fa محوطۀ شهداد و تپه یحیی؛ دو چهره از مناسبات تجاری-فرهنگی هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد: مطالعۀ ساختارهای فرهنگی و تجاری براساس یافته‌های باستان شناختی تخصصی باستان‌شناسی Special Archeology پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">بررسی برهمکنش‌های فرهنگی و اقتصادی در جنوب‌شرقی فلات ایران طی هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد یکی از مباحث مهم در شناخت فرآیندهای شکل‌گیری شبکه‌های مبادلۀ فرامنطقه‌ای و پیدایش جوامع شهری اولیه است. دو محوطۀ باستانیِ شَهداد در دشت تکاب و تپۀحیی در دشت سوغان، به‌دلیل موقعیت جغرافیایی راهبردی خود در مسیرهای ارتباطی میان آسیای مرکزی، درۀ سند و بین‌النهرین، نقش‌های متمایز اما مکملی در این شبکه‌ها ایفا کرده‌اند. مسئلۀ اصلی این پژوهش، تبیین جایگاه اقتصادی و فرهنگی هر یک از این دو مرکز در ساختار مبادلاتی عصر مفرغ و تحلیل ماهیت روابط میان آن‌ها با حوزه‌های پیرامونی است. هدف مطالعه، ارائۀ تحلیلی تطبیقی از داده‌های باستان‌شناختی به‌منظور بازشناسی الگوهای تولید، توزیع و انتقال عناصر فرهنگی در جنوب‌شرقی ایران است. پرسش‌های تحقیق بر این محور استوار است که تفاوت در مسیرهای ارتباطی چگونه بر سازمان اقتصادی، فناوری تولید، و بیان‌های فرهنگی در این دو محوطه تأثیر نهاده است. فرضیۀ پژوهش بر آن است که شَهداد، در پیوند مستقیم با فرهنگ بلخی-مروی (BMAC)، به‌عنوان مرکز واسطه‌ای میان آسیای مرکزی و فلات ایران عمل می‌کرد؛ درحالی‌که تپه یحیی، به‌سبب تولید گستردۀ ظروف کلوریتی و شواهد اداری نظیر لوح‌های پروتوایلامی و مُهرهای نوع خلیج‌فارس، مرکز کارگاهی و تجاری مهمی در مسیر جنوبی مبادلات به‌شمار می‌رفت. روش تحقیق برمبنای تحلیل تطبیقی و تفسیر میان‌رشته‌ای داده‌های باستان‌شناختی است که از هر دو محوطه و مناطق هم‌زمان همجوار به‌دست آمده‌اند. نتایج نشان می‌دهد تفاوت‌های فرهنگی و مادی میان شَهداد و تپه یحیی حاصل مشارکت آن‌ها در دو نظام ارتباطی و تجاری متفاوت است؛ بدین‌ترتیب، شَهداد بازتاب نفوذ مستقیم عناصر فرهنگیِ آسیای مرکزی است، درحالی‌که تپه یحیی پیوندهای ساختاری خود را با جهان ایلامی، بین‌النهرین و درۀ سند حفظ کرده است. این یافته‌ها بیانگر آن است که جنوب‌شرقی فلات ایران در هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد عرصۀ تلاقی سیستم‌های فرهنگی مستقل، اما درهم‌تنیده، بوده است.</div> <div style="text-align: justify;">The study of cultural and economic interactions in the southeastern part of the Iranian Plateau during the third millennium BCE is a key issue for understanding the processes underlying the formation of interregional exchange networks and the emergence of early urban societies. The two major archaeological sites of Shahdad, located in the Takab Plain, and Tepe Yahya, in the Soghan Plain, occupied strategically significant positions along the communication routes linking Central Asia, the Indus Valley, and Mesopotamia, and therefore played distinct yet complementary roles within these networks. &nbsp;The main objective of this research is to examine the economic and cultural status of each site within the Bronze Age exchange system and to analyze the nature of their relationships with neighboring regions. The study aims to provide a comparative analytical approach to archaeological data in order to identify patterns of production, distribution, and transmission of cultural elements across southeastern Iran. The central research question focuses on how differences in communication routes affected the economic organization, production technologies, and cultural expressions of the two sites. The working hypothesis suggests that Shahdad, through its direct connections with the Bactria&ndash;Margiana Archaeological Complex (BMAC), functioned as an intermediary center between Central Asia and the Iranian Plateau. In contrast, Tepe Yahya, with its extensive chlorite vessel production and administrative evidence, such as Proto-Elamite tablets and Persian Gulf , type seals, served as a major industrial and commercial hub along the southern trade corridor. The methodology relies on a comparative and interdisciplinary analysis of archaeological data from both sites and their contemporaneous neighboring regions. The results indicate that the cultural and material differences between Shahdad and Tepe Yahya reflect their participation in two distinct yet interconnected exchange systems. Consequently, Shahdad embodies the direct influence of Central Asian cultural elements, while Tepe Yahya retained structural ties with the Elamite, Mesopotamian, and Indus worlds. These findings demonstrate that southeastern Iran during the third millennium BCE was a dynamic intersection of independent yet interconnected cultural systems.</div> عصرمفرغ, محوطۀ شهداد, تپۀحیی, فرهنگ بلخی-مروی, ارتباطات فرهنگی-تجاری. Bronze Age, Shahdad, Tepe Yahya, BMAC Culture, Cultural-Trade Communication. 83 113 http://journal.richt.ir/mbp/browse.php?a_code=A-10-414-4&slc_lang=fa&sid=1 Mohsen Entezarian محسن انتظاریان mohsen.entezarian79@gmail.com 0009-0005-3584-593X No PhD Student, Department of Archaeology, Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. Mohammad Ghamari Fatideh محمد قمری‌فتیده m.ghamari@umz.ac.ir 0000-0003-1805-2151 Yes Assistant Professor, Department of Archaeology, Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran (Corresponding Author). استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول).