دکتر بهروز عمرانی:
جنگل آثار طبیعی جهانی شامل پدیدهها یا مجموعههای گیاهی و جانوری ِ نسبتاً کوچک، جالب، کمنظیر، استثنایی، غیرمتعارف و غیرقابل جایگزین و دارای ارزشهای حفاظتی، علمی و تاریخی یا طبیعی، است. ثبت این آثار با هدف حفظ و حراست آنها صورت میگیرد. در حقیقت اقدامات حفاظتی در مورد این پدیدهها، باید تضمینکنندۀ پایداری بهرهبرداری غیر مصرفی از آنها در طول زمان باشد.
در این راستا یکی از مهمترین اقدامات یونسکو، تنظیم کنوانسیون حفاظت میراث فرهنگی و طبیعی جهان، بر اساس عقیدهای جدید است، یعنی اینکه چنین محافظتی فقط مسئولیت کشوری که میراث در آن قرار دارد نیست، بلکه همۀ افراد بشر که متولی حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی در این سیاره هستند در نگهداری آنها مسئولیت مشترکی دارند.
بر اساس ماده ۲ از کنوانسیون ۱۹۷۲ یونسکو، میراث طبیعی در سه گروه دستهبندی و تعریفشده، شامل:
۱- آثار طبیعی متشکل از ترکیبهای فیزیکی و زیستشناسی یا مجموعهای ازاینگونه ترکیبها که ازنظر زیباییشناسی یا علمی دارای ارزش جهانی استثنایی هستند.
۲- ترکیبات زمینشناسی و جغرافیای طبیعی و مناطق کاملاً مشخص که زیستگاه حیوانات و منطقه رشد گیاهانی است که در معرض انقراض و نابودی بوده و ازنظر علمی، حفاظت از آنها دارای ارزش جهانی است.
۳- محوطههای طبیعی یا مناطق طبیعی که مرز آنها بهدقت مشخصشده است و ازنظر علمی، ضرورت حفاظت و یا زیبایی طبیعی آنها، دارای ارزش جهانی استثنایی هستند.
پدیدهها یا مناطقی که از آنها یاد شد و اموال طبیعی نیز نامیده میشوند، بر اساس ضوابط مشخصی بهعنوان میراث طبیعی جهانی در نظر گرفته خواهند شد.
یکی ازایندست پدیدهها که دارای شرایط موردقبول برای ثبت بهعنوان میراث طبیعی بوده جنگلهای هیرکانی است. این جنگلها از نمونههای نادری هستند که مانند آنها در هیچ جای دیگر کره خاکی یافت نمیشود؛ اصطلاح فسیلهای زنده (از بقایای جنگلهای دوران سوم زمینشناسی هستند و به لحاظ پایداری و قدمت از اهمیت به سزایی برخوردارند) به همین منظور برای آنها بهکاررفته است.
جنگلهای مختلط کاسپینی هیرکانی(Caspian Hyrcanian mixed forests) یک زیست منطقه در زیستبوم جنگلهای مختلطِ پهنبرگِ حاشیه جنوبی دریای خزر و کناره شمالی البرز به مساحت ۵۵٬۱۰۰ کیلومترمربع (حدود ۷% مساحت ایران) است که در کناره جنوبی و جنوب باختری دریای خزر در بخشهایی از ۵ استان شمالی ایران قرارگرفته و در دو کشور ایران و جمهوری آذربایجان(بیش از دو میلیون هکتار آن در ایران و ۲۰ هزار هکتار در آذربایجان قرارگرفته) است. این جنگل از منطقۀ پارک ملی هیرکان جمهوری آذربایجان آغاز و تا استان گلستان در ایران امتداد دارد. ۵۳ درصد جنگلها در مازندران، ۲۶ درصد در گیلان و ۲۱ درصد در گلستان قرار دارند.
این جنگلها با قدمت بین ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال(دوره پالئوژن) یکی از ارزشمندترین جنگلهای جهان به شمار میآید و از آن بهعنوان موزه طبیعی یاد میشود. در آن زمان بیشتر مناطق معتدل شمالی کره زمین را اینگونه جنگلها پوشانده بودند. در عصر یخبندان، کواترنری این جنگلها کوچکتر شدند؛ اما با پایان عصر یخبندان دوباره گسترش یافتند. جنگلی با چنین عمر طولانی از منحصربهفردترین جنگل-های جهان شمرده میشود و بعضی آن را موزه طبیعی یا فسیلهای زنده مینامند.
واژه هیرکان برابر یونانی نام گرگان است. نام هیرکان درواقع نام قدیم گرگان در گویش مازنی بوده است که به جرجان یا ورکان نیز شهرت داشته است. گفته میشود نام ورکان در کتیبههای بهجامانده از دوران هخامنشی نیز نوشتهشده است. که اثباتی بر قدمت آن است.
بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی، ۴۴ درصد آوندداران، ۵۸ گونه پرنده، ۵۸ گونه پستاندار ازجمله یوزپلنگ آسیایی در این جنگلها زندگی میکنند. نزدیک هفت و نیم میلیون نفر هم در این جنگلها زندگی میکنند.
تنوع اقلیمی و به دنبال آن تنوع گونههای مختلف گیاهی و جانوری و نیز تنوع اکوسیستمی موجب شده جنگلهای هیرکانی در نوع خود یکی از بینظیرترین و منحصربهفردترین نمونهها در سطح کرۀ خاکی باشند؛ لذا حفاظت از آنها بهعنوان گنجینهای ملی بر همگان واجب است.
ثبت این جنگلها در لیست میراث جهانی یونسکو مزایا و فواید بسیاری برای جوامع محلی و منطقهای و برای کشور ایران در پی خواهد داشت؛ چراکه وقتی یک اثر در فهرست جهانی این سازمان ثبت میشود همه اعضای کنوانسیون ۱۹۷۲ متعهد هستند در مراقبت و حفاظت از آن اثر مشارکت کنند.
بهعلاوه ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی سبب میشود بر بهجز ضرورت محافظت و نگهداری و معرفی ارزشهای آن به جهانیان بهعنوان هدف اصلی، بهنوعی تبلیغات مقصد بوده و سبب توسعۀ فعالیتهای گردشگری نیز خواهد بود. درمجموع ثبت جهانی امروزه یک برند بسیار معتبر در جذب گردشگر و رونق صنعت گردشگری در جهان محسوب میشود.
از طرفی برای ثبت هریک از آثار نامبرده میبایست کارهای پژوهشی و تحقیقاتی گستردهای صورت پذیرد و لذا با توجه به رسالت پژوهشگاه بهعنوان مرکز علمی پژوهشی، فراهم آوردن شرایط مناسب برای ثبت آثار طبیعی کشور بهمنظور ثبت جهانی و یا ملی ضروری است. در این راستا توافقات اولیه برای اجرای طرح مطالعاتی ثبت جنگلهای هیرکانی در پژوهشگاه میراث فرهنگی و در زمان ریاست جناب آقای دکتر موسوی کوهپر در دهه ۸۰ صورت گرفت. و سرانجام قرارداد نهایی طرح تهیۀ پرونده نامزدی ثبت جهانی جنگل هیرکانی در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۱۳۹۶ طی توافقنامهای بین دانشگاه تربیت مدرس و پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری نهایی شد.
در این قرارداد پژوهشگاه بهعنوان کارفرما، دانشگاه تربیت مدرس بهعنوان مجری و معاونت میراث فرهنگی سازمان بهعنوان ناظر طرح فوق انتخاب گردیدند.
اندکی قبل از امضای این قرارداد(حدود کمتر از ۴ ماه) گروه پژوهشی میراث طبیعی پژوهشگاه تأسیس گردید که یکی از مأموریتهایی سازمانی آن همکاری در اینگونه طرحها (یعنی ثبت آثار طبیعی کشور) عنوانشده بود؛ لذا گروه فوق تمامی مطالعات انجامشده توسط مجری محترم را مطالعه و بهنوعی بهعنوان ناظر علمی و تائید کننده مراحل انجام طرح در کنار مجری (دانشگاه تربیت مدرس)، کارفرما (پژوهشگاه) و ناظر منتخب طرح (معاونت میراث فرهنگی) بوده و تمامی مراحل پس از تائید پژوهشگاه و باز ارسال آن به مجری محترم برای تائید نهایی در اختیار دفتر ثبت آثار اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی(IUCN) توسط مجری، کارفرما و ناظر طرح قرار میگرفت و سرانجام در تیرماه ۱۳۹۸ این جنگلها در چهل و سومین اجلاس یونسکو بر اساس معیار ۹ (فرایندهای اکولوژیک در حال توالی و تکامل) در ۱۵ پهنه در استآنهای گلستان، مازندران، سمنان و خراسان شمالی ثبت جهانی شد.
|