1 چیستی شبیه خوانی: مطالعه موردی مجلس شبیه خوانی حر

مریم نعمت طاوسی

«شبیه خوانی» از جمله میراث فرهنگی گرانقدری است که درباره نسبت آن با نمایش، آیین و بازی بسیار سخن رفته است. شمار زیادی از پژوهشگران در این نظریه پردازی ها، تعاریف ارائه شده در حوزه آیین، بازی و به ویژه نمایش را فراگیر انگاشته و تفاوت های فرهنگی ملت ها را نادیده گرفته اند. نوشتار حاضر تلاشی در مسیر واکاوی نظرات ارائه شده با در نظر داشتن نگاه متفاوت فرهنگ شرق نسبت به فرهنگ غرب در مقوله های یاد شده است. بدین منظور؛ نخست مفاهیم نمایش، آیین و بازی بازخوانی شده اند. پس از بررسی و نقد مفهومی دیدگاه های شاخص در خصوص شبیه خوانی، تلاش شده تا روشن شود که شبیه خوانی به عنوان یک نمایش بومی با بازی همخوانی ندارد، اما از نظر کارکرد با آیین نسبتی نزدیک دارد و از جمله می توان به اجراهای نمایشی اشاره داشت که بهترین و موثرین بهره گیری را از آیین کرده اند. همچنین شبیه خوانی توانسته است با به کار بستن عناصر نمایشی در چارچوب ارزش های فرهنگی ایرانی، نظام نمایشی صحنه ای یگانه ای را شکل دهد.

بوم شناسی فرهنگی در تحلیل دانش بومی و فرهنگ گله داری: مطالعه موردی شمال استان فارس، روستای قصر یعقوب

ساره راسخی

بوم شناسی فرهنگی، دانشی است که جنبه های فرهنگی ارتباط انسان را با طبیعت پیرامون خود مورد تحلیل و بررسی قرار می دهد. تاریخ نمایانگر آن است که انسان ها همواره از محیط و منابع اطراف خود در جهت بقا، پیشرفت و شکل گیری فرهنگ و تمدن خود بهره برده اند و در این مسیر به تجربه و دانشی دست یافته اند که به جرات می توان گفت، بخشی از سرمایه ملی هر قوم است. لذا یکی از ابعادی که در اکولوژی فرهنگی مورد بحث قرار می گیرد، دانش اکولوژیک بومی در مدیریت مراتع و دامداری است. از این رو در این بررسی به تحلیل بوم شناسی فرهنگی و بیان و بررسی نقش دانش بومی در ابعاد مختلف مدیریت مراتع و دامداری در منطقه قصر یعقوب در شمال استان فارس پرداخته شده است. روش تحقیق این بررسی به شیوه پیمایشی بوده که به جهت تولید اطلاعات از روش مشاهده مستقیم، مشاهده مشارکتی و مصاحبه سازمان یافته بهره گرفته شده است. این تحقیق به بررسی جنبه های مختلف از فرهنگ و دانش بومی گله داران در مکانیسم مدیریت مراتع در میان آن ها پرداخته و عنوان می نماید که گله داران برای مقابله با سختی های اجتماعی، اقتصادی، اقلیمی و همچنین در برخی مواقع کمبود منابعِ در دسترس، مجبور به ایجاد یک ساختار اجتماعی در بهره برداری از مراتع شده اند. در این ساختار، افراد دارای نقش های متفاوت و یا یکسانی ‏اند که بر پایه مشارکت و همکاری با یکدیگر، دام را برای مدتی مشخص در عرصه مرتع مدیریت می نمایند. مجموع این روابط و کنش ها منجر به شکل گیری فرهنگی غنی و سنتی از دانش بومی دامداری گشته که علاوه بر تسهیل فعالیت های روزمره و مرتبط با گله داری، زمینه ساز حفظ ساختارهای اجتماعی روستا نیز گردیده است.

بازنمایی عناصر فرهنگ مردم در مجموعه های تلویزیونی سیما

فاطمه عظیمی فرد

فرهنگ مردم (فولکلور)، حوزه های گسترده ای از زندگی چون آداب و رسوم، آیین ها، دین، هنر و دانش، و ادبیات را دربرمی گیرد که سنت های مادی، رفتاری و گفتاری فرهنگ عامه را شکل می دهند. فرهنگ مردم پدیده ا ی پویاست که به طور دائم در حال تحول است و بخشی از هویت فردی و جمعی را بازنمایی می کند. هویت هم در شکل و هم در محتوا در بستری از تعاملات اجتماعی معنا می یابد. رسانه های گروهی اغلب به شیوه ای غیرمستقیم اما فراگیر، اطلاعات بسیاری را درباره ملت ها به مخاطبان منتقل می کنند که زندگی روزمره آنها را زیر نفوذ خود قرار می دهد. رسانه ها، به ویژه تلویزیون، یکی از عواملی هستند که شناخت عناصر هویتی را ممکن می سازند. بدین ترتیب، در دوران معاصر، افراد، هویت های خود را با تصاویر و عناوینی شکل می دهند که به صورت بازتابی از صنایع فرهنگی و رسانه ای اخذ کرده اند. در مقاله حاضر، تلاش شده است نحوه بازنمایی عناصر فرهنگ مردم اعم از مادی، رفتاری و گفتاری در مجموعه های تلویزیونی سیما بررسی شود. از این رو، دو مجموعه شاخص تلویزیونی در پناه تو (1373) و تکیه بر باد (1391) که در سه دهه اخیر پخش شده ، انتخاب و نحوه بازنمایی عناصر فرهنگ مردم به روش نشانه شناسی در قسمت های منتخب آنها بررسی شده است. نتایج نشان می دهد، نوع و نحوه نمایش عناصر فرهنگ مردم در مجموعه ه ای بررسی شده در طول زمان تغییر یافته است.

پژوهشی در آرامگاه تاریخی موسوم به حاجی بکتاش در منطقه شینه قلابی لرستان

لیلا خسروی

در بهار سال 1389 بررسی و شناسایی باستان شناسی تنگ معشوره (گاوشمار) به سرپرستی نگارنده با هدف شناسایی محوطه ها و تپه های باستانی موجود در این محدوده، واقع در60 کیلومتری جنوب غربی شهرستان دلفان در شمال لرستان طی دو مرحله در اطراف رودخانه چم زکریا در دهستان میربگ جنوبی شهرستان دلفان و رودخانه کاکارضا در دهستان فیروزآباد شهرستان سلسله به صورت فشرده و با پیمایش دقیق منطقه انجام شد. نتیجه بررسی انجام شده، شناسایی و ثبت مجموعه ای متشکل از 72 اثر باستانی بود که در میان این تعداد آثار، تنها یک اثر شاخص متعلق به دوران اسلامی یافت شد که در میان مردم محلی موسوم به مقبره حاجی بکتاش است. بقایای این سازه معماری روی یک تپه اشکانی با ارتفاع 9 متر از سطح زمین های اطراف، در جنوب روستای شینه وسطی در دهستان قلایی بخش فیروزآباد شهرستان سلسله (الشتر) در استان لرستان واقع شده است. پلان اصلی این آرامگاه که با آجرهای مربع شکل 5 ×20 ×20 سانتی متر ساخته شده، از بیرون هشت ضلعی و در داخل مدور است. در این مقاله تلاش خواهد شد تا به روش تاریخی ـ توصیفی با استناد به منابع کتابخانه ای و بر پایه پژوهش میدانی به معرفی و جستجوی هویت صاحب آرامگاه و بررسی آرایه های باقی‏مانده در این بنای تاریخی بپردازیم و ارزش های تاریخی و بصری نقوش، طرح و پلان آن را مورد مطالعه قرار دهیم تا با خواناسازی فضای معماری باقی مانده به بازشناسی عناصر کالبدی آن بپردازیم. در حالی که می دانیم حاجی بکتاش یکی از عرفای قرن هفتم هجری بوده که از نیشابور به آناتولی مهاجرت کرده و به بسط و توسعه فرقه بکتاشیه پرداخته است، پس دلیل حضور آرامگاهی با نام وی در لرستان چیست و چه ارتباطی با پیروان آیین اهل حق در شمال لرستان دارد. طرح این سوالات مهم سبب گردید که نگارنده بر اساس شواهد باستان شناختی موجود به معرفی، تحقیق و پژوهش در این زمینه بپردازد.

بررسی مردم شناختی فرهنگ زیارت در امامزاده گزو

فرهاد ورهرام

یکی از موضوعات بسیار مهم مطالعات مردم شناسی در ایران فرهنگ زیارت در بین اقوام ایرانی است. فرهنگ زیارت به عنوان یکی از گونه های رفتار آیینی و پایدار مردم ایران، بخشی مهم از تاریخ فرهنگ در سرزمین ایران را بازتاب می دهد. زیارت، با ویژگی های گوناگون و جنبه ها و جلوه های کلیدی مهمی چون نمایش نظام اعتقادی زائران، روابط تاریخی، برپایی بازارهای محلی، شجره نامه ها و شجره شناسی دینی و... همراه است. در این میان در شمال ایران که با حضور سادات و چهره های معنوی شیعی از ابتدای ظهور و شکل گیری دین اسلام همراه بوده، زیارتگاه های فراوانی پراکنده اند، که بررسی جایگاه و نقش این زیارتگاه ها را در زندگی مردم حیاتی و اساسی می سازد. این مقاله خواهد کوشید تا با بررسی جایگاه و نقش زیارتگاه امامزاده گزو در حوزه فرهنگی استان مازندران در این مسیر گام بردارد.

گردشگری روستایی و جذب گردشگر به مثابه رکن توسعه پایدار: رویکرد مردم شناختی

غلامحسین بیابانی

گردشگری روستایی یکی از مردمی ترین، ساده ترین و در عین حال کم هزینه ترین شکل های گردشگری محسوب می شود. در زمینه ارتباط بین گردشگری و توسعه روستایی سه دیدگاه مطرح است، دیدگاه اول، گردشگری را به عنوان راهبردی برای توسعه روستایی به کار می گیرد. در دیدگاه دوم، گردشگری به عنوان سیاستی برای بازساخت سکونتگاه های روستایی مورد توجه قرار می گیرد و دیدگاه سوم، گردشگری روستایی را به عنوان ابزاری برای توسعه پایدار مطرح می سازد. گردشگری روستایی اثرات مثبت و منفی زیادی دارد که در اینجا بدان پرداخته می شود. در جذب گردشگر، همه مردم جامعه از کارمند فرودگاه گرفته تا راننده تاکسی و افراد کوچه و خیابان نقش دارند؛ به زبان دیگر، برخورد هر شخص به منزله برخورد کل جامعه است. به نظر می رسد که سرعت تغییرات در بخش گردشگری روبه فزونی است؛زیرا جهان در تلاطم است و منابع در حال کمیاب شدن. لذا تمام حوزه گردشگری از روستایی تا شهری و تاریخی می تواند در جذب گردشگر موثر باشد. گردشگری یکی از منابع توسعه در کشور محسوب می شود که در این مقاله به جوانب گوناگون آن با رویکرد مردم شناختی پرداخته شده است.

مردم شناسی شاهنامه: پیوندهای برون متنی شاهنامه فردوسی با مفهوم مرگ و آیین تدفین در فرهنگ ایرانی

علی ضیاالدینی دشتخاکی

در میان سازه های متنی شاهنامه فردوسی، بافت های زیادی از متن با برون متن شاهنامه ارتباط دارد؛ چرا که شاهنامه، بازتابی از بافت کلانِ اجتماعی – فرهنگی روزگار فردوسی است که در آن به مراسم آیینی چون، ازدواج، تشرّف و مرگ اشاره شده است. بخشی از بافت رواییِ شاهنامه با مفاهیم و آیین های مربوط به مرگ و تدفین و عقاید زروانی، زرتشتی و اسلامی در جامعه ایرانی مرتبط است.
این جستار با مطالعه موردی برخی از داستان های شاهنامه و با استفاده از شیوه تحلیلی- توصیفی و راهبرد سندکاوی و کتابخانه ای، کوشیده است تا پیوند سازه های متنی مرتبط با مرگ و آیین تدفین در شاهنامه را با میدان فرهنگی ایران بررسی و برخی جنبه های مردم شناختی این حوزه را تبیین نماید. برخی از نتایج مهمّی که از این پژوهش به دست آمده است عبارت اند از:

در ابیات شاهنامه، سه وجهِ ترس از مرگ، مرگ به عنوان یک واقعیّت، و نگاه فلسفی - اخلاقی به مرگ تجلّی یافته است که همه این نگرش ها با حکمت ایران باستان یا عقاید دوره اسلامی در ارتباط است.
طرح مقوله مرگ در بسیاری از موارد با عقاید زروانی در ارتباط است؛ چرا که زروان و وجه مرگ آوری او و ارتباط زروان با زمان مرگ و اهریمنی بودن مرگ در برخی ابیات به روشنی نمایان است.
در برخی موارد، از جمله در داستان سیاوش و کیخسرو، مرگ با آرکی تایپ ولادت مجدّد ارتباط می یابد که نمی توان آن را با مفهوم فرجام شناسی دوره قبل از اسلام یا دوره اسلامی مرتبط دانست؛ چرا که مفهوم نوزایی ناظر به زندگی و فرجام انسان ناظر به مرگ و معاد است. دوگانگی ارتباط مرگ با معاد در شاهنامه از برخی ابیات حماسۀ ملّی استنباط می شود.
در برخی روایت های شاهنامه از جمله در داستان رستم و سهراب، مرگ سام، مرگ فریدون و مرگ ایرج، مرگ اسفندیار و وصیّت انوشیروان، بافت های متنی مرتبط با آیین تدفین در برون متن وجود دارد که اغلب، جنبه هایی از مردم شناسی اقوام زرتشتی ایران را تبیین می کند.