شهناز بهلولی، محمد قهری، دوره 1، شماره 3 - ( 10-1397 )
چکیده
نسخههای خطی که در آرشیو نسخ خطی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نگهداری میشوند عمدتا منحصر به فرد بوده و به لحاظ تاریخی و فرهنگی از اهمیت خاصی برخوردار هستند. یکی از اصلیترین دلایل فرسایش اسناد و کتابهای خطی، عوامل بیولوژیکی و بهطور عمده قارچهای میکروسکوپی هستند. روشی که در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برای از بین بردن آلودگیهای بیولوژیکی مورد استفاده قرار میگیرد، ضدعفونی با اتیلناکساید است. مدت زمان ماندگاری اثرات ضدعفونیکنندگی گاز اتیلن اکساید همواره یکی از دغدغههای این سازمان بوده و هدف این تحقیق است که طی آن اثر ضدعفونیکنندگی ماده مذکور ظرف مدت 4 سال بررسی شده است. 107 نمونه با روش تراشیدن و کشت در محیط کشت اختصاصی قارچها بررسی شده و ارتباط نوع آلودگی آنها با شرایط محیطی نگهداری و آلودگی نسخ قبل از ضدعفونی مورد بحث قرار گرفته است. نتایج نشان داد که علیرغم آن که 67/86 درصد نمونهها همچنان آلودگی نشان دادند و فقط 43/13 درصد فاقد آلودگی باقی ماندهاند، ولی این آلودگی با آلودگی اولیه آنها متفاوت است. بنابراین ضدعفونی با اتیلناکساید در طول مدت 4 سال تأثیر مناسبی داشته است زیرا آلودگیهای اولیه از بین رفته و پس از طی این مدت زمان مجددا رشد نکرده است و آلودگیهای مشاهده شده از نوع آلودگیهای محیطی است که روی اسناد اضافه شده است.
اهمیت اسناد و مدارک تاریخی در تبیین زوایای مبهم حیات اجتماعی و سیاسی یک ملت بهعنوان دستمایه اصیل عرصههای تحقیق بر هیچکس پوشیده نیست. در این رهگذر حفظ و نگهداری این گنجینه ارزشمند ضرورتی تام دارد. ازاینرو یکی از وظایف مهم مراکز آرشیوی، پژوهش و تحقیق در جهت کشف راههای بهینه حفاظت و درمان مواد آرشیوی است. پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی – فرهنگی با توجه به مطالعات گسترده در سالیان گذشته روی مرکز اسناد پژوهشگاه میراث فرهنگی، توانسته است به نتایج قابلتأملی دست یابد. مجموعه مطالعات صورت گرفته روی اسناد از سال 1387 تا 1394 انجامگرفته و روند تغییرات ایجادشده روی آنها را مطابق شرایط بیان مینماید. از سوی دیگری بهمنظور هرچه بهتر فراهم کردن شرایط محیطی و نگهداری آنها پیشنهادها و فعالیتهایی را ارائه میکند.
اثرات مفید اسانسهای گیاهی از دیرباز شناخته شده است و اکنون نیز از اسانسهای گیاهی در زمینههای مختلفی مانند پزشکی و رایحهدرمانی و همچنین در صنایع غذایی و دارویی استفاده میشود. در چند سال اخیر استفاده از اسانسهای گیاهی برای مقابله با فرسودگی زیستی اشیاء و آثار میراث فرهنگی مطرح است که بهعنوان راهکارهای حفاظت سبز مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف ارزیابی تأثیر ضدمیکروبی 3 اسانس رزماری، اکالیپتوس و آویشن بر روی 5 سویه قارچی Aspergillus niger، Penicillium polonicum، Cladosporium limoniform، Aspergillus flavus،,PenicilliumchrysogenomParengyodontium albumو سه سویه باکتری Bacillus cereus، Bacillus licheniformis، Kocuria roseaجدا شده از بسترهای فرسوده مسجد جامع اصفهان انجام گرفت. نتایج نشان داد از میان اسانسهای استفاده شده، اسانس آویشن دارای بیشترین تأثیر روی میکروارگانیسمهای منتخب بود. این اسانس در رقت 50% مانع رشد میکروارگانیسمهای مورد بررسی شد. کمترین اثر ضدمیکروبی را اسانس اکالیپتوس از خود نشان داد. اسانس اکالیپتوس روی سویههای قارچ Penicillium chrysogenumاثر ضدمیکروبی نشان نداد،اما با قطر هاله عدم رشد 25، 28 و 15 میلیمتر به ترتیب روی سویههایBacilluscereus، Bacillus licheniformis،roseaKocuriaمؤثر بود.با توجه به نتایج مطالعه حاضر، اسانس آویشن میتواند برای کنترل عوامل فرسایشگر زیستی مورد اشاره استفاده شود.
تخت آلودگی بیولوژیکی آثار کاغذی یکی از مهمترین آسیبهایی است که علاوه بر اینکه باعث آسیب به کاغذ میشود میتواند باعث مشکلاتی برای حفاظتگران و مرمتگرانی شود که در تماس نزدیک با این آثار هستند؛ بنابراین شناسایی نوع آلودگی در این آثار از مهمترین اقداماتی است که در امر حفاظت و مرمت باید بدان توجه کرد. از این رو در این مقاله به شناسایی نوع آلودگی بیولوژیکی در مجموعه آثار به دست آمده از امامزاده محمد تفرش پرداخته شده است. دربهای اولیه نشان از وجود شواهد آلودگی بیولوژیک از حمله لکههای حاصل از فعالیت عوامل بیولوژیکی بود این لکهها در نتیجه فرسودگی زیستی در این آثار به وجود میآیند که باعث کاهش کیفیت ساختاری و هنری آنها میشود جهت بررسی آلودگیهای بیولوژیکی بر روی آثار کاغذی نمونهبرداری از بخشهای مشکوک به آلودگی انجام و بر روی محیطهای کشت سایرودکستروز آگار جهت بررسی آلودگی قارچی) و نوترینت آگار جهت بررسی آلودگی باکتریایی کشت شد. پس از انکوباسیون کلونیهای رشد کرده مورد بررسی و شناسایی قرار گرفتند نتایج حاصل از شناسایی کلونیهای قارچی و باکتریایی جداسازی شده در این مطالعه حاکی از آلودگی آثار مورد بررسی با انواع قارچها از جمله پنی سیلیوم اسپرژیلوس کلادوسپوریوم، مخمرها و همچنین باکتریهای متعلق به خانواده اکینومیستها و باسیلوسها بود.
آلودگی قارچی و افزایش میزان اسیدیته از اساسیترین عوامل فرسایش و تخریب نسخ خطی تاریخی از جمله نسخه خطی انجیل متعلق به سال ۱۱۵۰ میلادی است. این اثر در موزه اسقف اعظم آرداک مانوکیان کلیسای حضرت مریم (ع) تهران نگهداری میشود و گنجینه عظیمی از میراث فرهنگی و هنری ارمنی و هویت فرهنگی جامعه مسیحیت به شمار میرود. با توجه به اهمیت این موضوع هدف اصلی این پژوهش بررسی آسیب قارچی و میزان اسیدیته نسخه خطی مورد مطالعه است. این مطالعه از نوع تجربی با مطالعات آزمایشگاهی است که به مدت یک ماه در آزمایشگاه دانشکده حفاظت و مرمت دانشگاه هنر ایران انجام شد برای اندازهگیری میزان اسیدیته کاغذ از روش رنگ منجی کاغذ مطابق استاندارد تیتراسیون مستقیم و برای بررسی آلودگی قارچی پس از کشت نمونهها در محیط سابورو دکستروز آگار از میکروسکوپ پلاریزان عبوری استفاده شد. در یک نمونه از هشت نمونه آزمایش شده قارچهای کتومیوم و پنیسیلیوم مشاهده شد و افزایش میزان اسیدیته در این نسخه گزارش گردید این نسخه به خاطر پیچیدگیهای زیاد در مبحث فنشناسی، آسیبشناسی و حساس بودن زیاد نسبت به محیط دستورالعمل خاص خود را در موزهها و مخازن نیاز دارد تا آلودگی قارچی و میزان اسیدیته کاغذ را به حداقل برساند.
در گذشته هنر طراحی و نقاشی کاشیها به صورت سینه به سینه و استادکار و شاگردی منتقل میشد، و هر بار خلاقیت هنرمندان مختلف، جلوه متفاوتی به این آثار میبخشید. از این رو شیوههای ترسیم این نقوش هیچ گاه مکتوب نشده است. همانطور که میدانیم، اغلب نقوش به کار رفته در تزیین کاشیهای تاریخی، دارای منشأ هندسی هستند و تحلیل و یا ترسیم آنها نیازمند آگاهی نسبت به دانش قرینهسازی است. لذا در این یادداشت تلاش شده است با طرح فرضیه تطابق عناصر متقارن در نقوش کاشیهای تاریخی با عناصر متقارن بلورهای مواد، ضمن بررسی ساختار هندسی نقوش مختلف، قواعدی مبتنی بر داتش تقارن برای ترسیم این نقوش ارایه گردد. گمان میرود که با کمک این روش، بازارایی نقوش سنتی در صنعت تولید کاشی، و نیز بازیابی آنها برای مرمت بخشهای آسیبدیده با استفاده از فرمول نویسی و علامتگذاری آسانتر شود.
تخریب زیستی آثار کتابخانهای یکی از مشکلات جهانی و گستردهای است که از دلایل اصلی آن میتوان به فرسایش و نابودی اسناد و کتب خطی به واسطه عوامل بیولوژیکی، بهویژه قارچها، اشاره کرد. این نوع تخریب با سرعت بالا پیش میرود و در مدتزمانی کوتاه میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به آثار وارد کند. با توجه به ماهیت آلی و آسیبپذیر کاغذ، و نقش قارچها بهعنوان یکی از عوامل اصلی تخریب آثار کاغذی، بهکارگیری روشهایی برای پیشگیری از رشد قارچها و کنترل آلودگیهای قارچی، در حفاظت از این آثار، از اهمیت بالایی برخوردار است. در سالهای اخیر، به دلیل خطرات زیستمحیطی و عوارض جانبی ناشی از برخی ترکیبات شیمیایی، تمرکز پژوهشهای زیادی بر استفاده از ترکیبات طبیعی، بهویژه گیاهان دارویی با خواص ضدقارچی، معطوف شده است. در این مقاله، تأثیر گیاهان دارویی مختلف در جلوگیری از رشد قارچهای آسیبزا بر آثار کاغذی بررسی شده و نتایج مربوط به اثربخشی آنها بر گونههای مختلف قارچی در آثار تاریخی کاغذی، گزارش گردیده است.
