بنای تاریخی کنگاور از بحثبرانگیزترین بناهای دوران تاریخی ایران است. این اثر از معدود آثار مشهور دورۀ تاریخی است که تمامی کاوشهای باستانشناختیِ آن بهسرپرستی کارشناسان ایرانی صورت گرفته است. هدف این نوشته، بررسی و تحلیل مدارکِ بهدستآمده از کاوشهای باستانشناسی و نقد تفاسیر مربوط به کاربری بناست. نویسنده با ارزیابی مدارک موجود، نتیجه میگیرد که بنای تاریخی کنگاور، یک معبد ناتمام از دورۀ خسرو دوم بوده که بهصورت مَصطَبۀ مُطبّق ساخته شده و قابلقیاس با معبد دادیوانک در ارمنستان است. خسروپرویز تحتتأثیر عقاید مزدیسنان باستانی و با اندکی تأثرات از رسوم مسیحیان ارمنی این بنا را ساخته است.
مناسکی را که در این بنا اجرا میشده، میتوان اینگونه بازسازی نمود: شاه و نیایشگران پس از صعود از پلکان جنوبی به فراز صُفّۀ نخست میرسند. این صفّۀ پیرامونی، جایی است که ستونهایی بدونپوشش، همانند حصاری از درختان مقدس، حریم و مرز نیایشگاه را نشان میدهند. در این صفّه است که عدهای میبایست بایستند و یا در انتظار باشند. سپس عدهای به صفّۀ میانیکه احتمالاً نمازخانه بوده میروند. نیایشگران از هردو صفّۀ مذکور، شاهد اجرای مناسک نیایش آتش در صفۀ سوم که درحقیقت محراب نیایشگاه بوده، میشوند.
