلاقانه­ای مانند آسیاب ها که زاییدۀ دانش بومی و هوش گذشتگان هستند، به عنوان بناهایی فنی قابل توجه­اند. آسیاب­های بشرویه نیز از این قاعده مستثنی نیستند و بررسی و معرفی کالبدی و کارکردی آن ها، شناخت بیش تری از این فناوری و همین طور توجه و رسیدگی بیش تر به آن ها را به دنبال خواهد داشت. سه دیدگاه تاریخی، کالبدی، و کارکردی در پژوهش های صورت گرفته با موضوع آسیاب ها طرح شده و در مورد آسیاب های بشرویه نیز توضیح مفصلی ارائه نشده و تنها توضیح مختصری دربارۀ نحوۀ گردش آب در این آسیاب ها ارائه شده است. این مقاله برای نخستین بار به بررسی و معرفی معماری، ریزفضاها، مصالح ساخت، و موقعیت قرارگیری آسیاب های در منطقۀ بشرویه و عملکرد فنی آن ها پرداخته است. برای گردآوریِ اطلاعاتِ لازم از روش کتابخانه ای و بررسی های میدانی بهره گرفته شده و در نهایت با روش توصیفی به تحلیل داده های به دست آمده پرداخته شده است. یافته ها حاکی از آن است این آسیاب ها دارای تشابهات زیادی در کالبد و کارکرد و همین طور مصالح ساخت هستند و از آن جایی که همۀ آن ها از نوع آسیاب های تنوره ای هستند، عملکرد فنی آن ها نیز یکسان است.

ایجاد تعادل بین نیازها و خواسته­ های انسان با امکانات بالفعل و بالقوه موجود در محیط، از گذشته­ های دور مورد توجه او بوده است. آسیاب یکی از سازه­ های آبی است که در زندگی اقتصادی و اجتماعی گذشته نقش مؤثری ایفا می­کرده است. به سبب نیاز شدید به آسیاب، این سازه حتی در مناطق کم­آب نیز ساخته می­شد، ولی صورتی موقتی داشت و در فصول خاصی مورد استفاده قرار می­گرفت و یا تدابیری خاصی برای تأمین آب آن اندیشیده می­شد. در جنوب خراسان و به­ ویژه بیرجند که آب دائمی کم­تری داشت از آب­بندها و قنات برای گردش آسیاب استفاده می­شد و به خاطر وجود این دو عنصر از دورۀ قاجار آسیاب­ های متعددی در اطراف این شهر ساخته شده که نیازهای این شهرِ در حال رشد و توسعه را برآورده می­ کرد و متأسفانه اکنون غالباً بقایای آن آسیاب ­ها به جا مانده است. پژوهش حاضر بر اساس روش توصیفی و تحلیلی به بررسی ابعاد مختلف آسیاب­ های شهر بیرجند می ­پردازد و آن­ها را از نظر معماری و اجزای داخلی آن، شیوۀ فراهم کردن آب، ابعاد و اندازه، و موقعیت جغرافیایی بررسی می­ کند و مواد و یافته ­های آن، بخشی از طریق مطالعه منابع کتابخانه ­ای و بخش دیگر از مطالعات و بررسی­ های میدانی حاصل آمده است. پرسش اساسی تحقیق حاضر این است که اجزای اصلی معماری این آسیاب ­ها چه بوده و آیا تنوعی در عناصر معماری آسیاب دیده می­شود؟ در بررسی و مطالعه­ ای که در بارۀ این آسیاب­ ها انجام شد، نشان از این دارد که این سازه­ ها از لحاظ قسمت ­های مختلف از جمله جوی انتقال آب، تنوره، اتاقک آرد گندم و ملحقات آن، و نیز مصالح، شبیه به هم بوده و تغییرات اندکی در فضاهای معماری از جمله اتاقک نگهبانی و انبار آن از لحاظ وسعت و اندازه مشهود است.