سال 9، شماره 32 - ( 6-1404 )
سال 9 شماره 32 صفحات 316-291 |
برگشت به فهرست نسخه ها
مریم حقیری1 
، جواد نیستانی*2 ، حسنعلی پورمند3
، جواد نیستانی*2 ، حسنعلی پورمند3
1- دانشجوی دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ،jneyestani@modares.ac.ir
3- دانشیار پژوهش و تاریخ هنر، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2- استاد گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ،
3- دانشیار پژوهش و تاریخ هنر، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
چکیده: (1032 مشاهده)
بناهای آرامگاهی با گنبد مضرسی از شاخصههای معماری مذهبی مناطق جنوبی ایران از دورۀ ایلخانی تا صفوی است. فرم اصلی گنبد مضرس، مخروطی است که چیدمان اجزای مکعبی آن با اشکال هندسی متفاوت و متنوع، حالت دندانه و یا پلهای دارند. پژوهشهایی که تاکنون انجام شده بیشتر توصیفی و کلینگرانه است؛ از اینرو،مهمترین هدف پژوهش حاضر مطالعۀ تفاوتها و مشابهتهای معمارانۀ چهار آرامگاه در مناطق جنوبی ایران از عصر ایلخانی-تیموری و تأثیرپذیریشان از سبکهای گوناگون معماری دورههای یاد شده با عنوان سبک حکومتی (شامل حوزۀ مرکزی حاکمیت ایلخانان) و محلی (شامل: ویژگیهای معماری و هنری خاص مناطق جنوبی ایران است. پژوهش حاضر بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که، چه رابطۀ شکلی و تزئینات معناداری در بناهای آرامگاهی با گنبد مضرس مردم نهاد/بومی و سازههای حکومتی وجود دارد؟ نتیجۀ پژوهش حاکی است که آرایههای معماری بهکار رفته در آرامگاه «میرمحمد حنفی»، بهویژه طاقنماهای بلند و عمیق در گنبدخانه و استفاده از آجر در تارک نار خیارهدار گنبد آن از تأثیرات سبک حکومتی است. سادهتر بودن فرم آرامگاه و کاربرد مصالح محلی، ساخت تارک نار مخروطی در بناهای بابامنیر و دوگنبدان و بنا نهادن گنبدهای مضرسی متقارن در آرامگاههای مطالعه شده، متأثر از معماری بومی مناطق مذکور است. در برخی از آرامگاههای مطالعه شده، نوعی همزیستی بین سبک معماری بومی و حکومتی نیز دیده میشود. رویکرد نظری پژوهش حاضر مطالعات تاریخ فرهنگی با ابزار گردآوری اطلاعات به شیوۀ میدانی و اسنادی (مطالعات کتابخانهای) و بهروش توصیفی-تحلیلی است.
نوع مقاله: پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصی باستانشناسی
دریافت: 1401/2/29 | پذیرش: 1401/5/9 | انتشار: 1404/6/1
دریافت: 1401/2/29 | پذیرش: 1401/5/9 | انتشار: 1404/6/1
فهرست منابع
1. -آیتی، عبدالمحمد، (1383). تحریر تاریخ وصاف. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
2. -ابنبطوطه، (1367). سفرنامۀ ابنبطوطه، (جلد اول). ترجمۀ محمد علی موحد.چاپ پنجم:چاپ سپهر نقش.
3. -ابنحوقل، (1366). سفرنامۀ ابنحوقل. ترجمه و تصحیح: جعفر شعار، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
4. - ابنخردادبه، (1371). مسالک و ممالک. ترجمۀ سعید خاکرند، چاپ اول، تهران: میراث ملل.
5. - ابوالفدا، (1349). تقویم البلدان. ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
6. - اتینگهاوزن، ریچارد؛ و گرابار، الگ، (1387). هنر و معماری اسلامی (1). ترجمۀ یعقوب آژند،تهران: سمت.
7. - اسدی، احمدعلی، (1387). «الگوی استقراری و کاربری اراضی در دشت بستک، هرمزگان». نشریه باستانشناسی و تاریخ، 1(45): 3-31.
8. - اصطخری، ابواسحاق ابراهیم، (1340). مسالک و ممالک. بهکوشش: ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
9. - بختیاری، سپیده؛ صارمینایینی، داود؛ حیدریباباکمال، یدالله؛ و بختیاری، سحر، (1400). «بازشناسی هویت بنای امیرملکشاه مشهد با استناد به متون تاریخی، ویژگیهای معماری و شواهد باستانشناختی». مطالعات تاریخ اسلام، 13(50): 35-64. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286713.1400.13.50.7.4
10. - بختیاری، صادق، (1398). «طراحی موزۀ یادمان هنرهای سنتی خوزستان با رویکرد احیای هندسه گنبدهای اورچین بناهای آرامگاهی». پایاننامۀ کارشناسیارشد معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول (منتشر نشده).
11. - بلر، شیلا، (1387). معماری ایلخانی در نطنز. ترجمۀ ولی الله کاووسی، تهران: نشر فرهنگستان هنر.
12. - بنیعباسیان بستکی، محمداعظم، (1339). تاریخ جهانگیریه و بنی عباسیان بستک.بهکوشش: عباس انجم روز: نشر کاویان.
13. -پاسالاری، پیمان؛ و هاشمیپور، سیده شهرزاد، (1398). «بررسی نقش معماری گنبد اورچین با تأکید بر ساختار فضایی و زیبایی شناختی در مجموعۀ دوگنبدان کوخرد هرمزگان». اولین کنفرانس ملی دوسالانه باستانشناسی و تاریخ هنر ایران، دانشگاه مازندران: 440-457.
14. - پاسالاری، پیمان؛ محمدخانی، کورش؛ اسدی، احمدعلی؛ قاسمیقاسموند، یوسف؛ نوروزی، عباس؛ و نظری، سمیه، (1402). «محله بونجرون کوخرد در غرب استان هرمزگان، براساس مطالعات باستانشناسی و آرکئوژئوفیزیک». مطالعات باستانشناسی اسلامی، 2(3): 71- 94. 10.22080/jiar.2021.22286.1011
15. - پرئیرافیدالگو، گریگوریو، (1396). گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه سلطان حسین صفوی. ترجمه از زبان پرتغالی ژان اوبن. ترجمۀ پروین حکمت. تهران: نشر دانشگاه تهران.
16. - پیرنیا، محمدکریم، (1370). «گنبد در معماری ایران». اثر،12(20):5-139. https://journal.richt.ir/athar/article-1-392-fa.html
17. - تاریخ شاهی قراختاییان، (1357).تصحیح: محمدابراهیم باستانیپاریزی، تهران: نشر بنیاد فرهنگ ایران.
18. - حافظ ابرو، شهاب الدین عبدالله، (1399). جغرافیای حافظ ابرو. مقدمه و تصحیح: سید علی آل داوود، تهران: نشر سخن.
19. - حدود العالم من المشرق الی المغرب، (1362). بهکوشش: منوچهر ستوده، تهران:نشر کتابخانه طهوری.
20. - حسینی فسایی، میرزا حسن، (1367). فارسنامۀ ناصری، (جلد دوم). تصحیح: منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر.
21. - دهخدا، علیاکبر، (1377). لغتنامه (جلد سیزدهم). زیر نظر: محمد معین و سید جعفر شهیدی، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
22. - زمرشیدی، حسین، (1389). گنبد و عناصر طاقی ایران. نشر زمان.
23. - سجادی، علی، (1391). «بررسی تطبیقی بناهای آرامگاهی دورۀ ایلخانی و صفوی استان خوزستان با مناطق همجوار». رسالۀ دکتری باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس (منتشر نشده).
24. - سجادی، علی، (1396). آرامگاههای جنوب غرب ایران(خوزستان و مناطق همجوار). چاپ اول، تهران: نشر پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری.
25. - سعیدیان، امین؛ قلی، مجتبی؛ زمانی، احسان؛ و انصاری، مجتبی، (1390). «باز شناخت چگونگی شکل گیری گنبد اورچین (با تأکید بر ساختارهندسی و معماری)». مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 2(5): 66-97.
26. - شبانکارهای، محمد بن علی، (1363). مجمعالانساب. تصحیح: میرهاشم محدث، چاپ اول، تهران: امیرکبیر.
27. - صمدی، مهرداد، (1348). «نظری دربارۀ سبک معماری گنبد سلیمان بن علی گناوه». در: آثار شهرهای باستانی و جزایر خلیج فارس و دریای عمان. تألیف احمد اقتداری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
28. - قمشی، محسن، (1396). «بازشناخت و حفاظت گنبدهای اورچین (مضرس) خوزستان».پایاننامۀ کارشناسیارشد مرمت و احیای بناها و بافتهای تاریخی، دانشکدۀ معماری، دانشگاه تهران (منتشر نشده).
29. - کارری، جووانی فرانچسکو جملی، (1348). سفرنامۀ کارری. ترجمۀ عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تبریز: اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی.
30. - کتبی، محمود، (1364). تاریخ آل مظفر. به اهتمام و تحشیه: عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
31. - گدار، آندره، (1371). آثار ایران، (جلد سه و چهار). ترجمۀ ابوالحسن سروی مقدم: آستان قدس رضوی.
32. - محمدخانی، کورش؛ و نظیف، سمانه، (1397). «معرفی محوطه باستانی شهر سیبه-کوخرد، براساس دادههای حاصل از بررسیهای آرکئوژئوفیزیک و باستانشناسی». پژوهه باستان سنجی، 4(2): 1-19. http://dx.doi.org/10.29252/jra.4.2.1
33. - مستوفیقزوینی، حمدالله، (1362). نزههالقلوب. تصحیح: گای لسترنج، تهران: دنیای کتاب.
34. - مستوفیقزوینی، حمدالله، (1394). تاریخ گزیده. تصحیح: عبدالحسین نوایی، چاپ ششم.تهران: امیرکبیر.
35. - مشایخی، محمد؛ و مهدوینژاد، جواد، (1391). «نقشمایه ارچین و تجلی آن در هنر و معماری ایرانی». نقشمایه، 5(10): 33-42.
36. - مشایخی، محمد؛ و تهرانی، فرهاد، (1392). «نسبتهای تکرار شونده در هندسه برخالی(فراکتالی)گنبدهای ارچین». تاریخ علم، 11(2): 291-310 .https://jihs.ut.ac.ir/article_57490.html
37. - معماریان، غلامحسین، (1394). معماری ایرانی: نیارش (جلد دوم). چاپ اول، تدوین هادی صفاییپور، تهران: نغمه نواندیش.
38. - مقدسی، ابو عبدالله محمد بن احمد، (1361). احسن التقاسیم فی معرفهالاقالیم، (جلد دوم).ترجمۀ علینقی منزوی، چاپ اول، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
39. - نوروزی، رضا؛ و سلطانی، مهرداد، (1380). «پروندۀ ثبتی امام زاده بابامنیر». آرشیو میراثفرهنگی استان فارس (منتشر نشده).
40. - نوروزی، عباس، (1382). «پروندۀ ثبتی آرامگاههای دوگنبدان کوخرد». آرشیو میراثفرهنگی هرمزگان (منتشر نشده).
41. - نیپور، کارستن، (1354). سفرنامۀ کارستن نیپور. ترجمۀ پرویز رجبی، چاپ اول، تهران: نشر توکا.
42. - وثوقی، محمدباقر، (1380). تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج فارس:ملوک هرموز. شیراز: دانشنامۀ فارس.
43. - وثوقی، محمدباقر، (1389). علل و عوامل جابجایی کانونهای تجاری در خلیجفارس. چاپ اول، تهران: نشر پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
44. - ویلبر، دونالد؛ و گلمبک، لیزا، (1374). معماری تیموری در ایران و توران. ترجمۀ کرامتالله افسر و محمدیوسف کیانی: سازمان میراثفرهنگی.
45. - یاقوت حموی، (1383). معجم البلدان، (جلد دوم). ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: پژوهشگاه سازمان میراثفرهنگی.
46. - یزدی، شرف الدین علی، (1387). ظفرنامه. ترجمۀ سید عبدالقادر هاشمی، چاپ اول،تهران:نشر مجلس شورای اسلامی.
48. - A chronicle of the Carmelite in Persia (vol I), (1939). London:printed in Great Britain for Eyre and Spottiswod.
49. - Abual Fida, (1970). Taghvim-o-Bolda. Translated by: Abd al-muhammad Ayati.Tehran: Bunyad-i-Farhang-Iran press. (In Persian).
50. - Asadi, A., (2008). “Settlement model and land use in Bastak plain”. J Archaeol. 1(45): 3-31. (In Persian).
51. - Ayati, Abs al-M., (2004). Tahrir-i tarikh-i vassaf. Tehran: Institue for humanities and cultural studies press. (In Persian).
52. - Bakhteari, S.; Saremi, D.; Heidari babakamali, Y. & Bakhteari, S., (2021). “Recognition of the identity of Amir Malekshah building in Mashhad based on historical text,architectural features and archaeological evidence”. Historical studies of Islam, 13(50): 35-64. (In Persian). https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286713.1400.13.50.7.4
53. - Bakhteari, S., (2019). “Design of monumental museum for traditional arts of Khuzestan with approach to revival of mausoleum architecture pattern”. A dissertation for the degree of masters in architecture. Faculty of Architecture Depatment, university of Jundi Shapur (Unpublished). (In Persian).
54. - Bakhteari, S. & Attarian, K., (2020). “Geometry-based modeling for characterizing design and construction of Ourchin domes”. Journal of Building Engineering, (29): https://doi.org/10.1016/j.jobe.2020.101199
55. - Bani-Abbasian Bastaki, M. A., (1960). History of Jahangiriyeh and Bani-Abbasian of Bastak. by effort: Abbas Anjumrooz: Kavian press. (In Persian).
56. - Blair, S, (2008). The Ilkhanid shrine complex at Natanz, Iran. Translated by: Valiyollah Kawousi, Tehran:Farhangestan-e-honar press. (In Persian).
57. - Calmard, J., (1986). Lar, Laristan in the Encyclopedia of Islam, (Vol V). Edited by: C. E . Bosworth et al., Leiden: E. J. Brill.
58. - Careri, G. F., (1969). The travelogue of Careri. Translated by: Abbas Nakhjavani & AbdoAli Karang. Tabriz: General department of culture and art of East Azerbaijan press. (In Persian).
59. - Dehkhoda, A., (1998). Dictionary (VoL 13). Under the supervision of Mohammad Moein & Seyed Jafar Shahidi, Tehran: University of Tehran press. (In Persian).
60. - Eghtedari, A., (1969). Historical sites of the coasts and islands of the Persian Gulf and Oman sea. Tehran: Society for the national heritage of Iran press. (In Persian).
61. - Ettinghausen, R. & Grabar, O., (2008). The art and architecture of Islam(1).Translated by: Yagoob Azhand, Tehran Samt press. (In Persian).
62. - Ghomeshi, M., (2017). “Retrieval and conservation of Khuzestan Urchin domes”.Dissertation for MA. A in Architectural and Urban conservation.Faculty of Achitecture.Tehran university (unpublished), (In Persian).
63. - Godard, A., (1992). Athar-e Iran (VOL 3-4). Translated by: A.Sarvveghade Moghaddam, Mashhad: Astun Quds Razavi press. (In Persian).
64. - Hafiz-I Abru, (2020). Joghrafiya-yi-Hafiz-i-Abru. corrected by: Seyed Ali Aledavood. Tehran: Sokhan press. (In Persian).
65. - Herzfeld, E., (1942). “Damascus studies in architecutre(I)”. Ars Islamica, IX (9): 1-53.
66. - Hosseini Fasai, H., (1988). Farsnameh of Naseri. corrected by: Mansur Rustugar, Fasai, Tehran: Amir Kabir press. (In Persian).
67. - Hudud al-Alam man al-mashriq to al-maghrib, (1983). by effort: Manouchehr Sotoudeh, Tehran: Tahoori press. (In Persian).
68. - Ibn Battuta, (1988). The travels of Ibn Battuta. Translated by: Mohammad Ali Movahed, The fifth edition: Sepehr-e-naghsh press. (In Persian).
69. - Ibn Hawqal, (1987). The travelogue of Ibn Hawqal. Translated by: Jafar Shoar.Tehran: Amir Kabir press. (In Persian).
70. - Ibn Khordadbeh, (1992). Al-Masalik wa al-Mamalik. Translated by: Saeed Khakrand, Tehran: The heritage of nations press. (In Persian).
71. - Istakhri, A. I., (1961). Al-masalik wa l-mamalik. by effort: Iraj Afshar, Tehran: Book translation and publishing company press. (In Persian).
72. - Kutubi, M., (1985). Tarikh-I Al-I Muzaffar. edited by: Abd al-Husayn Navai. Tehran: Amir Kabir press. (In Persian).
73. - Mashayekhi, M. & Tehrani, F., (2013). “Iterative ratios in the fractal geometry of Urchin domes”. History of science, 11(2): 291-310. (In Persian). https://jihs.ut.ac.ir/article_57490_f2ae7dba1d005b1d914cd6a3bf8d16fa.pdf
74. - Mashayekhi, M. & Mahdavinejad, M. J., (2012). “The motif of Urchin and its manifestation in Iranian art and architecture”. Naghshmayeh, 5(10): 33-42. (In Persian).
75. - Memarian, G. H., (2015). Iranian Architecture; “Niaresh“ (vol 2). Tehran: Naghne-e-noandish press. (In Persian).
76. - Mohammadkhani, K. & Nazif, S., (2018). “The introduction of the archaeological site of Sibeh- Koukherd. Based on archaeological and archaeogeophysical surveys data”.Journal of research on archaeometry, 4(2): 1-19. (In Persian). http://dx.doi.org/10.29252/jra.4.2.1
77. - Moqaddasi, A. M., (1982). Ahsan Al-taqasim Fi Marifat Al-aqalim (VOL 2). Translated by: Ali Naghi Vaziri, Tehran: Iranian authors and translation company press.(In Persian).
78. - Mostofi Ghazvini, H., (1983). Nezhatol gholoob. Edited by: Guy Le Strang. Tehran: Donyaye ketab press. (In Persian).
79. - Mostofi Ghazvini, H., (2015). Tarikh-e-Gozideh. edited by: Abd al-Husayn Navai, Tehran: Amir Kabir press. (In Prsian).
80. - Nibuhr, C., (1975). The travelogue of Carsten Niebuhr. Translated by: Parviz Rajabi, Tehran: Toka press. (In Persian).
81. - Nowruzi, A., (2003). “The recorded file of the mausoleums of Do-gonbadan in Khookherd”. The archive of Hormozgan cultural heritage (Unpublished), (in Persian).
82. - Nowruzi, R. & Soltani, M., (2001). “The recorded file of Baba Monir mausoleum”. The archive of the Fars province cultural heritage (Unpublished), (In Persian).
83. - Pasalari, P., & Hashemipour, Sh., (2019). “Studying the architectural role of Ourchin Dome with emphasizing on the spatial structure and aesthetics in the complex of Do-gonbadan of Kookherd,Hormozgan”. National Biennial Conference on Archaeology and Art History of Iran.Mazandaran University: 447-457. (In Persian).
84. Pasalari, P.; Mohammadkhani, K.; Asadi, A.; Ghasemi Ghasemvand, Y.; Norroozi, A. & Nazari, S., (2021). “Bunjarum Kukherd neighborhood in the west of Hormozgan provine, based on archaeological and archaeogeophysical studies”. Journal of Islamic Archaeology Studies, 2(3): 71-94. (In Persian). http://dx.doi.org/10.22080/jiar.2021.22286.1011
85. - Pereira Fidalgo, G., (2017). The report of the ambassador of Portugal in the court of Shah Sultan Hossein Safavi. Translated by: Parvin Hekmat(foreword by Jean Aubin:Translator of the book from Portuguese to French), Tehran: Tehran university press. (In Persian).
86. - Pirnia, M. K., (1991). “Dome in Persian architecture”. Journal of Asar, 12(20): 5-139. (In Persian). http://journal.richt.ir/athar/article-1-392-fa.html
87. - Saeidian, A.; Gholi, M.; Zamani, E., Ansari, M. & Bemanian, M. R., (2012). “Identifying the formation of Ourchin dome , a symbol of tomb architectural structure in southern part of Iran”. Journal of Studies on Iranian-Islamic city, 2(5): 66-97. (In Persian).
88. - Sajjadi, A., (2017). The tombs of southwestern Iran(Khuzestan and neighboring regions). Tehran: Research institute of cultural heritage press. (In Persian).
89. - Sajjadi, A., (2012). “Comparative study of the tomb buildings of the Ilkhani and Saffavi from Khuzestan, with the neighboring regions”. Dissertation for the degree of Doctor of Philosophy in department of archaeology.Faculty of Humanities department.Tarbiat Modares university (Unpublished), (In Persian).
90. - Shabankarahi, M., (1984). Majma al-ansab. corrected by: Mir Hashem Mohades, Tehran: Amir kabir press. (In Persian).
91. - Tarikh Shahi Qarakhatiyan, (1978). corrected by: Mohammad Ibrahim Bastani Parisi.Tehran:Iranian culture foundation press. (In Persian).
92. - Vosooghi, M. B., (2001). The history of the migration of tribes in the Persian Gulf: Monarchs of Hormuz. Shiraz: Encyclopedia of Fars press. (In Persian).
93. - Vosooghi ,M. B., (2010). Displacement causes commercial center in the Persian Gulf. Tehran: Research institute of Islamic history press. (In Persian).
94. - Wilber, D. & Golombek, L., (1995). The Timurid architecture of Iran and Turan.Trasnslated by: Keramatollah Afsar & Mohammad Yousef Kiani:Iranian cultural heritage organization press. (In Persian).
95. - Yaqut al-Hamavi, (2004). Mujamul-Buldan (VOL 2). Translated by: Alinaghi Monzavi. Tehran: Research institute of cultural heritage organization press. (In Persian).
96. - Yazdi, Sh. A., (2008). Zafarnameh. Translated by: Seyed Abdolghader Hashemi, Tehran: Islamic council press. (In Persian).
97. - Zemorshidi, H., (2010). The dome and vault elements of Iran. Zaman press. (In Persian).
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |