fa واکاوی باستان‌شناختی نقش سازه بر سکه‌های فرترکه پارس و تطبیق بنای آن با معماری آئینی (مطالعۀ موردی: آثار موزۀ بانک سپه و تماشاگه پول) تخصصی باستان‌شناسی Special Archeology پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">&nbsp;سکه‌های حاکمان محلی پارس (فرترکه‌ها) از مهم‌ترین اسناد باستان‌شناختی برای بازسازی اوضاع سیاسی، مذهبی و فرهنگی ایالت پارس در دورۀ سلوکی به‌شمار می‌آیند. این مسکوکات افزون بر ارزش اقتصادی، حاوی عناصر تصویری و نمادینی هستند که بازتاب‌دهندۀ تداوم سنت‌های هخامنشی و شکل‌گیری هویت سیاسی حاکمان محلی در این دوره‌اند. یکی از شاخص‌ترین عناصر تصویری بر این سکه‌ها، نقش بنایی است که در پشت برخی از آن‌ها مشاهده می‌شود و از دیرباز توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. باوجود مطالعات انجام‌شده، ماهیت معماری و کارکرد این سازه هم‌چنان از مسائل بحث‌برانگیز در مطالعات سکه‌شناسی و باستان‌شناسی ایران به‌شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تبیین هویت معماری و کارکرد بنای نقش‌شده بر سکه‌های گروه نخست و دوم شاهان محلی پارس انجام شده است. در این‌راستا تلاش شده است تا با معرفی این گروه از سکه‌ها و تحلیل ویژگی‌های تصویری آن‌ها، ابهامات موجود دربارۀ ماهیت این سازه تا حد امکان روشن شود. پرسش اصلی پژوهش آن است که، سازۀ نقش‌شده بر سکه‌های فرترکه‌ها چه نوع بنایی را بازنمایی می‌کند و تا چه اندازه می‌توان آن را با نمونه‌های شناخته‌شدۀ معماری آئینی ایران باستان مقایسه و تفسیر کرد؟ روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی‌بر رویکرد تطبیقی است. داده‌های مورداستفاده ازطریق مطالعات موزه‌ای بر مجموعه سکه‌های موجود در موزۀ بانک سپه و موزۀ تماشاگه پول، همراه با بررسی منابع کتابخانه‌ای و پژوهش‌های پیشین گردآوری شده است؛ سپس این داده‌ها با نمونه‌های معماری شناخته‌شده از دورۀ هخامنشی و پساهخامنشی مورد مقایسه و تحلیل قرار گرفته‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بنای تصویرشده بر سکه‌های فرترکه‌ها دارای ماهیتی آئینی و مذهبی است و ازنظر برخی ویژگی‌های ساختاری و نمادین با بنای کعبۀ زرتشت در نقش‌رستم قابل مقایسه است؛ هم‌چنین بررسی سکه‌ها نشان می‌دهد که در گذر زمان و درپی تغییرات فنی در شیوۀ ضرب، کیفیت هنری و دقت در نمایش جزئیات معماری این نقش کاهش یافته است. این یافته‌ها نشان می‌دهد که نقش این بنا نه‌تنها بازتاب‌دهندۀ سنت‌های معماری و مذهبی ایران باستان است، بلکه می‌تواند نشانه‌ای از تداوم مشروعیت دینی و سیاسی حاکمان محلی پارس در دورۀ پساهخامنشی نیز تلقی شود.&nbsp;</div> <div style="text-align: justify;">The coins of the local rulers of Pars (the Fratarakā) are among the most significant archaeological sources for reconstructing the political, religious, and cultural conditions of the region during the Seleucid period. Beyond their economic value, these coins contain visual and symbolic elements that reflect the continuation of Achaemenid traditions and the formation of the political identity of the local rulers. One of the most prominent iconographic elements is the depiction of a building on the reverse of some of these coins, a motif that has long attracted scholarly attention. Despite previous studies, the architectural nature and function of this structure remain subjects of debate in Iranian numismatic and archaeological research. This study aims to examine and clarify the architectural identity and function of the structure depicted on the coins of the first and second groups of the Fratarakā rulers. To this end, the study introduces the relevant coin groups and analyzes their visual features in order to resolve existing ambiguities regarding the nature of the structure. The central research question asks what type of building is represented on these coins and to what extent it can be compared with known examples of ancient Iranian ritual architecture. The methodology is descriptive-analytical and based on a comparative approach. Data were collected through museum-based study of the coin collections housed in the Sepah Bank Museum and the Tamashagah-e Pol, in addition to library research and previous scholarly works. These data were then compared with known architectural examples from the Achaemenid and post-Achaemenid periods. The findings indicate that the depicted structure has a ritual and religious character and, in certain structural and symbolic aspects, is comparable to the Kaaba-ye Zarthosht monument at Naqsh-e Rostam. Furthermore, the study shows that over time, due to technical changes in minting methods, the artistic quality and architectural detail of the motif gradually diminished. These results suggest that the depiction of this structure not only reflects ancient Iranian religious and architectural traditions but may also signify the continuity of religious and political legitimacy among the local rulers of Pars in the post-Achaemenid period.</div> فرترکه‌های پارس, سکه‌شناسی, معماری آئینی, موزۀ بانک سپه, موزۀ تماشاگه پول, کعبۀ زرتشت. Fratarakā of Pars, numismatics, ritual architecture, Sepah Bank Museum, Tamashagah-e Pol, Kaaba-ye Zarthosht. 189 221 http://journal.richt.ir/mbp/browse.php?a_code=A-10-324-4&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Bahramzadeh محمد بهرام‌زاده MohammadBahramzade@gmail.com 0000000292402458 Yes Iranology Foundation, Tehran, Iran (Corresponding Author). بنیاد ایران‌شناسی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). Aboutaleb Moghasem ابوطالب مقسم a.moghasem@shu.iaun.ir 0000000171689974 No Department of History, Faculty of Humanities, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran. گروه تاریخ، دانشـکدۀ علوم انسانی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران. Moslem Rezaiee مسلم رضایی moslem.rezaiy@gmail.com 0000000331117263 No Department of Archaeology, Faculty of Social Sciences, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. گروه باستان‌شناسی، دانشـکدۀ علوم اجتماعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.