منظر شکلیافته از مکانهای متبرکه شهرهای زیارتی، جزو اصلی در شناسایی شاخصههای کالبدی و معنایی آنها بهشمار میرود. این مناظر ضمن گسترشِ کلیتی یکپارچه در ابعاد زمانی و مکانی، آئینها و مراسم مذهبی وابسته به خود را در یک چهارچوب روایی متحد میسازند. بدیهی است جانِ متصل به این مناظر، روح انسان است؛ پس هرآنچه منجر به برهمزدگی و آشفتگی این ارتباط گردد، نهتنها اصالتِ این اماکن مقدس و یکپارچگی بافتهای بلافصل آنرا مخدوش میسازد؛ بلکه اثرات منفی غیرقابلانکاری بر امرِ زیارت برجای خواهد گذاشت. از آنجاکه این فضاها همواره مرکزِ توجه مجاوران، زائران و حتی سیاحان بوده است، اسناد مکتوب و مصورِ آنها میتواند در بازنمایی وجوه عینی و ذهنی مناظرِ فوقالذکر موردِ مداقه قرار گیرد. درهمین ارتباط پژوهشِ حاضر با طرح این پرسش که در طولِ اعصار پیشین، ساختارِ کالبدی و معنایی مناظرِ یادشده چهوجوهی را دربر میگرفته است؟ درصدد یافتنِ ابعادِ پیدا و پنهانِ این گستره با هدفِ بازنمایی ویژگیهای اصلی منظرِ شهرهای زیارتیِ مذهبِ تشیّع و نقشِ بقاعِ متبرکۀ آنها بوده است. از این حیث با تکیهبر روش تفسیری-تاریخی و تحلیلِ مضمون، رویکردی استنتاجی را انتخاب نموده و به بررسی متون و تصاویر 29 سفرنامۀ نگارششده در فاصلۀ زمانی قرن ششم تا چهاردهم هجریقمری، پرداخته است. یافتهها حکایت از آن دارد که اماکن مذکور بهعنوانِ «نماد و شاخصۀ شهر زیارتی»، همواره «متمایز از محیط پیرامونِ» خود و در عینِحال با «انسجامی یکپارچه» در بسترِ طبیعی شهر، منظری را بهشکلِ مجموعهای واحد انتظام میداده که تمامی روابط، رویدادها، آداب و آئینهای بومیِ مرتبط با خود را شامل میشده است. نتیجۀ حاصل گویای آن است که منظر مقدسِ این اماکن شبکهای معنوی و زنجیرهای از ارزشها و عناصر ملموس و ناملموس بوده، که توجه بیش از پیش به حفاظت از حریمِ بصری آنها و بازنگری در طرحها و اقدامات جاری را ایجاب مینماید.
