سال 9، شماره 32 - ( 6-1404 )                   سال 9 شماره 32 صفحات 36-7 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.22034/PJAS.801

XML English Abstract Print

قواخ‌تپه (قباق‌تپه) کوزران؛ محوطۀ کلیدی دوران تاریخی در شمال ماهیدشت
سجاد علی‌بیگی*1 ، محسن زینی‌وند2 ، علیرضا مرادی‌بیستونی3
1- دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران (نویسندۀ مسئول). ، sadjadalibaigi@gmail.com
2- دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3- ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان کرمانشاه، کرمانشاه، ایران.
چکیده:   (1132 مشاهده)
 پژوهش‌های باستان‌شناختی پیشین در منطقۀ ماهیدشت بیشتر متمرکز بر دورۀ پیش‌ازتاریخ منطقه بوده و به‌رغم اهمیت این دشت بزرگ و مهم، تقریباً اطلاعاتی از دورۀ تاریخی آن در دست نیست. سرتاسر دشت ماهیدشت و به‌ویژه بخش شمالی آن پر از تپه‌های بزرگ و کوچک دورۀ پیش‌ازتاریخ و دورۀ تاریخی است که درمیان این زیستگاه‌های باستانی قواخ‌تپه به‌واسطۀ وسعت، توالی استقرار و اهمیت یافته‌های سطحی، شایستۀ توجه ویژه است؛ از این‌رو، در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد تاریخی تلاش می‌شود قواخ‌تپه و یافته‌های سطحی آن مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد و درنهایت به این پرسش‌ها پاسخ داده شود که: 1. قواخ‌تپه دارای بقایای چه دوره‌هایی است و روند گسترش محوطه به چه شکلی بوده است؟ 2. یافته‌های شاخص قواخ‌تپه درخصوص کارکرد محوطه، چه اطلاعاتی ارائه می‌دهند؟ نتایج مطالعۀ یافته‌های سطحی نشان می‌دهد که قواخ‌تپه استقرار با اهمیتی است که حداقل از دورۀ مفرغ و احتمالاً پیش از آن شکل‌گرفته و در عصر آهن III و دورۀ اشکانی به اوج رونق و آبادانی خود رسیده است. درمیان یافته‌های سطحی، پاشنۀ در آشوری به‌دست آمده از محوطه، حاکی از وجود ساختمانی به سبک دورۀ آشورنو در محوطه است که با توجه به متون میخی مرتبط با وضعیت سیاسی زاگرس‌مرکزی در این دوره، احتمالاً سرنخی از وجود یک بنای دورۀ آشور نو در این محوطه است. کشف گنجینۀ سکه‌های به‌دست آمده از محوطه علاوه‌بر نشان‌دادن اهمیت محوطه در دورۀ سلوکی/ اشکانی، احتمالاً سرنخی از ارتباطات تجاری دور بُرد ساکنان این محوطه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین استقرارهای باستانی امتداد جادۀ خراسان بزرگ در دشت ماهیدشت-کوزران است. 
واژه‌های کلیدی: ماهیدشت، قواخ‌تپه (قباق‌تپه)، آشورنو، پاشنۀ در سنگی، سکۀ آتنی، اسکندر، مازه.
متن کامل [PDF 2073 kb]   (273 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: تخصصی باستان‌شناسی
دریافت: 1401/9/5 | پذیرش: 1401/11/17 | انتشار: 1404/6/1
فهرست منابع
1. - خسروی، شکوه، (1394). «فصل دوم پژوهش های باستان‌شناسی در محوطۀ پلنگ گرد اسلام‌آباد غرب، کرمانشاه: گزارش گمانه‌زنی به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطه». در: مقاله‌های کوتاه چهاردهمین گردهمائی سالانۀ باستان‌شناسی ایران، 18 تا 16 اسفند ماه 1394، به کوشش حمیده چوبک، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 164-161.
2. - روحبخشان، ع.؛ عبدی، ک.، (1372). «خبرها». مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، 7 (13 و 14): 138- 144.
3. - سرفراز، علی‌اکبر، محمدرحیم صراف و اسماعیل یغمایی 1347، بررسی استان کرمانشاهان. آرشیو سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور (منتشر نشده).
4. - علی‌بیگی، سجاد، (1389). «از سرگیری پژوهش‌های باستان‌شناختی در محوطۀ پارتی بیستون». پژوهش‌های باستان‌شناسی مدرس، 2 (3): 39-69.
5. - علی‌بیگی، سجاد، (1392). «یادداشتی دربارۀ سفال ظریف منقوش دورۀ سلوکی/ اوایل اشکانی محوطۀ موسوم به معبد لائودیسه در نهاوند». در: مجموعه مقالات همایش و هم اندیشی تخصصی تاریخ و فرهنگ نهاوند: بررسی کاوش‌های باستان‌شناسی و پاسداشت استاد مهدی رهبر، گردآوری اسماعیل رحمانی و علی خاکسار، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری: 211- 226.
6. - علی‌بیگی، سجاد، (1398). «ملاحظاتی دربارۀ باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی زاگرس مرکزی در دورۀ آشور نو». در: مجموعه مقالات همایش بین-المللی باستان‌شناسی عصر آهن غرب ایران و مناطق همجوار 1، به‌کوشش: حسن‌زاده، یوسف؛ وحدتی علی‌اکبر و زاهد کریمی، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، موزه ملی ایران و ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کردستان: 207-184.
7. - کلایس، ولفرام، (1385). «محوطۀ معروف به دامنۀ پارتی». در: بیستون کاوش‌ها و تحقیقات سال‌های 1967-1963، به‌کوشش: ولفرام کلایس و پیتر کالمایر، ترجمه فرامرز نجد سمیعی، تهران: معاونت فرهنگی و ارتباطات اداره کل امور فرهنگی، سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری: 119-105.
8. - لوین، لوئیس، (1381). «عصر آهن». در: باستان‌شناسی غرب ایران، ویراستۀ فرانک هول، ترجمۀ زهرا باستی، تهران: سمت: 448- 496.
9. - مترجم، عباس، (1377). «گزارش بررسی و شناسایی دشت کوزران». مرکز اسناد ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کرمانشاه، (منتشر نشده).
10. - مظاهری، خداکرم؛ و علی‌بیگی، سجاد، (1393). «بررسی مسالۀ پیدایش ساغرهای سفالی اوایل عصر آهن در تپه گوران، دره هلیلان». پیام‌باستان‌شناس، 22: 31-15.
11. - منهوبی، سیروان، (1391). «باستان‌شناسی منطقۀ ماهیدشت». در: مجموعه مقالات هشتاد سال باستان‌شناسی ایران، جلد اول، به‌کوشش: یوسف حسن‌زاده و سیما میری، تهران: پازینه با همکاری موزه ملی ایران: 376- 361.
13. - Abdi, K., (1999). “Bes in the Achaemenid Empire”. Ars Orientalis, 29: 111-140.
14. - Albenda, P., (1978). “Assyrian carpets in stone”. Journal of the Ancient Near Eastern Society of Columbia University, 10: 1- 34.
15. - Alibaigi, S., (2010). “Resuming Archaeological Research in arthian Site of Bisotun”. Modares Archaeological Research, 2 (3): 39-69 (in Persian).
16. - Alibaigi, S., (2014). “A note on Parthian Festoon Ware from the so-called Laodike Temple in Nahavand”. In: Rahmani, E., and Khaksar, A., (ed.). Proceedings of the Conference of History and Culture of Nahavand: Survey and Excavations; in Honor of Professor Mehdi Rahbar: 211-226. Tehran: Research Institute for Cultural Heritage and Tourism (in Persian).
17. - Alibaigi, S., (2019). “Some Remarks on the Archaeology and Historical Geography of the central Zagros in the Neo-Assyrian period”. In: Hassanzadeh, Y., Vahdati, A.A. & Karimi, Z., (eds.), Proceedings of the International Conference on the Iron Age in Western Iran and Neighbouring Regions 1, 2-3 Nov. 2019, Kurdistan University, Sanandaj, Iran. Pp. 184-207, Tehran: RICHT (in Persian).
18. - Alibaigi, S. & Khosravi, Sh., (2016). “The Neo- Assyrian Bronze Coffin discovered in Sarab-e Qareh Daneh, Kuzaran, Kermanshah: A Clue of important burial in western Iran”. Ancient Near Eastern Studies, 53: 137- 148. https://doi.org/10.2143/ANES.53.0.3154564
19. - Alibaigi, S., Aminikhah, N. & Fatahi, F., (2016). “In Search of Ḫarḫar (The Neo-Assyrian Kar Šarrukin) in Central Zagros Mountains, Western Iran: A New Proposal”. IRAN, 54/II: 25-45. https://doi.org/10.1080/05786967.2016.11879212
20. - Altaweel, M., (2005). “The Use of ASTER Satellite Imagery in Archaeology Contexts”. Archaeological Prospection, 12: 151-166. https://doi.org/10.1002/arp.254
21. - Armstrong, J. A., (2017). “Babylonian pottery in the Kassite period”. in: Bartelmos, A., and Sternitzke (eds.), Karduniaš. Babylonia under the Kassites 2, Pp. 421-436, Boston: De Gruyter, https://doi.org/10.1515/9781501504242.
22. - Armstrong, J. A. & Gasche, H., (2014). Mesopotamian pottery: A Guide to the Babylonian Tradition in the Second Millennium B.C. Mesopotamian History and Environment Series II, (Memoirs VI). Ghent- Chicago.
23. - Barnett, R. D., (1976). Sculptures from the North Palace of Ashurbanipal at Nineveh. London: British Museum.
24. - Calderbank, D., (2021). “Pottery from Tell Khaiber: A Craft Tradition on the first Sealand Dynasty”. Archaeology of Ancient Iraq 1, Ludlow: Moonrise.
25. -Contenau, J. & Ghirshman, R., (1935). Fouillesdu Tépé Giyan près de Néhavend 1931 et 1932. Librairie Orientaliste Paul Geuthner, Paris.
26. - Curtis, J., (1982). “Balawat”. In: Curtis, J. E. (ed.). Fifty Years of Mesopotamian Discovery: 113-119. London: British School of Archaeology in Iraq.
27. - Curtis, J., (2002). “The Evidence for Assyrian Presence in Western Iran”. Sumer LI, (1-2): 32-37.
28. - Curtis, J. & Green, A., (1997). Excavations at Khirbet Khatunieh. London: British Museum.
29. - Curtis, J. & Razmjou, Sh., (2006). “The Palace”. in: Curtis, J., and N. Tallis (eds.), Forgotten Empire: 50-103, London: British Museum.
30. - Fuchs, A. & Parpola, S., (2001). The Correspondence of Sargon II. Part III. Letters from Babylonia and the Eastern Provinces. SAA 15. Helsinki.
31. - Gadd, C. J., (1936). The Stone of Assyria. London: British Museum: Chatto & Windus.
32. - Gilboa, A. & Sharon, I., (2016). “The Assyrian kāru at Dor (Ancient Du’ru)”. in: MacGinnis, J. D. A, Wicke, D. & T. Greenfield (eds.), The Provincial Archaeology of the Assyrian Empire: 241-252, Cambridge: McDonald Institute for Archaeological Research.
33. - Glatz, C.; & Casana, J., (2016). “Of highland-lowland borderlands: Local societies and foreign power in the Zagros-Mesopotamian interface”. Journal of Anthropological Archaeology, 44: 127–147. https://doi.org/10.1016/j.jaa.2016.09.001
34. - Glatz, C., Casana, J., Bendrey, R., Baysal, E., Calderbank, D., Chelazzi, F., Del Bravo, F., Erskine, N., Marie Hald, M., Jakoby Laugier, E., Jensen, E. & Perruchini, E., (2019). “Babylonian Encounters in the Upper Diyala River Valley: Contextualizing the Results of Regional Survey and the 2016–2017 Excavations at Khani Masi”. American Journal of Archaeology, 123 (3):439-471. https://doi.org/10.3764/aja.123.3.0439
35. - Haines, R. C., (1971). Excavation in the plain of Antioch II. Chicago: Oriental Institute.
36. - Herzfeld, E., (1941). Iran in the Ancient East. Oxford University Press, London, New York.
37. - Hrouda, B., (ed.) (1962). Tell Halaf IV: Die Kleinfunde aus historisher Zeit. Berlin: De Gruyter.
38. - Hussein, M. M., (2016). Nimrud, The queens’ Tombs. Transation and Initial editing by Mark Altaweel, Chicago: Iraqi State Bord of Antiquities and Heritage, Baghdad, and The Orintal Inistitute of the Univesity of Chicago.
39. - Khosravi, Sh., (2014). “Second Season of Arcaheological Research in Palang Gerd, Islamabad-e Gharb, Kermanshah, Reort of Delimitation Sounding and Proposition of Buffer Zone of the site”. in: Choubak, H., (eds.). Short Articles of the 14th Annual Symposium of Iranian Archaeology: 161-164, Tehran: RICHT, (in Persian).
40. - Kleiss, W., (1970). “Zur Topographie Partherhang”. Archaeologische Mitteilungen aus Iran, 3: 133-68.
41. - Kleiss, W., (1996). “Der sogenannte Topographie des Partherhanges in Bisutun”. in Kleiss, W. & Calmeyer, P., (eds.). Bisutun: Ausgrabungen und Forchungen in den Jahren 1963-1967: 73-84, Teheraner Forschungen VII, Gebr. Maan Verlag, Berlin.
42. - Lamon, R. S. & Shipton, G. M., (1939). Megiddo I: Seasons of 1925-1934, Strat I-V. Chicago: Oriental Institute.
43. - Levine, L. D., (1974). “Archaeological Investigations in the Mahidasht, Western Iran-1975”. Paléorient, 2 (2): 487-90. https://doi.org/10.3406/paleo.1974.1073
44. - Levine, L. D., (1976). “Survey in the Province of Kermanshah, 1975, Mahidasht in the Prehistoric and Early Historic Periods”. in: F. Bagherzadeh (ed.), Proceedings of the IVth Annual Symposium Archaeological Research in Iran: 284-297. Iranian Centre for Archaeological Research: Tehran.
45. - Levine, L. D., (2002). “The Iron Age”. In: Hole, F., (ed.). The Archaeology of Western Iran: Settlements and Society from Prehistory to the Islamic conquest: 229- 250. Tehran: SAMT (In Persian).
46. - Loud, G., (1936). Khorsabad, Part I: Excavation in the Palace and at a City Gate. Chicago: University of Chicago.
47. - Loud, G. & Altman, C. B., (1938). Khorsabad, Part II: The Citadel and the Town. Chicago: University of Chicago.
48. - Mallowan, M. E. L., (1957). “The Excavations at Nimrud (Kalḫu)”. Iraq, 19 (1):1-25. https://doi.org/10.2307/4199613
49. - Mallowan, M. E. L., (1966). Nimrud and its Remains. London: Collins.
50. - Manhoubi, S., (2012). “The Archaeology of the Mahidasht Region”. in: Hassanzadeh, Y. & S, Miri (eds.). Eighty Years of Iranian Archaeology: 361-376, Tehran: National Museum of Iran and Pazineh (in Persian).
51. - Mateny, T., Greenfield, T., Hartenberger, B., Keskin, A., Koroglu, K., MacGinnis, J., Monroe, W., Rainville, L., Sheooerson, M., Vorderstrasse, T. & Wicke, D., (2009). “Excavation at Ziyaret Tepe 2007-2008”. Anatolica, 35: 37-84. https://doi.org/10.2143/ANA.35.0.2038072
52. - Mazaheri, Kh. & Alibaigi, S., 2015. “A Study of the Aearance of Pottery Golets in the early Iron Age at Tepe Guran, Hulailan Valley”. Payam-e Bastanshenas, 11 (22): 15-31 (in Persian).
53. - Meuszynski, J., (1981). Die Rekonstruktion der Reliefdarstellungen und ihrer Anordnung im Nordwestpalast von Kalhu (Nimrud). Baghdader Forschungen 2. Mainz: von Zabern.
54. - Motarjem, A., (1998). “Report of Archaeological survey in the Kouzaran Plain”. Unpublished Report in Archive of the Cultural Heritage Handicraft Organization of Kermanshah Province (in Persian).
55. - Oates, D., (1959). “Fort Shalmaneser: An Interim Report”. Iraq, 21 (2): 98-129. https://doi.org/10.2307/4199655
56. - Oates, D., (1962). “The Excavations at Nimrud (Kalḫu) 1961”. Iraq, 24 (1): 1-25. https://doi.org/10.2307/4199709
57. - Oates, J. & Oates, D., (2001). Nimrud: An Assyrian Imperial City Revisited. London: British School of Archaeology in Iraq.
58. - Qaheri, S., (2020). Objets Égytiens et Égytiensants D’Éoque Achéménide Conservés en Iran. Leuven- Paris- Bristol, CT: Peeters.
59. - Radner, K., (2003). “An Assyrian View on the Medes”. in: Lanfranchi, G. B., Roaf, M., and Rollinger, R., (eds.), Continuity of Empire (?), Assyria, Media Persia, History of the Ancient Near East: 37- 64, Monographs- V., Padova.
60. - Radner, K., (2013). “Assyrian and The Medes”. in: Potts, D. T. (ed.). The Oxford Handbook of Ancient Iran: 442- 456, Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199733309.013.0032
61. - Rahbar, M., S. Alibaigi, E. Haerinck & Overlaet, B., (2014). “In Search of the Laodike Temple at Laodikiea Media/ Nahavand, Iran”. Iranica Antiqua, XLIX: 301-329.
62. -Reade, J. E., (1995). “Iran in the Neo-Assyrian period”. In: Liverani, M., (ed.), Neo-Assyrian Geography: 31–42, Rome.
63. - Reich, R. & Brandl, B., (1985). “Gezer under Assyrian Rule”. Palestine Exploration Quarterly, 117: 41-54. https://doi.org/10.1179/peq.1985.117.1.41
64. - Rouhbakhshan, A. & Abdi, K., (1993). “News”. Iranian Journal of Archeology and History, 7/13-14: 138-144 (in Persian).
65. - Sarfaraz, A. A., Sarrafm M. R. & Yaqmaei, E., (1968). “Archaeological Surveys in Kermanshah Province”. Unpublished report in Archive of the Cultural Heritage Handicraft Organization of Iran (in Persian).
66. - Schmid, J., (2013). “Architektur des Roten Hauses”. in: Kreppner, F. Y. & J. Schmid, J., (eds.). Stratigraphie und Architektur des “Roten Hauses”, von Tall Seh Hamad/ Dur- Katlimmu: 233- 330, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
67. - Schmidt, E., (1940). Flights over Ancient Cities of Iran. Chicago: University Chicago Press.
68. - Schmidt, E. F., (1953). Persepolis I, Structures, Reliefs. Inscriptions, Chicago: The University of Chicago Press.
69. - Scott, M. L. & MacGinnis, J., (1990). “Notes on Nineveh”. Iraq, 52: 63-73. https://doi.org/10.2307/4200319
70. - Sobolewski, R., (1979). “Preliminary report on the third season of Polish excavations at Kalhu Nimrud (March-April 1976)”. Etudes et Travaux Warszawa, 11: 253-265.
71. - Stein, S.A., (1940). Old Routs of Western Iran. New York: Greenwood Press.
72. - Stern, E., (1990). “Hazor, Dor and Megiddo in the Time of Ahab and under Assyrian Rule”. Israel Exploration Journal, 40 (1): 12- 30.
73. - Thureau-Dangin, F., Barrois, A., Dossin, G. & Dunand, M., (1931). Arsalan-Tash. Paris: Paul Geuthner.
74. - Thureau-Dangin, F. & Dunand, M., (1931). Til-Barsib. Paris: Paul Geuthner.
75. - Ur, J. A., (2003). “Corona satellite photography and ancient road networks: A northern Mesopotamian case study”. Antiquity, 77: 102-115. https://doi.org/10.1017/S0003598X00061391
76. - Wilkinson, T., (2003). Archaeological Landscape of Near East. Tucson: The University of Arizona Press. https://doi.org/10.2307/j.ctv1jf2ddx
77. - Von Luschen, F., (1898). Ausgrabungen in Sendschirli II. Berlin.
بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.