آرمان رزم، حسین احمدی، عباس عابداصفهانی، دوره 1، شماره 2 - ( 7-1396 )
چکیده
آثار بسیاری که از محل زندگی اجتماعات قدیم در جرجان یافت شدهاند، نشاندهنده قدمت زندگی در این منطقه هستند. شواهد بسیاری از اهمیت جرجان در دوران تاریخی، ازجمله هخامنشی، ساسانی و سلوکی در کتیبههای مربوط به آن دوران یافت میشود. در دوره سلجوقی، جرجان مهد علم، ادب، هنر و صنعت شمال ایران و در صنایع شیشهگری، سفالگری و فلزکاری و بهکارگیری لعاب روی سفالینهها از مراکز مهم کشور بوده است. استفاده از نقوش سیاه و لعاب فیروزهای در اشیاء سفالی کاوششده در جرجان بهوفور دیده میشود. در این پژوهش سه نمونه از سفالهای دارای این نوع لعاب در منطقه جرجان، ازلحاظ فنشناسی مورد بررسی قرار گرفتند و روش ساخت و مواد بهکاررفته در آنها مطالعه شد. در این راستا با استفاده از روشهای میکروسکوپ دیجیتال، میکروسکوپ نوری پلاریزان، میکروسکوپ الکترونی روبشی و آنالیز پراش پرتو ایکس ، به شناخت لعابها پرداخته شد. با توجه به تصاویر میکروسکوپی از مقطع نمونهها، شیوه اجرای لعاب از نوع زیرلعابی است و سه لایه برای ایجاد لعاب قابل مشاهده است. ابتدا یک لایه شیریرنگ که انگوب نامیده میشود، روی سطح سفال ایجادشده و سپس نقوش سیاهرنگ روی آن اجرا شدهاند و در نهایت یک لایه لعاب شفاف فیروزهای تمام سطح را پوشانده است.
سروین مرادی، محمد یاغیزایی، دوره 5، شماره 2 - ( 6-1401 )
چکیده
لعاب لایهای شیشهای براق یا مات است که روی سطح سفال قرار گرفته که علاوه بر زیبایی موجب استحکام و غیر قابل نفوذ بودن سطح آن میشود. لعابها بر حسب نوع مواد تشکیل دهنده و همچنین دما و نوع پخت به چندین دسته تقسیم میشوند لعاب که بر پایه سیلیس ساخته میشود شفاف و بیرنگ است که برای رنگی کردن لعاب به آن اکسیدهای فلزی مانند اکسید مس یا کبالت و .... اضافه میشود در تقسیمبندی اولیه مات یا شفاف بودن لعاب مطرح است و به سربی یا قلیایی بودن لعاب بستگی دارد. تقسیم بندیهای دیگر لعاب بر اساس نوع مواد استفاده شده و دمای پخت و همچنین محیط پخت لعاب صورت میگیرد. شناخت نوع مواد استفاده شده در لعابها کمک شایانی در بررسی و شناسایی بهتر آنها و همچنین معایب موجود در لعاب و نوع آسیب و محافظت از ظروف تاریخی مینماید. یکی از موادی که در ساختار لعابهای تاریخی استفاده میشده سیلیس با سنگ چخماق بوده که در لعابهای امروزی نیز کاربرد دارد. این ماده در طبیعت به صورت سنگهای کوارتز که انواع مختلفی از آن در جاهای متفاوت دنیا شناسایی شده است نقش مهمی در ساختار لعاب دارد. این ماده باعث اتصال بهتر بدنه و لعاب شده و در ترکیب با مواد دیگر موجب شیشهای شدن لعاب میشود نقش مهمی در استحکام لعاب دارد و بنابراین وجود آن بخصوص در دماهای بالا در لعاب ضروری است. در این پژوهش سعی شده تا با مطالعه در مورد ساختار فیزیکی و شیمیایی سیلیس به نقش و اهمیت آن در فرمولاسیون لعاب پرداخته شود. برای تحقق این موضوع لازم است ابتدا نوع و ساختار سیلیس بررسی شود و سپس به عیوب و مزایای آن در ساختار لعاب و چگونگی و اهمیت آن در لعاب پرداخته شود. این پژوهش با مطالعه در کتابها و مقالات سعی در آشنا کردن مخاطب با یکی از اساسیترین مواد مورد مصرف در لعاب که همان سیلیس است دارد که مقدار و نوع سیلیس مصرفی چه تأثیری در نوع لعاب دارد.
گروه بزرگی از سفالینههای دوران اسلامی، سفالهای لعاب پاشیده و نقشکنده هستند که به لحاظ تاریخی و فنی از اهمیت ویژهای برخوردارند. این مطالعه با هدف بازسازی فناوری ساخت لعاب پاشیده در دوره اسلامی ایران، به بررسی فرآیند شکلگیری و مراحل فنی تولید این تکنیک میپردازد. دو پرسش اصلی تحقیق به این شرح است؛ فرآیند شکلگیری لعاب پاشیده در ایران به چه صورت بوده است؟ چگونه میتوان مراحل بازسازی فنی لعاب پاشیده را انجام داد؟. روش تحقیق از نوع کاربردی و از روش تاریخی و آزمایشهای تجربی جهت ساخت نمونهها استفاده شده است. در جامعه آماری پژوهش، تعداد 10 نمونه به روش هدفمند انتخاب شده و مراحل تولید و مواد اولیه به کار رفته مورد واکاوی دقیقتری قرار گرفته است. طبق نتایج پژوهش حاضر، سفالهای لعاب پاشیده که در مراکز مهمی چون نیشابور، ری، جرجان، تخت سلیمان، تپه منار بلقیس، شاهکوه الموت، سیراف، دهلران و شوش کشف شدهاند، به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: ظروف با تزئینات رنگی پاشیده شامل رنگهای سبز، آبی، زرد و ارغوانی و ظروفی که تکنیک اسگرافیاتو را با نقشهای هندسی، گیاهی و جانوری نشان میدهند. همچنین در این تحقیق، برای ساخت گلابه سفید، از ترکیب اکسید سرب 20% (سرنج) و 80% کائولن استفاده شده است. فرآیند انتقال طرح بر سطح بدنه از طریق خراش و برداشتن گلابه سفید از روی بدنه رسی ظرف انجام شده است. پخت بدنه در دمای 750-800 درجه سانتیگراد صورت گرفته و برای نقاشی زیر لعابی، از لعاب به رنگهای زرد عسلی، زرد تیره، سبز روشن، سبز تیره و ارغوانی با نسبتهای مشخص از ۸% و ۱۵% اکسید آهن، ۸% و ۱۲% اکسید مس و ۱۴% اکسید منگنز استفاده شده است. پس از آن، لعاب شفاف بر روی سطح نهایی با فرمول 50% اکسید سرب و 50% سیلیس در دمای 900-850 درجه سانتیگراد پخته شده است.
