مطالعات باستان شناسی پارسه

پژوهشی در هویت واقعی سلسله تپه‌های بی‌بی دوست سیستان بر اساس خوانش منابع کهن و مطالعه یافته‌های باستان‌شناختی با تاکید برسفالینه‌ها

محمد کیخا

سلسله تپه های بی بی دوست در اطراف شهر بنجار از توابع بخش مرکزی شهرستان زابل در شمال استان سیستان و بلوچستان در امتداد کانال نیاتک در جهت شمال به جنوب واقع شده است. این سلسله تپه ها به دلیل برخورداری از حجم انبوه مواد فرهنگی، به خصوص نمونه های سفالین و مجاورت با محوطه زاهدان کهنه دومین دارالحکومه سیستان در دوران اسلامی در مطالعات باستان شناسی و تاریخ سیستان، از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده بر همین اساس نیز با صدور مجوز از پژوهشکده باستان شناسی در سال 1395 مورد بررسی و گمانه زنی جهت تعیین عرصه و حریم قرار گرفت. در این بررسی تعداد 877 قطعه سفالینه مربوط به دوران اسلامی شناسایی، ثبت و مورد مطالعه قرار گرفت. نمونه های مذکور در چهار گروه: سفالینه های بدون لعاب ساده، بدون لعاب منقوش، لعاب دار ساده و لعاب دار منقوش قرار گرفتند. در این پژوهش تلاش شد تا ابتدا با مطالعه منابع کهن و پژوهش های باستان شناسی هویت واقعی سلسله تپه های بی بی دوست در شمال شهر زاهدان کهنه مشخص و سپس نمونه های سفالینه های گردآوری شده از سطح سلسله تپه های بی بی دوست نسبت به: گونه شناسی و تاریخ گذاری نسبی آن ها اقدام گردد. نتایج حاصل از مطالعات انجام شده بیانگر این مهم است که سلسله تپه های بی بی دوست با توجه به قرارگیری در محدوده ی محوطه زاهدان کهنه، بخشی از ربض دومین دارالحکومه سیستان باشد و نتایج مطالعه انجام شده بر روی سفالینه های آن نیز از تکنیک ساخت ظروف سفالی با کیفیت بالا در دوران اسلامی، در شمال دشت سیستان خبر می دهد. همچنین نتایج مطالعات به وضوح ارتباط فرهنگی این منطقه را با حوزه های بلوچستان ایران و افغانستان، خراسان بزرگ، کرمان، فلات مرکزی و مناطقی از آسیای میانه نشان می دهد. تحقیق حاضر بر آن است تا با انجام مطالعه علمی و روشمند، زمینه را جهت روشن نمودن بخشی از دوران اسلامی سرزمین سیستان فراهم آورد

بررسی باستان شناسی قلاع اسماعیلی دامغان با تاکید بر متغیرهای جغرافیایی

مجید منتظرظهوری

ارتباط انسان و طبیعتِ پیرامونِ او، وجه مشترک جوامع در طول تاریخ زیست انسان است؛ در این ارتباط دو سویه، انسان با بهره گیری از شرایط جغرافیایی منطقه تلاش در جهت بهره وری بیشتر دارد. از سوی دیگر موقعیت جغرافیایی نیز در نوع نگرش و ساختارهای فرهنگی انسان مؤثر است. با توجه به این ارتباط دو سویه، نوعی سازگاری توأمان با پیشرفت حاصل می شود که می توان این سازگاری و پیشرفت را در معماری، موقعیت استقرار، دسترسی به منابع و سایر متغیرهای دیگر مشاهده کرد. مکان گزینی قلاع اسماعیلی نیز متأثر از شرایط جغرافیایی است؛ بنابراین مسئلۀ اصلی این پژوهش بدست آوردن درکی درست از تأثیر متغیرهای جغرافیایی در مکان گزینی، ایجاد و تداوم استقرار در قلاع اسماعیلی شهرستان دامغان است. در این راستا، با روش توصیفی و تحلیلی و بهره گیری از منابع کتابخانه ای، بررسی میدانی باستان شناسی شهرستان دامغان و بهره گیری از ابزارهای نوین تصویربرداری هوایی و تحلیل سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) تلاش شده تا به این پرسش پاسخ داده شود که متغیرهای جغرافیایی چگونه در مکان گزینی و تداوم سکونت قلاع اسماعیلی نقش دارند؟ با توجه به منابع مکتوب و بکارگیری تصاویر هوایی، و تحلیل آن ها در سیستم اطلاعات جغرافیایی می توان این فرضیه را مطرح کرد که متغیرهای جغرافیایی از جمله ارتفاع، اقلیم، زمین شناسی و منابع معدنی، منابع آبی و مسیرهای ارتباطی منطقه ای و فرامنطقه ای نقش کلیدی در معماری و مکان گزینی موقعیت قلاع و تداوم سکونت در آن ها داشته اند. به طوری که مشخص گردید این استقرارها دارای کاربری های مختلف نظامی، مسکونی و دیده بانی بوده اند و هر کدام با هدف یا اهداف خاصی در نقطه ای بهینه ایجاد و بهره برداری شده اند.

کاوش باستان شناختی تپه گوهره بیستون، محوطه ای از دوره های سلوکی و اشکانی

سیدمهدی موسوی

محوطه باستانی تپه گوهره در استان کرمانشاه و در منطقه بیستون (بگستانه باستان) قرار دارد. شواهد سطحی بدستآمده از بررسیهای اولیه در این محوطه نشان از وجود آثار فرهنگی از دورههای سلوکی و اشکانی داشت. پژوهش پیشرو با هدف بررسی و تحلیل وضعیت تاریخی و فرهنگی تپه گوهره و ارتباطات موجود محوطه با دیگر مراکز فرهنگی همزمان در منطقه بگستانه و زاگرسمرکزی انجام شد. این پژوهش مبتنی بر روشهای میدانی و شیوه اسنادی بوده که در روش نخست با انجام کاوش باستانشناختی نهشتهها و یافتههای فرهنگی مستندنگاری گردیده و در نهایت مطالعه اسنادی شامل منابع تاریخی، کتب، مقالات منتشر شده و گزارشات کاوشها مورد استفاده و استناد قرار گرفته است. نتایج بدستآمده نشان از وجود یک محوطه باستانی مهم از دوره سلوکی و اشکانی در منطقه بگستانه و زاگرسمرکزی دارد که میتواند در مطالعه و شناخت بیشتر آثار فرهنگی، از جمله گاهنگاری سفال این دوره در منطقه به ما کمک کند. از تپه گوهره آثار معماری در استقرارها و فازهای مختلف، سفالهای شاخص از جمله؛ سفال منقوش، لعابدار، کلینکی، ساده و نیز سایر یافتههای فرهنگی بدست آمد. بررسی و مطالعه این یافتهها گویای همگونی فرهنگی تپه گوهره با دیگر محوطههای شاخص زاگرسمرکزی مانند سرخ دُم لکی کوهدشت، لائودیسه نهاوند، آناهیتای کنگاور و هگمتانه همدان است. همچنین بهنظر میرسد تپه گوهره با بگستانه باستان دارای تعاملات اجتماعی و فرهنگی بوده و در چشمانداز تاریخی این منطقه تاثیرگزار بوده است.

بازخوانی و شناسایی سفال های منقوش مس و سنگ نوع RWB از پروژه ماهیدشت، غرب زاگرس مرکزی

حسن فاضلی نشلی

سفال موسوم به RWBاز جمله سنت های سفالی دوران مس و سنگ مناطق غرب زاگرس مرکزی است. این عنوان توسط لوین و تیم پروژه ماهیدشت بر این گونه سفالی اطلاق شده است. تنها اطلاعات موجود درباره این سنت سفالی به پروژه ماهیدشت در فاصله سال های 78-1975 میلادی برمی گردد. این پروژه به دلایل سیاسی و وقوع انقلاب اسلامی ناتمام باقی مانده و در نتیجه هیأت مذکور موفق به انتشار کامل داده های گردآوری شده و به طبع سفال های گونه RWB نشدند. در مقاله حاضر در پی پاسخگویی به ابهامات و سؤالات یاد شده و نیز ارائه تصویری کامل و جدیدتر از این سفال، شواهد سفالین نوع RWB کاوش تپه چقاماران که اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می شوند نیز از نزدیک مورد بررسی و مطالعه قرار گرفت. در مطالعه پیش رو علاوه بر بررسی دقیق جزییات فنی سفال های یاد شده، با جمعبندی تحقیقات صورت گرفته در مورد گاهنگاری و دامنه گسترش سفال نوع RWB نتایج جدیدی به دست آورده است که برخی از آن ها با تحقیقات قبلی سایر پژوهشگران این حوزه همخوان نیست و در تضاد با آن ها قرار می گیرد. با توجه به مطلب گفته شده ابهامات و سؤالات زیادی درباره این گونه سفالی وجود دارد: مشخصات فنی و دقیق سفال نوع RWB چیست؟ گاهنگاری دقیق و بازه زمانی این گونه در جدول گاهنگاری پیش از تاریخ غرب ایران چه تاریخی را در برمی گیرد؟ این سنت سفالی چه مناطقی از غرب ایران را تحت پوشش دارد؟ برخی از محوطه های تاریخ گذاری شده غرب ایران با سفال نوع نخودی با نقوش سیاه رنگ(Black On Buff/BOB) به وضوح سفال نوع RWB هستند که به دلیل عدم وجود مستندات از پروژه ماهیدشت تاکنون به اشتباه به فرهنگ BOB اطلاق شده اند. به طور کلی آنچه که در این نوشتار ارائه می شود جدیدترین بازخوانی از اطلاعات مربوط به گونه سفال RWB در مطالعات دوران مس و سنگ غرب ایران است.

تأملی باستان شناسانه بر عدم بازتاب نام حضرت محمد و اسلام بر روی مواد فرهنگی دهه های آغازین صدر اسلام و تبیین تدریجی هویت اسلامی

مجید منتظرظهوری

نبودِ نام محمد و اسلام بر آثار فرهنگی به جامانده از دهه های نخستین سدۀ نخست هـ.ق، هماره پرسشهایی در ذهن پژوهشگران تاریخ و باستان شناسی برانگیخته است. در این میان، برخی با نگاهی افراطی، وجود شخصیتی به نام محمد و آیینی به نام اسلام را منکر شده اند که البته، این دیدگاه در این نوشتار جایی ندارد. دسته ای دیگر، تفاسیری عالمانه تر ارائه کرده اند که چندان قانع کننده نیستند، اما انگیزه ای برای نگارش این متن فراهم آورده اند. این دسته، فقدان نام محمد و اسلام را ناشی از فقدان یک حکومت متمرکز و منسجم در آن دوران می دانند. بر پایۀ این دیدگاه، تا پیش از به قدرت رسیدن عبدالملک بن مروان، حکومت اسلامی بیشتر به یک ائتلاف غیررسمی از قبایل شباهت داشت و نشانه ای از یک ساختار منسجم سیاسی وجود نداشت. از این رو، این دسته معتقدند که با روی کار آمدن عبدالملک، ساختار اجتماعی نوپای اسلامی ساماندهی شد و هویت متمایز اسلامی شکل گرفت. با این حال، به نظر می رسد که پیوند زدن این دو فقدان، یعنی نبود نام محمد و اسلام از یک سو، و نبود حکومت متمرکز از سوی دیگر، چندان آسان نیست. از این رو، در این نوشتار تلاش می شود تا فقدان نام محمد و اسلام بر آثار فرهنگی دهه های آغازین سدۀ نخست هـ.ق، در ارتباط با ابهامات موجود در مرزبندیهای دینی و تحول نظام مفاهیم تحلیل شود. برای این منظور، موضوعاتی چون عبادت در مکان مشترک، مفهوم «دین» و «اسلام» در قرآن و نیز مفهوم شهادتین و تطور آن مورد بررسی قرار خواهند گرفت. آنچه امروز به عنوان واقعیت تاریخی این سده پذیرفته شده، اغلب محصول لایه هایی از روایتهاست که در گذر زمان و تحت تأثیر عوامل مختلف شکل گرفته اند؛ این روایت سازیها گاه آگاهانه و در جهت منافع خاص، و گاه ناآگاهانه و برآمده از محدودیتهای فهم تاریخی بوده است. در پایان، می توان گفت که اسلامی شدن فرایندی تدریجی بوده است.