fa سنت مُهرهای استامپی اولیه در زاگرس‌مرکزی (2500-5000 پ.م.): گسست یا تداوم؟ تخصصی باستان‌شناسی Special Archeology پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">مهرهای استامپی از پایدارترین اجزای سنت‌های اداری زاگرس‌مرکزی به‌شمار می‌روند. با این‌حال، ناهمگونی داده‌های باستان‌شناسی و کمبود شواهد دارای لایه‌نگاری مطمئن، به‌ویژه برای اواخر هزارۀ چهارم و اوایل هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد به بحث‌های جالب‌توجهی دربارۀ تداوم یا گسست این سنت‌ها دامن زده است. این پژوهش با بهره‌گیری از داده‌های تازه منتشر شده از: تپه تیلینه، گودین‌تپه، چغاماران و تپه دهسوار، سیر تحول سنت مهرهای استامپی در زاگرس‌مرکزی در فاصلۀ حدود 5000 تا 2500پ.م. را در چارچوب یک گاهنگاری منطقه‌ای به‌روز بازنگری می‌کند. پژوهش ازطریق بررسی تطبیقی سبک، نگاره‌شناسی و بافت باستان‌شناسی مُهرها و اثرمُهرهای استامپی، تفسیرهای مختلف دربارۀ تحول سنت‌های اداری در این منطقه را ارزیابی می‌کند. شواهد نشان می‌دهد که سنت مهرهای استامپی از دورۀ مس‌وسنگ قدیم (5000-4600پ.م.) تا مس‌وسنگ جدید 1-3 (4600-3700پ.م.) در زاگرس‌مرکزی رواج داشته و ضمن تحولات بومی، با شبکه‌های فرامنطقه‌ای نیز در تعامل بوده است؛ هم‌چنین پس از یک شکاف ظاهری در شواهد مربوط به مس‌وسنگ جدید 4-5 (3700-3100پ.م.)، این سنت در عصر مفرغ قدیم (3100-2500پ.م.) نیز تداوم یافته است؛ بنابراین، هرچند ساخت و استفاده از مهرهای استامپی در اواخر هزارۀ چهارم پیش‌ازمیلاد تحت‌الشعاع مهرهای استوانه‌ای و فناوری‌های اداری فرامنطقه‌ای قرار گرفت، سنت مهرهای استامپی زاگرس‌مرکزی در عصر مفرغ قدیم هم‌چنان به حیات خود ادامه داد. تحلیل مدارک موجود نشان می‌دهد که این شکاف ظاهری بیش از آن‌که ناشی از وقفه‌ای واقعی در تولید و استفاده از مهرهای استامپی باشد، نتیجۀ رویت‌پذیری و شرایط بقای مواد فرهنگی و دامنه و دقت محدود کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های کلیدی منطقه است. نتایج این پژوهش از الگویی مبتنی‌بر تداوم نسبی همراه با تحول سبکی، نگاره‌شناسی و اداری در سنت مهرهای استامپی زاگرس‌مرکزی حمایت می‌کند. این یافته‌ها نقش فعال جوامع زاگرس‌مرکزی در شکل‌گیری و تحول شیوه‌های اداری را برجسته می‌سازد و در بحث‌های گسترده‌تر دربارۀ تداوم فرهنگی، برهم‌کنش‌های فرامنطقه‌ای و توسعۀ نهادهای اداری و سیاسی در جنوب‌غرب آسیا در دوران پیش‌از‌تاریخ سهیم می‌شود.</div> <div style="text-align: justify;">Stamp seals constitute one of the most enduring elements of administrative traditions in the Central Zagros of western Iran. However, the uneven archaeological record has generated ongoing debate regarding continuity and discontinuity in their use, particularly during the late fourth and early third millennia BCE, when securely stratified evidence remains limited. Drawing on newly published materials from Tepe Tyalineh, Godin Tepe, Chogha Maran, and Dehsavar, this study reassesses the evolution of stamp seal traditions between ca. 5000 and 2500 BCE within an updated regional chronological framework. By examining the style, iconography, and archaeological contexts of stamp seals and seal impressions from a comparative perspective, the article evaluates competing interpretations of the development of administrative practices in the Central Zagros. The evidence indicates that stamp seals and seal impressions were employed in the region from the Early Chalcolithic (5000&ndash;4600 BCE) through Late Chalcolithic phases 1&ndash;3 (4600&ndash;3700 BCE), during which they continued to develop locally while interacting with broader supra-regional networks. Although the archaeological record suggests an apparent gap during Late Chalcolithic phases 4&ndash;5 (3700&ndash;3100 BCE), stamp seal traditions persisted into the Early Bronze Age (3100&ndash;2500 BCE). While these traditions underwent significant transformation and were increasingly overshadowed by cylinder seals and supra-regional administrative systems during the later fourth millennium BCE, they nevertheless continued to play a role in local administrative practices in the Early Bronze Age. The analysis suggests that this apparent gap is more plausibly explained by biases in archaeological visibility, preservation, excavation coverage, and chronological resolution than by an actual interruption in the production and use of stamp seals. Overall, the study supports a model of relative continuity accompanied by stylistic, iconographic, and administrative transformation within the Central Zagros glyptic tradition. These findings underscore the active role of Central Zagros communities in the development of administrative practices and contribute to broader discussions of cultural continuity, interregional interaction, and the emergence of sociopolitical institutions in prehistoric Southwest Asia.</div> زاگرس‌مرکزی, مس‌وسنگ, مفرغ قدیم, سنت مهرهای استامپی, فنون مدیریت, تداوم فرهنگی, برهم‌کنش‌های فرامنطقه‌ای. Central Zagros, Chalcolithic, Early Bronze Age, Stamp Seal Tradition, Administrative Practices, Cultural Continuity, Interregional Interaction. 27 53 http://journal.richt.ir/mbp/browse.php?a_code=A-10-946-3&slc_lang=fa&sid=1 Ali Khayani علی خایانی alikhayani@ut.ac.ir 0000000326174765 No Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran. گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Shokouh Khosravi شکوه خسروی sh.khosravi@uok.ac.ir 0000000318634717 Yes Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran (Corresponding Author). گروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه کردستان، سنندج، ایران (نویسندۀ مسئول).