دربارۀ معماری ایران در پیش از دوران جدید منابع نوشتاری بسیار اندک است. مطالبی که دربارۀ معماری در متون ادبی و تاریخی پراکنده است معمولاً دربارۀ معماری فاخر، و آن هم بی شتر مربوط به آثار است و از معماری مردم، معماری روستایی، و نیز مسیر ساختن، سازوکار و عاملان معماری کمتر سخن رفته است. با این حال، از احوال گوناگون زندگی و روابط جمعی ایرانیان اسنادی به جا مانده است که آکنده از اطلاعات معماری است؛ اسنادی از قبیل وقف نامه ها و قراردادها. برخی از این اسناد، به ویژه اسناد سلطانی و دیوانی، در آرشیوهای دولتی نگهداری می شود؛ اما هزاران سند در دست اشخاص و خانواد ه ها و گاه آرشیوهای خصوصی است. از جملۀ آ ن ها، مجموعۀ اسناد خانوادگی خانواده های گرگانی )استرآبادی)  است. این مقاله با تکیه بر دو سند از مجموعۀ اسناد خانوادگی استرآباد و به روش توصیفی  تحلیلی نوشته شده است. در این مقاله، به معرفی دو سند می پردازیم که هردو مربوط است به استخدام معمار برای ساختن حمام در دو روستای گناره و قرق از توابع استرآباد در اواخر دورۀ قاجاریان. از این سندها، نکاتی مهم دربارۀ طرز واگذاری کار به معمار، اجزای حمام ها، ویژگی های کالبدی این اجزا، و زبان مشترک بانی و معمار به دست می آید.

بناهای خلاقانه­ای مانند آسیاب ها که زاییدۀ دانش بومی و هوش گذشتگان هستند، به عنوان بناهایی فنی قابل توجه­اند. آسیاب­های بشرویه نیز از این قاعده مستثنی نیستند و بررسی و معرفی کالبدی و کارکردی آن ها، شناخت بیش تری از این فناوری و همین طور توجه و رسیدگی بیش تر به آن ها را به دنبال خواهد داشت. سه دیدگاه تاریخی، کالبدی، و کارکردی در پژوهش های صورت گرفته با موضوع آسیاب ها طرح شده و در مورد آسیاب های بشرویه نیز توضیح مفصلی ارائه نشده و تنها توضیح مختصری دربارۀ نحوۀ گردش آب در این آسیاب ها ارائه شده است. این مقاله برای نخستین بار به بررسی و معرفی معماری، ریزفضاها، مصالح ساخت، و موقعیت قرارگیری آسیاب های در منطقۀ بشرویه و عملکرد فنی آن ها پرداخته است. برای گردآوریِ اطلاعاتِ لازم از روش کتابخانه ای و بررسی های میدانی بهره گرفته شده و در نهایت با روش توصیفی به تحلیل داده های به دست آمده پرداخته شده است. یافته ها حاکی از آن است این آسیاب ها دارای تشابهات زیادی در کالبد و کارکرد و همین طور مصالح ساخت هستند و از آن جایی که همۀ آن ها از نوع آسیاب های تنوره ای هستند، عملکرد فنی آن ها نیز یکسان است.

ایجاد تعادل بین نیازها و خواسته­ های انسان با امکانات بالفعل و بالقوه موجود در محیط، از گذشته­ های دور مورد توجه او بوده است. آسیاب یکی از سازه­ های آبی است که در زندگی اقتصادی و اجتماعی گذشته نقش مؤثری ایفا می­کرده است. به سبب نیاز شدید به آسیاب، این سازه حتی در مناطق کم­آب نیز ساخته می­شد، ولی صورتی موقتی داشت و در فصول خاصی مورد استفاده قرار می­گرفت و یا تدابیری خاصی برای تأمین آب آن اندیشیده می­شد. در جنوب خراسان و به­ ویژه بیرجند که آب دائمی کم­تری داشت از آب­بندها و قنات برای گردش آسیاب استفاده می­شد و به خاطر وجود این دو عنصر از دورۀ قاجار آسیاب­ های متعددی در اطراف این شهر ساخته شده که نیازهای این شهرِ در حال رشد و توسعه را برآورده می­ کرد و متأسفانه اکنون غالباً بقایای آن آسیاب ­ها به جا مانده است. پژوهش حاضر بر اساس روش توصیفی و تحلیلی به بررسی ابعاد مختلف آسیاب­ های شهر بیرجند می ­پردازد و آن­ها را از نظر معماری و اجزای داخلی آن، شیوۀ فراهم کردن آب، ابعاد و اندازه، و موقعیت جغرافیایی بررسی می­ کند و مواد و یافته ­های آن، بخشی از طریق مطالعه منابع کتابخانه ­ای و بخش دیگر از مطالعات و بررسی­ های میدانی حاصل آمده است. پرسش اساسی تحقیق حاضر این است که اجزای اصلی معماری این آسیاب ­ها چه بوده و آیا تنوعی در عناصر معماری آسیاب دیده می­شود؟ در بررسی و مطالعه­ ای که در بارۀ این آسیاب­ ها انجام شد، نشان از این دارد که این سازه­ ها از لحاظ قسمت ­های مختلف از جمله جوی انتقال آب، تنوره، اتاقک آرد گندم و ملحقات آن، و نیز مصالح، شبیه به هم بوده و تغییرات اندکی در فضاهای معماری از جمله اتاقک نگهبانی و انبار آن از لحاظ وسعت و اندازه مشهود است.

کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و علاوه بر کتب و نشریات فارسی، مجلات و کتاب های تخصصی خارجی فراوانی پیرامون معماری شناسی مرمت آثار و بناهای تاریخی و هنرهای وابسته به آن، هنرهای سنتی، باستان شناسی، مردم در نشریه اثر تاریخ و ادبیات بر غنای علمی کتابخانه سازمان میراث فرهنگی افزوده اند. به همین جهت پژوهشگاه این صفحه به معرفی تازه های کتاب و مجلات خارجی اهدائی و یا خریداری شده کتابخانه با میراث فرهنگی می پردازد. باشد که از این رهگذر زمینه آشنائی بیشتر محققین و علاقمندان­های کتاب این کتابخانه فراهم آید.

آرامگاه ها در بافت جامعه و فرهنگ ایرانی ریشه دوانده و ک متر شهری در ایران است که سهمی از چنین بناهایی نداشته باشد. در استان آذربایجان غربی تعداد مقابر بسیار اندک است به استثنای مقبرۀ سلجوقی س ه گنبد در ارومیه و بقعۀ س ه امامزاده که ساختمان آ ن ها به پس از دورۀ زندیه تعلق دارد که در جنگ » صدرالصدور شاه اسماعیل صفوی « و مقبره نوساز سیدصدرالدین حسنی شیرازی چالدران شهید شده است، بنای آرامگاه بداق سلطان حکمران مکریان در زمان شاه سلیمان صفوی، یکی از قدی م ترین مقابر دوران اسلامی در استان آذربایجان غربی و تنها مقبره در داخل قبرستان عمومی شهر است. این بنای تاریخی آرامگاه خانوادگی بداق سلطان و دیگر افراد خاندان مکری است که حدود چهار قرن در این ناحیه فرمانروایی داشته اند. متأسفانه بعد از سقوط دولت ملی و مقتدر صفویه بر اثر حوادث پ ی د رپی، ناامن ی ها و اختلافات محلی آسیب زیادی به مقبرۀ بداق سلطان، والی خوش نام مکریان و دیگر افراد آن خاندان وارد شده بود. به طوری که ایوان شمالی و جنوبی آن به کلی تخریب شده و سن گنوشته روی قبور به استثنای سنگ قبر آخرین والی این خاندان (عبدا لله خان) تمامی خرد و نابود شده بودند. طبق متون تاریخی، به استناد تک ه سن گ های قبرهای باق ی مانده، مقایسۀ بنا با مسجد جامع مهاباد یا مسجد سور و روایات معتمدان و بازماندگان خانوادۀ مکریان، این مقبره متعلق به بداق سلطان و دیگر افراد خاندان ایشان است که در زمان خود منشأ خدمات شایسته در منطقه بوده ودر بره ه هایی از تاریخ با متجاوزان و بیگانگانِ مهاجم مبارزات قابل توجه کرده اند.

از سلسله نقشه‌های تاریخی دیگر دیار خوزستان می‌توان از «نقشه تاریخی آب کارون به طرف شوشتر و سرچشمه زاینده‌رود» یاد کرد که در تاریخ 25 ماه رمضان 1299 هجری قمری توسط عبدالغفار نجم‌الملک تهیه و ترسیم شده است. این نقشه آب کارون، کوهستانهای زردکوه، آب دزفول، کوه رنگ، معادن زغال سنگ، آب زاینده‌رود و مزرعه‌ها و جاده‌ها را گزارش می‌نماید. نجم‌الملک مهندس برجسته دوره قاجار با مهارت ویژه توانسته شیوه نقشه‌کشی آن روزگار را به نمایش گذارد. در این جستار علاوه‌بر بیان خدمات نجم‌الملک در نظام مهندسی نوین ایران و نقشه‌کشی مناطق طبیعی ایران به‌خصوص حوزه خوزستان جزئیات نقشه نیز شرح و توضیح شده‌اند. 
 

بقعۀ سیدون علی نقیا گنبدی مرتفع در شهر ابرقو است که هیچ کتیبۀ تاریخ‌دار یا حاوی نام بانی در آن به چشم نمی‌خورد. بنا در منابع پیشین، به‌اختصار بررسی شده و بر مبنای تاریخ‌گذاری دونالد ویلبر به قرن هشتم هجری نسبت داده شده است. البته در پروندۀ ثبت ملی این بنا به قرون ششم تا هشتم منتسب شده است. متن حاضر بر مبنای بررسی‌های کالبدی، تطبیقی به تاریخ‌گذاری بنا پرداخته و این پرسش را دنبال می‌کند که آیا بنا در یک دورۀ تاریخی شکل گرفته یا نه؟ و تاریخ شکل‌گیری بنا چه دوره‌ای است؟ پرسش دیگر در مورد کاربری اولیۀ بنا است. مشابهت کاشی‌های ازارۀ بنا و شیوۀ ترسیم خط کوفی کتیبه و گوشه‌سازی بنا مشابهت با بناهای قرن هشتمی دیگری در منطقۀ یزد و اصفهان را نشان می‌دهد. هم‌چنین مضمون یکی از کتیبه‌های بنا به طور خاص به کاربری تدفینی بنا اشاره می‌کند. بنا از حیث کالبد و تزیینات به مقبرۀ تخریب‌شدۀ حسن بن کیخسرو شباهت بسیار دارد. بررسی کالبدی سیدون علی نقیا شواهد خاصی از دو دورۀ ساختمانی را نشان نمی‌دهد و بنا احتمالاً در یک دورۀ تاریخی واحد شکل گرفته است. کتیبه‌های بنا در این متن برای بار اول خوانده شده و پیش‌بینی می‌شود که شواهد بیش‌تری در طی مرمت های آیندۀ اثر به دست خواهد آمد.