logo
دوره 46، شماره 111 - ( 12-1404 )                   جلد 46 شماره 111 صفحات 262-241 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/Athar.1987.4048.1

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ehteshami M, Madhoushian Nejad M. (2026). The Reflection of Religious Themes on the Wooden Doors and Tomb Chests in Mausoleums of Mazandaran (9–10th Centuries AH). Athar. 46(111), 241-262. doi:10.61882/Athar.1987.4048.1
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1987-fa.html
احتشامی مهناز، مدهوشیان‌نژاد محمد.(1404). بازتاب مضامین دینی بر روی در و صندوق قبور چوبی بقاع مازندران (قرون نهم و دهم هجری‌قمری) فصلنامه علمی اثر 46 (111) :262-241 10.61882/Athar.1987.4048.1

URL: http://athar.richt.ir/article-2-1987-fa.html

بازتاب مضامین دینی بر روی در و صندوق قبور چوبی بقاع مازندران (قرون نهم و دهم هجری‌قمری)
مهناز احتشامی*1 ، محمد مدهوشیان‌نژاد2
1- استادیار گروه صنایع‌دستی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ، M.Ehteshami@alzahra.ac.ir
2- استادیار گروه صنایع‌دستی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
چکیده:   (792 مشاهده)
کتیبه‌های مذهبی معماری در دوران اسلامی ایران، ازجمله تزئینات وابسته به معماری هستند که غالباً بازتابی از تفکر و اندیشه‌های دینی، سیاسی و فرهنگی دوران خود بوده‌اند. بقاع یا بناهای آرامگاهی هم‌چون سایر بناهای مذهبی سهم قابل‌توجهی از این کتیبه‌ها را داشته‌اند. درها و صندوق‌ قبرهای چوبی ازجمله مهم‌ترین بسترهای نمود کتیبه‌های بقاع بوده‌اند؛ از این‌رو، ایفای نقشِ شناختی و معرفتی کتیبه‌ها متناسب با فضای از پیش تعیین شدۀ خود، دور از ذهن نیست. هدف پژوهش حاضر، مطالعۀ مضامین دینی کتیبه‌های روی درها و صندوق‌ قبرهای چوبی بقاع خطۀ مازندران در قرن 9 و 10 ه‍.ق. است. پرسش‌های پژوهش بدین شرح است که، اولاً کتیبه‌های بقاع این منطقه دربرگیرندۀ کدام مضامین دینی هستند و ثانیاً چه ارتباطی بین شرایط مذهبی و سیاسی آن دوران با محتوای مضامین وجود دارد؟ پژوهش از نوع بنیادی است. داده‌ها به روش اسنادی و میدانی گردآوری شده‌اند و با دو رویکرد کمّی و کیفی و به روش توصیفی-تحلیلی مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته‌اند. نکتۀ قابل‌توجه در یافته‌ها رواج چشم‌گیر بقعه‌سازی در این دوران پس از یک دورۀ رکود طولانی و هم‌زمان با تحولات قابل‌ملاحظه‌ای است که این منطقه از نظر مذهبی و سیاسی تجربه کرده است. در مضامین کتیبه‌های آرامگاهی، تأثیرپذیری از تحولات مذکور به‌وضوح قابل‌مشاهده و از ابعاد متعدد قابل‌تأمل است. نتایج نشان می‌دهد که تحکیم اصول اسلام و آداب مسلمانی، تجلی باورهای شیعی، توجه به حرز و توسل و تأثیرپذیری از شرایط سیاسی مهم‌ترین انعکاس کتیبه‌ها از شرایط آن جامعه است.
واژه‌های کلیدی: بقاع مازندران، در چوبی، صندوق قبر چوبی، کتیبه، مضامین دینی.
متن کامل [PDF 942 kb]   (181 دریافت)    
نوع مطالعه: مقاله پژوهشی | موضوع مقاله: تزئینات و کتیبه‌های معماری
دریافت: 1404/4/8 | پذیرش: 1404/6/24 | انتشار: 1404/12/1
فهرست منابع
1. - افضل طوسی، عفت‌السادات؛ و گرامیان، عظمت‌السادات، (1393). «بررسی موتیف‌های صندوق بارگاه امامزادگان ساری با توجه به عقاید شیعی». در: مجموعه مقالات امامزادگان تجلی گاه هنر قدسی، نشر سازمان اوقاف و امور خیریه: 32-11.
2. - اوب، ساندرا، (۲۰۱۷). «مهارت و سبک در میراث: نجار فخرالدین و پسرش علی در مازندران (ایران، حدود ۱۴۴۰-۱۵۰۰)». مطالعات اوراسیایی، ۱۵: ۲۸۳-۳۰۳.
3. - رابینو، ه‍. ل.، (1365). مازندران و استرآباد. ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
4. - بابایی، رضا، (1398). «بررسی کتیبه‌نگاری بناهای آرامگاهی سادات مرعشی در مازندران». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، بابلسر: دانشگاه مازندران (منتشر نشده).
5. - بلر، شیلا، (1394). نخستین کتیبه‌ها در معماری دوران اسلامی ایران زمین. ترجمۀ مهدی گلچین‌عارفی، تهران: انتشارات فرهنگستان هنر(متن).
6. - ترک‌زاده‌ماهانی، فاطمه، (1395). «بررسی تحلیلی روابط سیاسی، مذهبی و اجتماعی دولتمردان سربداری و مرعشی با اهل تصوف و دراویش». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، کرمان: دانشگاه شهید باهنرکرمان (منتشر نشده).
7. - سبک‌بار، صدیقه‌السادات، (1394). «مطالعه نقوش و تزئینات بقاع متبرکه استان مازندران با تأکید بر شهرستان ساری». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، تهران: دانشگاه پیام نور. (منتشر نشده).
8. - ستوده، منوچهر، (1375). از آستارا تا استراباد. جلد3، 4 و 5، چاپ دوم. تهران، نشر آگاه.
9. - طباطبایی، سید‌محمدحسین، (1374). ترجمۀ تفسیر المیزان. جلدهای 2 و 15 تا 20، ترجمۀ سید‌محمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
10. - فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی، (1385). تاریخ تشیع و مزارات شهرستان ساری. قم: انتشارات وثوق.
11. - کلانتر، علی‌اصغر، (1388). «بازتاب باورهای شیعی در بناهای مذهبی مازندران تا پایان دورۀ قاجاریه». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، تهران: دانشگاه شاهد. (منتشر نشده).
12. - کلانتر، علی‌اصغر؛ و آیت‌اللهی، حبیب‌اله، (1388). «کاربرد آیات قرآنی و متون مذهبی در تزئینات معماری شیعی مازندران». فصلنامه نگره، (13): 27-5. https://negareh.shahed.ac.ir
13. - کلانتر، علی‌اصغر، و آیت‌اللهی، حبیب‌اله (1393)، بررسی تطبیقی کاربرد متون مذهبی در هنر شیعی مازندران (با تمرکز بر آثار شهرستان ساری)». فصلنامه نگره، (29): 17-5.
14. - کلانتر، علی‌اصغر، (1394). «سبک شناسی معماری برجهای آرامگاهی مازندران در دورۀ اسلامی». رسالۀ دکتری، دانشکدۀ هنر، دانشگاه شاهد (منتشر نشده).
15. - گرابار، اولگ، (1375). «اولین بناهای یادبود اسلامی». فصلنامه اثر، 17(26): 59-16.
16. - گرامیان، عظمت‌السادات، (1389). «بررسی ارزش‌های گرافیکی موتیف برروی صندوق بارگاه امامزادگان ساری»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه الزهرا. (منتشر نشده).
17. - ماهفروزی، علی، (1378). «بررسی و تحلیل آثار چوبی قرن 9 هجری قمری در مازندران (بررسی و تحلیل آثار ساری)». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تهران. (منتشر نشده).
18. - مدهوشیان‌نژاد، محمد؛ شکرپور، شهریار؛ افهمی، رضا؛ و نیستانی، جواد، (1399). «سیر تحول در طراحی و ساخت صندوق قبرهای چوبی قرن 9 هجری قمری مرعشیان مازندران». دوفصلنامه هنرهای صناعی اسلامی، 4 (2): 53-65. http://dx.doi.org/10.52547/jic.4.2.53
19. - مدهوشیان‌نژاد، محمد، (1399). «سبک‌شناسی مصنوعات چوبی قرن 9 ه‍.ق. در مازندران (نمونه موردی بناهای آرامگاهی)». رسالۀ دکتری، دانشکدۀ هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
20. - مسجدی‌خاک، پرستو، (1398). «معرفی و معناششناسی تزئینات بناهای آرامگاهی ولایت رویان مازندران». فصلنامه نگره، (52): 123-141. https://doi.org/10.22070/negareh.2019.3677.1989
21. - مسعودی‌اصل، بهزاد؛ و فرزین، احمدعلی؛ جوادی، شهره؛ و براتی، ناصر، (1397). «مبانی معماری مقابر امامزادگان در ایران». باغ نظر، 15 (64): 14-5. https://doi.org/10.22034/bagh.2018.69476
22. - مکارم‌شیرازی، ناصر، (1371). تفسیر نمونه. چاپ دهم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
23. - مهدوی، سیده کبری، (1391). «طراحی و ساخت زیورآلات چوبی بر مبنای منبت‌کاری مازندران(در و صندوق قبر)». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، تبریز: دانشگاه هنراسلامی. (منتشر نشده).
24. - مهدوی، حبیب اله، (1395)، «حیات سیاسی، اجتماعی، مذهبی و فرهنگی خاندان مرعشی از ظهور تا سقوط صفویه». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، قزوین: دانشگاه بین‌المللی امام خمینی. (منتشر نشده).
25. - نعیمایی‌عالی، امین؛ و وثوقی، محمدباقر، (1397). «تأثیر اوضاع سیاسی و مذهبی مازندران و گیلان در سدۀ نهم هـ.ق. بر کتیبه‌های ملک کیومرث پادوسپانی، حاکم رویان و رستمدار». پژوهش‌های علوم تاریخی، 10 (1): 116-97. https://doi.org/10.22059/jhss.2018.248602.472924
26. - نیستانی، جواد، (1383). «پژوهشی در بناهای آرامگاهی مازندران مرکزی در قرن 9 هجری (با تأکید بر ویژگی‌های معماری بومی)». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
27. - هاشمی‌زرج‌آبادی، حسن، (1387). «بررسی باستان‌شناسی منطقه کجور در دوران اسلامی». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
28. References
29. - Afzal Tusi, E. S. & Geramian, A. S., (2014). “A study of the motifs of the shrine chests of the Imams’ de-scendants in Sari with regard to Shiite beliefs”. In: Proceedings of “Imamzadehs as the Manifestation of Sacred Art: 11–32, Organization of Endowments and Charity Affairs. (In Persian).
30. - Aube, S., (2017). “Skills and Style in Heritage: The Woodworker Faḫr al-Dīn and his Son ʿAlī in the Ma-zandaran (Iran, ca. 1440-1500)”. EURASIAN Studies, 15: 283-303.
31. - Babaei, R., (2019). “An investigation of the inscriptions on the mausoleum buildings of the Marʿashi Sayyids in Mazandaran”. Master’s thesis, Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran. (Unpublished), (In Persian).
32. - Blair, S., (2015). The Monumental inscription from early Islamic Iran and Transixiana. Translated by M. Golchin Arefi, Tehran: Art Academy Publications (Matn).
33. - Faqih Bahr al-Ulum, M. M., (2006). The history of Shiism and the shrines of Sari County. Qom: Vosough Publications.
34. - Geramian, A. al-S., (2010). “An investigation of the graphic values of motifs on the wooden sarcophagus of the Imams’ shrines in Sari”. Master’s thesis, Tehran: Alzahra University. Unpublished), (In Persian).
35. - Grabar, O., (1996). “The first Islamic monuments”. Athar Quarterly, 17(26): 16–59. (In Persian).
36. - Hashemi Zarj-Abadi, H., (2008). “An archaeological study of the Kojur region during the Islamic period”. Master’s thesis, Tehran: Tarbiat Modares University.
37. - Kalantar, A.A & Ayatollahi, H., (2009). “The application of Quranic verses and religious texts in Shiite architectural decorations of Mazandaran”. Negareh Quarterly, (13): 5–27. (In Persian).
38. - Kalantar, A.A & Ayatollahi, H., (2014). “A Comparative Study of the Usage of Religious Texts in Shiite Art of Mazandaran (Concentrating on Cases from Sari)”. Negareh Quarterly, (29): 5–17. (In Persian).
39. - Kalantar, A.A., (2009). “Reflection of Shiite beliefs in the religious buildings of Mazandaran until the end of the Qajar period”. Master’s thesis, Faculty of Art, Shahed University. (Unpublished), (In Persian).
40. - Madhoushian-Nejad, M., (2020). “Stylistics of wooden artifacts of the 15th century A.D. in Mazandaran (Case study: Mausoleum buildings)”. Doctoral dissertation, Faculty of Islamic Industrial Arts, Tabriz Islam-ic Art University. (Unpublished), (In Persian).
41. - Madhoushian-Nejad, M., Shokrpour, Sh., Afhami, R. & Neistani, J., (2020). “The evolution of design and construction of wooden Grave Box 9th century AH Marashian of Mazandaran”. Journal of Islamic Indus-trial Arts, 4(2): 53–65. (In Persian). https://doi.org/10.52547/jic.4.2.53
42. - Mahdavi, H., (2016). “Political, social, religious, and cultural life of the Marashī family from its rise until the fall of the Safavid dynasty”. Master’s thesis, Qazvin: Imam Khomeini International University. (Un-published), (In Persian).
43. - Mahdavi, S. K., (2012). “Design and construction of wooden jewelry based on Mazandaran woodcarving (doors and tomb chests)”. Master’s thesis, Tabriz: Tabriz Islamic Art University. (Unpublished), (In Per-sian).
44. - Mahforouzi, A., (1999). “Study and analysis of wooden works of the 15th century A.D. in Mazandaran (with emphasis on the works of Sari)”. Master’s thesis, Tehran: University of Tehran. Unpublished), (In Persian).
45. - Makarem Shirazi, N., (1992). Tafsir-e Nemouneh. 10th edition, Tehran: Dar al-Kotob al-Islamiyah.
46. - Masjedi-Khak, P., (2019). “Introduction and semantics of decorations of Funerary Monuments in Royan, Mazandaran”. Negareh Quarterly, (52): 123–141. (In Persian). https://doi.org/10.22070/negareh.2019.3677.1989
47. - Masoudi Asl, B., Farzin, A.A., Javadi, Sh. & Barati, N., (2018). “Architectural Basics of Imams Descend-ants’ Holy Shrines in Iran”. Bagh-e Nazar, 15(64): 5–14. https://doi.org/10.22034/bagh.2018.69476
48. - Naeimaei ‘Ali, A. & Vosoughi, M. B., (2018). “The Effect of Mazandaran and Guilan political and religious circumstances in during the 15th century on the inscriptions of Malik Keyumars-e Paduspani, the ruler of Royan and Rustamdar”. Journal of Historical Sciences Studies, 10(1): 97–116. (In Persian). https://doi.org/10.22059/jhss.2018.248602.472924
49. - Neistani, J., (2004). “A study of mausoleum buildings in central Mazandaran in the 15th century A.D. (With emphasis on vernacular architectural features)”. Doctoral dissertation, Tehran: Tarbiat Modares University.
50. - Rabino, H. L., (1986). Mazandaran va Astarabad. Translated by Gh. Vahid Mazandarani, Tehran, Scientific and cultural publications. (In Persian).
51. - Sabokbar, S. al-S., (2015). “A study of motifs and decorations of the sacred shrines in Mazandaran Prov-ince with emphasis on Sari County”. Master’s thesis, Tehran: Payame Noor University, Faculty of Art and Architecture. (Unpublished), (In Persian).
52. - Tabatabai, M.H., (1995). Translation of Al-Mizan exegesis. Vols. 2 & 15-10, translated by S. M. B. Mousavi Hamadani, 5th edition, Qom, Islamic Publications Office.
53. - Torkzadeh Mahani, F., (2016). “An analytical study of the political, religious, and social relations of the Sarbadarid and Marʿashi statesmen with Sufis and dervishes”. Master’s thesis, Kerman: Shahid Bahonar University of Kerman. (Unpublished), (In Persian).
ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.