1 تحلیل دانش بومی در سازمان اجتماعی تولید کشاورزی و نظام آبیاری منطقه مورد مطالعه : روستای روزکین بخش ساردوئیه -شهرستان جیرفت

حسین آذرنیوند

ابتکارات محلی به عنوان فعالیت های دسته جمعی خاص، بدون کمک یا مشوق خارجی، به منظور کنترل آب های زیرزمینی و سطحی تعریف شده است. از طرفی دیگر، یکی از مهم ترین رویکردهای مدیریتی در منابع آب، رویکرد مدیریت اجتماع محور است که تاکید بر ظرفیت سازی و نهادسازی در جوامع محلی برای مدیریت مشارکتی منابع آب دارد. ساختارهای اجتماعی منابع آب، یکی از ابعاد دانش بومی در جوامع روستایی ایران محسوب می شود که ضرورت دارد در مدیریت منابع آب علاوه بر تحلیل دانش بومی، ساختارهای اجتماعی مرتبط با آن نیز مورد تحلیل قرار گیرد. هدف اصلی در این مقاله تحلیل دانش بومی در سازمان اجتماعی تولید کشاورزی و نظام آبیاری در روستای روزکین بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت است. در این مطالعه، بر اساس روش های مردم شناسی و رویکردهای کیفی از جمله مشاهده مستقیم و مشارکتی محقق و مصاحبه سازمان یافته با 32 نفر از افراد مطلع و آگاه (کلیه کشاورزان) استفاده شده است. در روستای روزکین ساختار اجتماعی خاصی بر مدیریت منابع آب حاکم است که قدمتی بیش از 100 سال دارد. همیاری در مدیریت منابع آب، یک اصل اساسی در این روستا محسوب می شود؛ در این روستا تعداد 10 تشکل یا گروه محلی برای مدیریت منابع آب شکل گرفته که هر گروه از ارباب و زَعیم تشکیل شده است. به طور کلی می توان بیان نمود که، با گذشت زمان، ضمن پایداری سنت های محلی در مدیریت منابع آب، پایداری اجتماعی و فرهنگی بهبود یافته و تنازعات اجتماعی در بین ذینفعان محلی در این منطقه کاهش یافته است.

کارکردهای گیاه مردم نگاری در جامعه عشایری ایران: عشایر ایل بویر احمد/ استان کهکیلویه و بویر احمد

محمد رحیم فیروزه

دانش بومی عشایر شامل مشاهدات زیرکانه و دقیق در مورد گیاهان، حیوانات، آب و هوا، خاک، آفات نباتی و نظام های طبقه بندی است که کاملاً با شرایط محلی مطابقت دارند. به عقیده پژوهشگران این حوزه، این دانش دقیق و دارای قابلیت پیش بینی است؛ زیرا افراد جوامع مذکور با آن زندگی کرده اند. اگرچه دانش بومی، بعضی مواقع، با خرافات، عقاید دینی غیرمستند و یا ترس از ناشناخته ها آمیخته است، ولی در مجموع از ارزش بالایی برخوردار است. گرایش به پژوهش های دانش بومی، برخی به دلایل قابلیت های نهفته در آن ها و برخی به دلیل خصلت های خاص این نوع پژوهش هاست. در این مطالعه دانش بومی عشایر ایل بویر احمد در استان کهگیلویه و بویر احمد مورد بررسی قرار گرفته است. جهت کسب اطلاعات در گام نخست دامنه ای از روش های جمع آوری اطلاعات به شیوه ساختارمند همچون پرسش نامه های طراحی شده، تا روش های کاملاً بدون ساختار همچون دیدار و گفتگوی آزاد، به کار گرفته شد. روشی دیگر نیز در قالب (ساختارمند، نیمه ساختاریافته و یا بدون ساختار) مورد استفاده قرار گرفته است. در مصاحبه ها، پرسش ها با محوریت چگونگی بهره مندی و همچنین حفاظت از منابع طبیعی مطرح گردید. بررسی های صورت گرفته نشان می دهد که بومیان، گیاهانی را که در محل سکونت خود یافت نموده و در طول سالیان متمادی از آن ها جهت مصارف مختلف استفاده های متنوع کرده اند به گونه ای نامگذاری می کنند که تا حد زیادی با خصوصیات مورفولوژیک، نیازهای اکولوژیک، بو، طعم و محل رویش آن ها تناسب داشته باشد. به علاوه ساکنان منطقه به خصوص سالخوردگان، به خوبی برخی از خانواده های گیاهی را شناخته و با آن که از رده بندی دانش رسمی مطلع نبودند، لیکن برخی از گیاهان را هم خانواده یکدیگر معرفی می کردند. از موارد برجسته در دانش چادرنشینان منطقه مورد بررسی، باورهایی بود که آنان پیرامون حفاظت از گیاهان مورد استفاده خود داشتند. همچنین نتایج این بررسی گویای آن است که گیاه شناسیِ مردمی، گیاه شناسی ای غالباً تجربی و تا اندازه زیادی کاربردی است.

پژوهشی مردم نگارانه در استراتژی معیشتی ایل اولاد محمد کریم، زاگرس جنوبی

مرتضی حسنی

اولاد محمدکریم شعبه ی کوچکی از طایفه ی لبومحمدیِ ایل عرب جباره، از ایلات خمسه ی فارس است که در گذشته مسیر کوچ رویشان در قسمت شرقی فارس از شمال به جنوب بوده است. این افراد از اوایل حکومت پهلوی اول در قسمت شمالی فارس ماندگار شدند و از دام پروری به شیوه ی کوچ نشینی به دام پروری به شیوه ی نیمه کوچ روی، روی آوردند و تا کنون شیوه ی معیشتی خود را حفظ کرده اند. از طرفی طی سده ی گذشته تغییرات وسیعی در سطوح مختلف زندگی این افراد و با سرعت زیاد در حال اتفاق افتادن است که مهم ترین سطح تغییرات را در فناوری آن ها می توان مشاهده کرد. در این پژوهش سعی گردیده تا با تلفیق داده های مردم نگاری با داده های مطالعات چشم انداز، جغرافیا و زیست بوم شناسی انسانی به این مهم پرداخته شود که ساختار معیشتی فرهنگ مردمان مورد مطالعه تا چه میزان متاثر از سازش پذیری های محیطی بوده است. به طرز جالبی یافته های این پژوهش حاکی از این است که با وجود تغییرات گسترده در فناوری و حتی فرهنگ، شیوه ی معیشت این افراد (لااقل تاکنون) تغییر زیادی نکرده و می توان گفت تا حدودی ثابت مانده است.

نماز، مسجد و مدرنیته، رویکردی آسیب شناختی

علی انتظاری

در این مقاله تلاش شده است تا آسیب های احتمالی ورود مدرنیته در ایران بر مساجد مورد بررسی قرار گیرد. مسجد در جامعه ایرانی همواره از جایگاه بالایی برخوردار بوده است. نقش مساجد در همبستگی اجتماعی و اعتلای روحی و معنوی مردم بسیار برجسته بوده است. مساجد، سنگر مقاومت مردم و حفاظت از کیان دین و فرهنگ در برابر هجوم بیگانگان بوده اند. در عین حال ورود مدرنیته در مساجد تحت عنوان شبه مدرن از طریق تکنولوژی صوتی توانسته است آسیب هایی را به مساجد وارد کند که در این مقاله تلاش شده است برخی از آن ها مورد بررسی قرار گیرد.

رمضان در سفرنامه های حج ابراهیمی، کندوکاوی در تجربیات گذشته و حال سفر حاجیان ایرانی

کامیار صداقت ثمر حسینی

مقاله حاضر به موضوعِ رمضان در سفرنامه های حج ابراهیمی می پردازد که از طریق آن می توان به بررسی تجربیات گذشته و حال سفر های حاجیان ایرانی پرداخت.
جهت بررسی موضوع فوق، با مطالعه تحلیلی- مقایسه ای، سفرنامه های حج ابراهیمی ایرانیان، در دو گستره زمانی (با تأکید بر ماه مبارک رمضان) و مکانی (جغرافیای سفر حج) در مسیرهای سنتی و امروزین آن، در دو دوره قبل و بعد از «انقلابِ صنعت حمل و نقل مسافر و کالا» مورد بررسی قرار گرفتند و در آن به تحولاتِ اجتماعی و فرهنگی رخ داده در سفر های حج حاجیان ایرانی و وجوه اشتراک و افتراق میان آن دو در سفرنامه های دو دوره مذکور پرداخته شده است.

تغییر آب و هوا، تهدید صلح و امینت جهانی: رویکرد جامعه شناختی

صادق صالحی

امروزه اهمیت مساله تغییرات آب و هوا به حدی جدی است که گیدنز در همان ابتدای کتاب سیاست های تغییر آب و هوا، در اهمیت مباحث مربوط به تغییرات آب و هوا و پیامدهای آن می نویسد: این کتاب در مورد بختک ها و فاجعه هاست. پیامدهای ویرانگر مداخلات انسان در محیط زیست، امنیت انسانی گسترده اسکان بشر را به چالش کشانده و بحران محیط زیست را در جایگاه مصادیق امنیتی چند لایه برکشیده و تعادل محیط زیست را آشفته کرده است. با اهمیت یافتن مساله تغییر آب و هوا از دهه 1980 به بعد، تعریف جدیدی از امنیت ارایه شد که بر این اساس، علاوه بر ابعاد سنتی امنیت، تهدیدات غیرسنتی نیز مانند رکود اقتصادی، بی ثباتی سیاسی و اجتماعی، رقابت های قومی و کشمکش های سرزمینی، تروریسم بین المللی، پول شویی، قاچاق دارو در حوزه مخاطرات انسانی به واسطه تنش ها و فشارهای زیست محیطی برخاسته از آن ها به مثابه جستارهای امنیتی تفسیر شدند. تنش های محیط زیست در قالب تخریب محیط زیست به تعارضات خشونت بار اجتماعی انجامیده است. زمانی که منابع دچار رکود و نابودی شوند امور اقتصادی، اجتماعی و پویش های جمعیتی دچار نابسامانی شده و زمینه تشدید کشمکش میان گروه های وابسته به این منابع فراهم می شود. این مقاله جنبه های امنیتی و تهدیدی تغییر آب و هوا برای صلح بین المللی را مورد بررسی قرار داده و برای این منظور، آراء جامعه شناسان شهیری همچون الریک بک، آنتونی گیدنز و جان اوری در رابطه با تضاد و تغییر آب و هوا مطرح شده است. با یک نگاه جامعه شناختی نیز آسیب های اجتماعی تغییر آب و هوا و گروه های در معرض خطر آن مورد توجه قرار گرفتند. در خاتمه مقاله، برخی از مهم ترین چالش هایی که تحقیقات آتی باید به آن بپردازند به مخاطبان و علاقمندان معرفی شده است.

بازنمایی مردم کرد در سینمای داستانی ایران: مطالعه ای در نشانه شناسی فرهنگی

بهروز محمودی بختیاری

اقوام مختلف ایرانی از نخستین سال های ظهور صنعت فیلم سازی در سینمای داستانی ایران حضور داشته اند، با این حال به نظر می رسد که تا کنون مطالعه نظام مندی در مورد چگونگی بازتاب فرهنگ و زبان آن ها در سینمای ایران وجود نداشته است. این پژوهش با تمرکز بر فیلم های داستانی شاخص سینمای ایران که به آیین، رسوم و فرهنگ های قوم ایرانی می پردازند، تلاش می کند تا بازنمایی و تصویر سازی فرهنگ کردهای ایران را در این آثار ریشه یابی کند. همچنین در این مقاله
آیین ها، گویش ها، شخصیت ها، اماکن خاص، رخدادها و پدیده های موجود در این فیلم ها با واقعیت خارجی آن ها تطبیق داده می شود و تأثیر باز نمایی آن مورد ارزیابی قرار می گیرد تا مشخص شود که تا چه حد این آثار در بازنمایی واقعی فرهنگ این گروه مهم از ایرانیان موفق بوده اند.