سنگاب­های اصفهان حاصل دست هنرمندان توانا و چیره دست اصفهانی در ادوار مختلف تاریخ است. این ظروف سنگی بزرگ را در گذشته خیّرین وقف می­کردند و در اماکن عمومی قرار می­گرفت و با آب خنک و گوارای خود هر تشنه لبی را به یاد آقا امام حسین)ع( و شهدای کربلا سیراب می­کرد. در این مقاله به کتیبه­های سنگاب مدور مسجد رحیم خان پرداخته شده است. این سنگاب بر اساس متن کتیبه­ها و مادۀ تاریخ آن در سال ۱۲۹۹ ق توسط آقا میرزا اسدالله فرزند ابوالقاسم ساخته و وقف شده است. در این پژوهش به تحلیل متن کتیبه های حجاری شده بر بدنه سنگاب و بیان احوال پدیدآورندگان آن پرداخته شده است.

از جملۀ سازه های گلینِ فلات ایران که وسعتی چشمگیر و تاریخی طویل دارد اما مورد کم لطفی قرار را می توان نام برد؛ قلعه ای جلگه ای با ساختاری گلین با مساحت تقریبی پنج » ارگ گورتان « ، گرفته هکتار و قدمتی حدوداً هزارساله با چهارده برج نگهبانی مدور در پیرامون با دیوارهایی سرکشیده به آسمان برای حفاظت بهتر از ساکنان. ارگ کهن گورتان در حدود ۱۲۰ کیلومتری شرق اصفهان درساحل زاینده رود قرار دارد. تا حدود نیمۀ قرن بیستم عدۀ زیادی از اهالی روستای گورتان در این قلعه سکونت داشتند، اما به سبب مشکلات موجود به تدریج به فضای بیرون قلعه روی آوردند و عمدۀ فضاهای باقی ماندۀ ارگ را به محل نگهداری احشام اختصاص دادند. بررسی های میدانی درسال۱۳۸۹ ش نشان دهندۀ اقامت چند خانواده در ارگ است، اما این اقامت با تغییرات و نوسازی های غیر از » ارگ بم « قابل قبولی همراه بوده است. عمدۀ فضاهای این سازۀ بزرگ گلین که شاید بتوان بعد از آن به عنوان بزرگ ترین سازۀ خشت و گلی ایران یاد کرد، در اثر بی توجهی دچار آسیب هایی از قبیل ریزش تعدادی از طاق ها، ترک های عمیق در دیوارها و سقف ها، رانش دیوارها، تخریب کامل یکی ازبرجها، و... شده  است. این نوشته دست یابی به شناختِ هویت و اجزای معماری و بافت ارگ در راستای معرفی به جامعۀ فرهنگی و زمینه سازی انجام طرح حفاظت صحیح، هدف اصلی قرار داده است. در این پژوهش کاربردی، شناخت با موردکاوی قلعۀ مذکور و گردآوری اطلاعات از طریق مطالعات میدانی، کتابخانه ای، و آرشیوی با رویکرد تاریخی حاصل شده است. ویژگی های نهفته در این قلعه پس از انجام مطالعه و شناخت آن را شایسته موضوع حفاظت جدی معرفی می کند که گام اول را مراقبت اولیه و اضطراری پیشنهاد می دهد.

لازمۀ گذر از رودخانه  های فصلی و دائمی با انگیزه  های متنوع تجاری و سیاسی و نظامی در دوره  های مختلف، احداث پل بوده است. در این میان آذربایجان شرقی به سبب قرار داشتن بر مسیر جادۀ ابریشم و راه  های ارتباطی شرقی ــ غربی و شمالی ـ جنوبی همواره نقش مهمی در روابط تجاری و مسیرهای تجاری داشته است و در دوره  های تاریخی توجه زیادی به ساخت پل  ها و مسیرهای عبور و مرور در آن شده است. پل دختر میانه از جملۀ مهم ترین این پل  هاست که بر اساس قرائت  های کتیبۀ تخریب شدۀ پل، تاریخ ساخت آن را به سال ۸۸۸ق در دورۀ تیموری نسبت می  دهند، ولی تاریخ احداث بنای اولیۀ پل با توجه به شواهد تاریخی، احتمالاً به زمانی قبل از آن بازمی گردد. از لحاظ معماری، پل دختر میانه شامل سه چشمه (دهانه) بزرگ با قوس جناقی، همراه با سه آب گذر کوچک بر روی آب  بُر های مستحکم سنگی است. سازۀ آجری پل را با ملات ساروج روی طاق  های ترکیبی که آمیزه  ای از شیوۀ طاق  زنی رومی و ضربی هستند؛ بنا کرده  اند. به جز آسیبِ ناشی از فرسایش بر اثر گذشت زمان، مُخرب  ترین آسیب سازه  ای در  ۲۱آذر ۵۲۳۱ش بر اثر انفجار دهانۀ میانی پل توسط فرقه دموکرات آذربایجان به پل وارد شده است. بنای پل در طول سالیان بارها مرمت و بازسازی شده است. بر اساس کتیبۀ پل نخستین بار در قرن دهم هجری (دورۀ صفوی) و آخرین بار به صورت ناموفق در سال ۲۸۳۱ش توسط سازمان میراث فرهنگی مرمت شده است. پژوهش حاضر بر اساس مطالعۀ اسنادی به بررسی تاریخی و تطبیقی پل دختر میانه و مرمت  های آن پرداخته است و لزوم مرمت و بازسازی کامل پل را به منظور جلوگیری از تخریب بیش  تر آن و احیای مجموعۀ قلعۀ دختر و پل را به عنوان یکی از قطب  های گردشگری شهرستان میانه پیشنهاد می  کند.
 

آرامگاه  های محلۀ شیشه  ریز شهر جالق از جملۀ مقابر برجسته و منحصربه  فرد به  جای  مانده در استان سیستان و بلوچستان است. با وجود اینکه این مقابر در سال ۱۳۷۸ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده اما تاریخ دقیق احداث آن  ها مشخص نیست [و حدس زده شده] از دورۀ سلجوقی تا صفوی ساخته شده باشند. گذشته از تاریخ بنا و شیوۀ معماری، آنچه که این آثار را منحصر به  فرد کرده، مقابر مصطبه  ای موجود در کف و دفن نوزادان در بدنۀ دیوارهای داخلی این بناهاست. دربارۀ چراییِ تدفین نوزادان در درون دیوارهای این مقابر اتفاق نظری وجود ندارد. یافتن پاسخی برای این پرسش، هدف اصلی این پژوهش، یعنی معرفی و شناساندن این اثر کم  نظیر به علاقه  مندان وادی فرهنگ و تمدن ایران است. به  ویژه آنکه این آرامگاه  ها به سبب آنکه وجاهت مذهبی ندارند، مورد بی  توجهی مردم محلی واقع شده و به حال خود رها شده  اند و امروزه شاهد نابودی تدریجی این بناهای ارزشمند هستیم. به همین منظور در این نوشتار ابتدا به بیان موقعیت قرارگیری و تاریخچه مجموعه پرداخته شده و سپس توصیف دقیقی از معماری این مقابر  به دست داده شده است و در نهایت علل شیوۀ منحصربه  فرد تدفین در مقابر شهر جالق ذکر شده است. نتیجۀ تحقیق می تواند مبدأ پژوهش های آتی و مقدمه ای بر حفاظت این مقابر باشد.

در مهاباد آثار درخور و قابل توجهی از دورۀ صفوی به جای مانده است. بعضی از این آثار همانند «کوخی کورتک» تا به حال بررسی نشده و مورد توجه باستان شناسان قرار نگرفته اند. هدف اصلی از این نوشتار معرفی بنای کورتک است. روش بررسی به این صورت بوده که از تمام فضاهای بنا عکس و نقشه تهیه شده و سپس برای معرفی بهتر بنا، فضاها با حروف انگلیسیA ،B ، C، و D نامگذاری شده اند. در پایان مطالعات تطبیقی با سایر کاروانسراهای کوهستانی شمال غرب ایران انجام گرفته است. این مقایسه نشان داد که ابعاد، ریخت پلان و موقعیت فضاهای این کاروانسرا با سایر کاروانسراهای شمال غرب ایران متفاوت است. ساختار کلی، ویژگی فضاها و موقعیت قرارگیری، بنای کورتک را در دستۀ کاروانسراهای کوهستانی با پلان تک ایوانی قرار می دهد. رویکرد دیگر که در این پژوهش استفاده شد، رجوع به متون قدیمی از جمله سفرنامه ها بود. با وجود آنکه بنای کورتک بر سر شبکۀ راه های ارتباطی قرار داشته است، هیچ کدام از سیاحان و گردشگران به این بنا اشاره نکرده اند. معرفی این بنا بی تردید در دانسته های ما از آثار دوران اسلامی بسیار سودمند خواهد بود.

چکیده بنایی که امروز به مدرسۀ ضیائیه و زندان اسکندر شهره است، در محلۀ فهادان یزد و در محوطه  ای قرار دارد که پیرامونشْ قبۀ دوازده امام، حسینیۀ فهادان، و برخی بناهای دیگر و خانه  های تاریخی واقع هستند. این بنا دو میان سرا و سه ایوان دارد و گنبدخانۀ آن متصل به ایوان شرقی است و باقی عناصر کالبدی آن پیرامونِ میانسرایِ بزرگ انتظام یافته اند. تحقیقِ جدی و مستقلی دربارۀ این بنای مشهور انجام نشده و تحقیقات پراکندۀ انجام  شده بیش  تر مشتمل بر توصیفی از فضاهای معماری و عناصر و اجزای کالبدی بناست و «چیستی» آن تاکنون معلوم نشده است. مؤلفان تواریخ یزد هیچ کدام بنای زندان اسکندر را در کنار مدرسۀ ضیائیه معرفی نکرده اند. جعفری و کاتب مورخانِ قرنِ نهم، اشارۀ مستقیم به بنای زندان اسکندر ندارند، اما، بافقی مورخِ قرن یازدهم از موضِ عی به نام زندان اسکندر نام می برد. از طرفی ایشان در کتاب جامع مفیدی مانند جعفری و کاتب، مدرسۀ ضیائیه را با ذکر کامل نام بانی، سال ساخت، مدرسان، و ویژگی های کالبدی معرفی می کند. همچنین آیتی، مؤلف کتاب تاریخ یزد در سال ۱۳۱۷ش از زندان اسکندر همچون محوطه ای در درون یزد یاد می کند و نامی از مدرسۀ ضیائیه به میان نمی آورد. به نظر می رسد زندان اسکندر و مدرسۀ ضیائیه دو بنای مجزا هستند. سؤالی پیش می آید و آن این که بنایی که امروز در مجاورت قبۀ دوازده امام است، مدرسۀ ضیائیه است؟ یا زندان اسکندر؟ یا هیچ  کدام؟ یا هر دو؟ بنایِ مدّ نظر کتیبۀ احداثیه و سال ساخت ندارد و گزارش باستان شناسیِ قابل اتکایی برای شناخت آن وجود ندارد. لذا با بنایی روبه  رو ایم که نمی دانیم «چیست؟». هدف این مقاله شناختِ چیستی بنایی است که مختصری درباره اش خواندید. جست  وجو در کتاب  ها و اسناد مکتوب تاریخی و تحقیقات میدانی برای پاسخ به پرسش تحقیق راهگشا بوده است. شواهد نشان می  دهد که بنای موسوم به مدرسۀ ضیائیه هیچ نسبت و نشانی از مدرسۀ ضیائیۀ شهرستان) مندرج در تواریخِ یزد ندارد. از طرفی با توجه به اطلاعات موجود امکان تشخیص زندان اسکندر همچون یک بنا میسر نیست. با وجود این، به نظر می رسد محوطه یا بنایِ زندان اسکندر با استناد به شواهد متنی و اشتهار آن میان اهالی فهادان، حدود موضعِ کنونیِ بنایی باشد که کانون این  مقاله است.

آرامگاه ها در فرهنگ و تمدن بشری همواره جایگاه والایی داشته اند و بخش اعظمی از روند تکامل معماری در گذر تاریخ در آن ها قابل مشاهده است. شک لگیری و هویت این ابنیه اغلب در پیوند با شخصیت های مذهبی و یا بزرگان محلی و منطقه ای تبیین می شود. آرامگاه سید داود فهلوی در روستای خرقه در فیروزآباد فارس واقع است. این بقعه که در مجاورت قبرستان منطقه بنا شده، از قداست خاصی در میان ساکنان این منطقه برخوردار است. مقالۀ پیش رو در پاسخ به دو پرسش انجام گرفته است؛ نخست آنکه ماهیت و کارکرد این آرامگاه با توجه به تاریخ و فرهنگ منطقه چیست؟ و دیگر اینکه، با توجه به ساختار معماری بنا، این آرامگاه کی ساخته شده است؟ این تحقیق در پی آن است به پرسش های مطر ح شده پاسخی منطقی و روشمند بدهد. روش پژوهش به شیوۀ تاریخی تحلیلی بوده است. همچنین اطلاعات مورد نیاز این پژوهش ابتدا با جمع آوری اطلاعات تاریخی با استفاده از منابع کتابخانه ای و سپس با مستندسازی داده ها و بهره گیری از بررسی های میدانی و تهیۀ نقشه بنا انجام گرفته است. در این پژوهش سعی شده، ضمن بررسی پیشینۀ بنا به معرفی و تاریخ ساخت آن و چگونگی روند شکل گیری کالبد بنا پرداخته شود. برآیند تحقیق نشان می دهد این بنا در ابتدا به سبک چهارطاقی های ساسانی و بر مبنای یک معماری بومی شکل گرفته و در ادامه با تغییراتی ساختاری در راستای هویت آیینی و اجتماعی منطقه، در قالب بنای خانقاه و آرامگاه تجلی یافته است.
 

قنات وقف آباد با حدود ۷۰۰ سال قدمت، تا اوایل قرن حاضر با سازوکار سنتی خود، آب مورد نیاز آشامیدن و مصارف شهری شهر یزد را تأمین می­کرد. تحولات سالیان اخیر، تغییرات اقلیمی، و تغییر در زیرساخت های شهر از جمله تأمین آب آشامیدنی از طریق شبکۀ لوله کشی شهری به تدریج نقشِ این قنات را در زندگی مردم و فضای شهری کمرنگ کرد. فقدان مستنداتِ کافی دربارۀ مسیرِ دقیقِ این قنات و سازه های آبی مرتبط با آن و ضرورتِ مستندسازی این سازۀ تاریخیِ آبی و تبدیل داده های شفاهی موجود به متنی مکتوب دربارۀ آن که به نظر می رسد واپسین سال های حیات خود را طی می کند انگیزۀ انجام این تحقیق شد. در این پژوهش تلاش شده است پس از توضیح مختصری پیرامون قنات وقف آباد، مسیری از آن که در شهر یزد واقع می شده است در دو مقطع تاریخی یعنی قرن هشتم هجری شمسی و عصر حاضر، بررسی و مطالعه شود. بدین منظور در وهلۀ اول کتب و متون تاریخی پیرامون قنات وقف آباد و بناها و سازه های مرتبط با آن در شهر یزد مورد کنکاش قرار گرفته و سپس مطالعاتِ انجام شده پیرامون حصار و محلات شهر یزد در قرن هشتم بررسی شده است. با توجه به داده های مذکور، تصویر فرضیِ دوبعدی و سه بعدی از شهر یزد در قرن هشتم ارائه و مسیر قنات در آن بازنمایی شده است. در بخش دوم متون و اسناد مرتبط با قنات در عصر حاضر مطالعه شده و پس از بررسی وقف نامه ها و اسناد و مکتوبات پیرامون مسیر قنات و سازه های آبی آن در یک صد سال اخیر، با انجام بازدیدهای میدانی سعی در کشف و تدقیق مسیر قنات شده و موقعیت سازه های مرتبط با قنات شناسایی شده اند. در جریان بازدیدهای میدانی با افراد مطلع و قدیمی محلات مختلف یزد مصاحبه شده و با تطبیق اظهارات این افراد با اسناد و گزارش های موجود، تلاش شده مسیر اصلی قنات به صورت دقیق شناسایی شده و بر نقشۀ دوبعدی شهر یزد پیاده شود.

ایوان غربی مجموعۀ میراث جهانی تخت سلیمان از مهم ترین بناهای این محوطه است که در زمان ساسانیان بنا شد و سپس حدود 700 سال بعد ایلخانان مغول به بازسازی آن اقدام کردند. این بنای شاخص که در وضعیت ایستایی نامناسبی قرار دارد، نیازمند استحکا م بخشی است. بدین منظور نخست شناخت مصالح و نحوۀ کاربرد آن در این بنا واجد اهمیت است. هدف از این تحقیق، بررسی مصالح به کاررفته در بنای ایوان غربی در دو دورۀ معماری، با تأکید بر نحوۀ کاربرد مصالح از منظر چیدمان است. تحقیق پیش رو با روش بررسی میدانی انجام گرفت. نتایج تحقیق نشان می دهد که مصالح به کاررفته در بنای ایوان غربی شامل سنگ و آجر و گچِ نیم پختِ نیم کوب است. در دورۀ ساسانی قطعات سنگ پاک تراش به دو صورت عمدۀ راسته و کله و راسته و آجر به صورت یک سوم بند با ملات گچ نیم پختِ نیم کوب اجرا شده است. در دورۀ ایلخانی بازسازی بخش های فروریخته با استفاده از سنگِ لاشه با ملات گچ مشابه انجام گرفته و در نهایت فضای داخلی ایوان با کاشیکاری پوشش داده شده است. همچنین جدارۀ شرقی جرزها دارای طا قنماهایی با مقرنس گچی است.

کاربرد مصالح خشتی و گلی به عنوان مصالحی در دسترس، کم هزینه و با قابلیت اجرای آسان در مناطق گرم و خشک از دیرباز تا کنون در ساخت ابنیه رایج بوده است. با توجه به زلزله خیزی ایران و اهمیت بالای توجه به آسیب پذیری احتمالی کلیۀ ساختمان های بومی، تلاش برای شناسایی نقاط ضعف احتمالی ساختمان های خشتی روستایی در مقابل این رخداد به منظور حفظ جان انسان ها اهمیت می یابد. از طرفی سنت های ساخت و همچنین الگوهای زیستی مرتبط با ابنیۀ خشتی روستایی بخشی مهم از تاریخ معماری ایران در کاربرد مصالح بو مآورد است که نیاز به حفاظت دارند. یکی از مجموعه ساختمان های خشتی که در جریان زمین لرزه سال ۱۳۵۷ ش آسیب دیده و دچار تخریب های گوناگونی شده است، روستای اصفهک واقع در شهرستان طبس است که در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است. از نکات جالب توجه در ابنیۀ روستا، رخداد نرخ متفاوتی از آسیب های لرزه ای در ساختمان های مذکور، پس از زلزله است. به طوری که بعضی دچار خسارات جدی شده اند، اما برخی دیگر کم تر آسیب دیده و یا به کلی سالم مانده اند. وجود تفاوت های احتمالی در الگوی معماری و شیوۀ اجرای ساختمان، به عنوان عامل احتمالی مؤثر در تفاوت نرخ آسیب ها و عملکرد بهتر برخی از ساختمان ها در خلال زلزله قابل طرح است که این پژوهش به بررسی آن پرداخته است. این پژوهش توصیفی  تحلیلی بوده و اطلاعات مورد نیاز نیز از طریق مطالعات کتابخانه ای و میدانی به دست آمده است. نتایج حاصل از پژوهش حاکی از آن است که عبور قنات از زیر برخی خانه ها باعث تشدید آسیب ها در آن ها شده و همچنین الگوی ساخت متفاوت ابنیۀ روستا  (دست کند، چینه­ای، و خشت قالبی(، اثر مستقیمی بر تفاوت عملکرد لرزه ای آن ها داشته است. کیفیت پایین اجرا و عدم استفاده از تمهیداتِ ساختمانیِ مناسب با هدف ارتقای مقاومت لرزه ای ساختمان های مذکور توسط سازندگان، از دیگر علل رخداد آسیب های لرزه ای متفاوت در این بناهاست.

ناحیۀ باغ فیروزی در فضایی به وسعت بیش از ۱۳۰ هکتار گسترده شده که درون آن ۱۰ محوطۀ شناخته شدۀ هخامنشی وجود دارد. هفت عدد از این محوط ه ها دارای عناصر معماری سنگی، یک محوطه دارای بقایای آجر روی سطح، و ۲ محوطۀ دیگر تپه های مدور به ارتفاع ۳ متر هستند. تل آجری در حاشیۀ شرقی باغ فیروزی واقع شده و محوطۀ فیروزی در ۳۰۰ متری جنوب شرقی آن و تل جنگی ب در ۴۰۰ متری شمال غربی آن قرار دارد. این محوطه طی ۸ سال (۱۳۹۰- ۱۳۹۷ ش)  بررسی و کاوش باستان شناسی، مورد مطالعه واقع شد. نتایج کاوش های باستان شناسی در این بخش از شهر پارسه نشان داد که محدودۀ معروف به باغ فیروزی و بنای مکشوفه در تل آجری می تواند به دور ه های آغازین و حتی پیش از ساخت بنای تختگاه تخت جمشید منسوب و تاریخ گذاری شود. بنای تل آجری یکی از یافته های ارزشمند باستان شناسی است که خلاء اطلاعاتی در خصوص شکل گیری شهر پارسه پیش از دورۀ داریوش اول را پر می کند. با توجه به آجرهای لعاب دار و نقش مایه های اسطوره­ای حیوانات ترکیبی به کاررفته در این بنا، قدمت ساختمان تل آجری به دورۀ پیش از ساخت آپادانای شوش و تخت جمشید بازمی گردد و بیشتر به بنای دروازۀ ایشتار در بابل در آغاز سدۀ ششم قبل از میلاد مشابهت دارد. از این منظر، مقایسۀ سبک ساخت، شیوه های معماری و مطالعات باستان سنجی در خصوص چگونگی ساخت و شناخت مواد آجرهای لعاب دار از سه محوطۀ تل آجری و شوش و بابل، نقش تعیین کننده­ای در شناخت تاریخ و درک روابط فرهنگی این دوره در جنوب غرب ایران داشته است. بنای تل آجری همراه با بناهای پیرامونی آن در بافت مکانی خود در فاصلۀ۳/۵ کیلومتری تختگاه تخت جمشید، چشم انداز بافت شهری این قسمت را به عنوان کهن ترین مرحلۀ استقراری شهر پارسه حایز اهمیت ساخته است. این شناخت برای نخستین بار در پی کشفیات جدید باستان شناسی با اتکاء به روش های مطالعات پژوهشی چندرشته ای هیئت باستان شناسی مشترک ایرانی- ایتالیایی در شهر پارسه تخت جمشید و در چارچوب تفاهم نامه همکاری دانشگاه بولونیا و پژوهشکدۀ باستان شناسی و با همکاری سازمان میراث فرهنگی و دانشگاه شیراز و بنیاد میراث جهانی تخت جمشید انجام شده است.