fa بررسی تحولات فرهنگی عصرمفرغ در امتداد رشته‌کوه‌های البرز تخصصی باستان‌شناسی Special Archeology پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">&nbsp;پایان هزارۀ چهارم پیش‌ازمیلاد، آغاز عصرمفرغ و شهرنشینی و شروع عصرآهن در دو جبهۀ شمال و جنوب البرز از موضوعات مهم باستان‌شناسی است. پژوهش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که با پایان سیلک III بسیاری از استقرارهای دشت‌های مهمی چون قزوین فروپاشیده‌اند و این روند در اوایل هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد در دشت‌هایی مانند کاشان و تهران نیز رخ‌داده است؛ با این‌حال، در دشت قزوین از نیمۀ دوم هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد محوطه‌هایی دوباره ظهور کردند، درحالی‌که در دشت‌هایی مانند تهران، قمرود و کاشان این استقرارگاه‌ها دیرتر مسکون شدند. ازسوی دیگر، تاریخ استقرار در جبهۀ شمالی البرز طی هزارۀ چهارم و سوم پیش‌ازمیلاد با جبهه جنوبی تفاوت دارد؛ هرچند شواهد اندکی از نفوذ فرهنگ سیلک III در این بخش دیده می‌شود، اما در هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد استقرارگاه‌های مهمی شکل‌گرفت که بیانگر دو مسیر متفاوت تحول فرهنگی در شمال و جنوب البرز است. این پژوهش با تکیه‌بر داده‌های باستان‌شناختی حاصل از کاوش‌ها و بررسی‌های میدانی در نواحی شمالی و جنوبی البرز، به تحلیل تحولات فرهنگی عصرمفرغ (هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد) می‌پردازد. در این دوره، شبکه‌های برهم‌کنش فرهنگی، تبادل مواد خام، فناوری و الگوهای سفالگری، ارتباطات میان دشت گرگان، جنوب ترکمنستان، مازندران، شمال‌شرق ایران و فلات‌مرکزی را گسترش داد. شواهد محوطه‌هایی چون: تپه‌حصار، ترنگ‌تپه، قلعه‌بن، تپه‌کلار و قلی‌درویش نشان‌دهندۀ گونه‌گونی فرهنگی، هم‌پوشانی سنت‌های سفالگری و گاه‌نگاری متفاوت در این نواحی است. پژوهش تأکید می‌کند که درحالی‌که فلات‌مرکزی ایران در اواسط هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد با فروپاشی و فترت روبه‌رو بود، جبهۀ شمالی البرز، به‌ویژه شرق مازندران و دشت گرگان، وارد مرحله‌ای از شکوفایی فرهنگی، پیوندهای منطقه‌ای و شکل‌گیری الگوهای شهری شد. هم‌زمان، در جنوب البرز نیز نشانه‌هایی از مهاجرت، تجزیۀ ساختارهای پیشاشهری و سازگاری با فشارهای زیست‌محیطی مشاهده می‌شود. این مطالعه نشان می‌دهد که حوزۀ البرز مرکزی در تبیین فرآیندهای انتقال فرهنگی، تنوع منطقه‌ای و شکل‌گیری شبکه‌های بین‌فرهنگی عصرمفرغ جنوب‌غرب آسیا نقشی کلیدی داشته است.</div> <div style="text-align: justify;">The transition from the late 4th millennium BCE to the Bronze and Iron Ages along the northern and southern slopes of the Alborz Mountains is a major topic in archaeology, closely linked to the emergence of urbanism. Archaeological research indicates that with the end of Sialk III, many settlements, including those on the Qazvin Plain, collapsed. Similar processes occurred during the early 3rd millennium BCE in regions such as Kashan and Tehran. Although new settlements appeared in the Qazvin Plain during the later 3rd millennium BCE, the areas of Tehran, Qomrud, and Kashan were reoccupied only after a significant gap. In contrast, the northern flank of the Alborz displays a settlement history distinct from that of the southern side. While evidence for the influence of Sialk III in the north is limited, substantial occupation during the 3rd millennium BCE suggests divergent cultural developments on the two sides of the Alborz. This study draws on archaeological data from excavations and surveys in the northern and southern Alborz Mountains to examine Bronze Age (3rd millennium BCE) cultural developments. It highlights interaction networks linking the Gorgan Plain, southern Turkmenistan, Mazandaran, northeastern Iran, and the Central Plateau through exchanges of raw materials, technologies, and pottery traditions. Evidence from sites such as Tepe Hissar, Tureng Tepe, Ghal e-Ben, Ghal e-Kash, Tepe Kalar, and Qoli Darvish demonstrates cultural diversity, overlapping ceramic traditions, and continuous or discontinuous occupational sequences. The article emphasizes a contrast between the cultural hiatus of the Iranian Central Plateau and the flourishing development of the northern Alborz, particularly eastern Mazandaran and the Gorgan Plain, where regional interaction networks expanded. By contrast, the southern Alborz reflects migration, settlement disintegration, and environmental adaptation. Overall, the study identifies the Central Alborz as a key corridor for cultural interaction and interregional networks during the Bronze Age.</div> عصر مفرغ, شمال‌ و جنوب‌البرز مرکزی, سفال, شبکه‌های تجاری-فرهنگی, پیوستگی و گسست‌های فرهنگی. Bronze Age, North and South Central Alborz, Pottery/Ceramics, Trade and Cultural Networks, Cultural Continuity and Discontinuity. 109 137 http://journal.richt.ir/mbp/browse.php?a_code=A-10-429-3&slc_lang=fa&sid=1 mojtaba safari مجتبی صفری m.safari@umz.ac.ir 0009000667417830 Yes Department of Archeology, Faculty of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism, University of Mazandaran, Babolsar, Iran (Corresponding Author). گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ میراث فرهنگی، صنایع‌دستی، گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول). Mohsen Entezarian محسن انتظاریان mohsen.entezarian79@gmail.com 000900053584593X No Department of Archaeology, Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. Saman Soortiji سامان سورتیجی archaeologist_soortijee@gmail.com 0009-0009-0308-4995 No Iranian Center for Archaeological Research (ICAR), Institute of Cultural Heritage and Tourism (RICHT), Tehran, Iran. گروه باستان‌شناسی، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.