آثار تاریخی و فرهنگی ساخته شده از کاغذ از مهمترین آثار مربوط به هر فرهنگ و تمدنی به شمار میروند و از نظر تاریخی، هنری، علمی، اقتصادی، فنی و مذهبی واجد ارزش هستند. همه مواد کاغذی بهمرورزمان تغییر مییابند بهطوریکه نمیتوان این فرایند را کاملاً متوقف نمود اما میتوان سرعت روند تغییرات را با عملیات حفاظت و مرمت کنترل کرد. سند خطی مورد مطالعه در این پژوهش یک برگ سند خطی متعلق به سال 1287 هجری قمری، و دوره قاجار است. هدف از این پژوهش، بررسی مواد بکار رفته، آسیبشناسی و درنهایت ارائه طرح مرمتی برای این سند خطی است. ر راستای این اهداف پس از بررسی منابع کتابخانهای شناخت الیاف، آهار و مواد بکار رفته در سند با استفاده از مطالعات آزمایشگاهی، نوع مرکب مورد استفاده و سایر آزمایشات برای این سند صورت گرفت. آزمایشات نشان میدهد که الیاف سند چوبی است ونمونه دارای مقدار کمی لیگنین است و در آزمون آهار حضور نشاسته و مواد قندی تایید شد.، میزان اسیدیته کاغذ 45/5 است و مرکب مورد استفاده در سند، از نوع فلزی- مازویی بوده و به آب حساس است. در نهایت با توجه به مطالعات آزمایشگاهی و آسیبشناسی سندراهکارهای مرمتی ارائه شد. اثر پس از اتمام مراحل مرمت سند به مجموعه شخصی تحویل داده شد.
فضه رحیمی، مهناز عبدالله خان گرجی، دوره 2، شماره 1 - ( 3-1398 )
چکیده
منابع مختلفی در موضوع آرایههای تزیینی و رنگهای استفادهشده در تزیینات نسخ خطی وجود دارد که میتواند مرجع خوبی برای شناخت اینگونه تزیینات باشد. اما ضروری است که مطالعات دقیقتری برای شناسایی رنگهای بهکاررفته انجام پذیرد، تا شناخت ما نسبت به آثار شناختی دقیق و علمی باشد. ازجملۀ این موارد کاربرد رنگ طلایی در آرایههای تزیینی نسخ خطی است که در این پژوهش به شناسایی آنها در نسخ تاریخدار پرداخته شده است. با توجه به اینکه نسخهشناسان در فهرستنویسیها یا شناسنامههای اموالی رنگ طلایی بهکاررفته در نسخ خطی را زر (طلا) اعلام میکنند و از طرفی در دوران اسلامی کاربرد طلا در آثار و اشیا محدودیت دارد، این پرسش مطرح میشود که آیا کاربرد طلا در قرآنها نیز محدودیت داشته یا از آلیاژهایی که تلألؤ طلایی دارند استفاده میشده است. بر همین اساس در این پژوهش به بررسی رنگ طلایی بهکاررفته در قرآنهای خطی قاجاری پرداخته میشود تا بررسی شود در تزیینات قرآنها از طلا استفاده شده یا از آلیاژهای آن. در تحقیق حاضر 5 نمونه رنگ طلایی بهکاررفته در 5 نسخۀ خطی مربوط به دورۀ قاجار شناسایی شدند. این آثار مذهّب و مرصّع بهدلیل نفیس بودن در فهرست آثار ملی ثبت شدهاند و در حال حاضر در موزۀ ملی قرآن نگهداری میشوند. این بررسی با میکروسکوپ پلاریزان (PLM) و میکروسکوپ الکترونی روبشی SEMمجهزبه آنالیزگر EDS انجام شد. نتایج پژوهش بیانگر این مطلب بود که طلا بهعنوان رنگدانه در تزیینات رنگ طلایی به کار رفته است.
آرایه ها در معماری اسلامی علاوه بر زیبایی، القای مفاهیمی چون نظم و وحدت وجودی است که در قالب نقوش هندسی و انتزاعی مانند اسلیمی ها، رنگ های خالص و درخشان طلایی و خوشنویسی و کتیبه نگاری آیات قرآنی دیده می شود .آرایه های معماری در هنر اسلامی، یکی از اصلی ترین و موثرترین مولفه های وحدت بخش به شمار می رود . تزیین در معماری و هنر اسلامی بویژه در مدارس نقش ویژه ای را به خود اختصاص داده است. این مقاله سعی دارد تا با روش توصیفی- تحلیلی و با مطالعات کتابخانه ای و مطالعات میدانی به صورت حضور در مکان و مشاهده مستقیم به بررسی تطبیقی تزیینات درحسینیه- مدرسه و مدارس سنتی شیراز دردوره قاجاریه بپردازد .بدین منظورحسینیه –مدرسه مشیر و قوام و مدرسه مقیمیه و نظامیه مورد تحلیل قرار گرفته است. اهمیت پرداختن به این موضوع از آنجا ناشی می شود که مدارس سنتی و حسینیه – مدرسه ها بعنوان مکانی برای یادگیری علوم، در قیاس با سایر بناها کمتر مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند .بنابراین بررسی و کنکاش در این حوزه می تواند ما را از داشته های فرهنگی در این برهه تاریخی مطلع گردانده و گامی جهت پیشبرد پژوهشهای بعدی در این زمینه باشد و در روند حفظ این آثار و شناسایی و درک بناهای از بین رفته موثر باشد.یافته های تحقیق نشان میدهد یافته های تحقیق نشان می دهد در حسینه – مدرسه ها ی قاجاریه بیشتر از تزییناتی با ویژگی ها ازقبیل: اهمیت جز برکل در نقوش منفرد، وارد کردن عناصر طبیعی(پرندگان،حیوانات،گل ها) و چهره های انسانی، ازدحام بیش از حد نقوش و عناصر، تنوع نقوش و عناصر، تنوع رنگی استفاده شده است که این نوع ویژگی ها در تزیینات مدارس قاجاریه شیراز به ندرت دیده می شود.
با توجه به اهمیت آثار گذشتگان نحوه برخورد و ارائه راهکار برای دستیابی به تطویل عمر این آثار بسیار حائز اهمیت است. برای انجام برخوردی صحیح و متناسب با شرایط اثر علاوه بر احاطه کامل بر وضعیت اثر آسیبدیده، شناخت کامل روشهای اجرایی مرمت و حفاظت نیز موردنیاز است، در این راستا باهدف معرفی روشهای اجرایی حفاظت و مرمت، نمونه پارچه ترمه موردمطالعه مربع- مستطیل شکل به ابعاد 75(کمینه)×79(بیشینه) سانتیمتر دارای زمینه سورمهای با نقش تکرارشونده بته و قاببندی تحت عنوان "روشهایی اجرایی حفاظت و مرمت بر روی یک اثر پارچهای ترمه منسوب به اواخر دوره قاجار یا اوایل دوره پهلوی" متعلق به مجموعه شخصی ( خانم ایران استکی)، موردبررسی و حفاظت و مرمت قرار گرفت. روش تحقیق به کار گرفتهشده در این تحقیق کتابخانهای و میدانی است. درنهایت با توجه به آسیبهای وارده به اثر از دو روش دوخت و چسب در جهت حفاظت و مرمت اثر استفاده شد.
مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان بهترین مرجع برای مطالعه قالی دوره قاجار است. قالیهای مجموعه را میتوان در گروههای مختلف و بر اساس ابعاد، طرح، نقشه، منطقۀ بافت، جنس مواد اولیه، قدمت و دورۀ تاریخی طبقهبندی کرد. تعداد زیادی از قالیها بهویژه قالیهای بزرگ پارچه موجود سفارشی بافتهشدهاند. دراینبین قالی اهدایی سلطان عبدالحمید عثمانی به ناصرالدینشاه به دلیل برخورد خاصی که برای نگهداری و نمایش آن شده بود، بهعنوان نخستین نگرش موزهای به قالی حائز اهمیت است. روش تحقیق مطالعات کتابخانهای و میدانی دربارۀ قالیهای کاخ گلستان و قالی عبدالحمید و کاخ ابیض و همچنین بررسی تصاویر و مستندات موجود در مرکز اسناد کاخ گلستان بوده است.
خاتمکاری نوعی تزئین است که با کنار هم قرارگیری مثلثهایی از جنس چوب، استخوان و فلز که بهطوری استادانه نقوش هندسی را تشکیل میدهند، ایجاد میشود. اثر مورد بحث آینهایی چهارگوش بوده و دارای مالکیت شخصی و منسوب به دورهی قاجار است. با توجه به آزمایشهای انجام شده برای شناسایی مواد تشکیل دهندهی اثر، مشخص شد که چوب (کاج ایرانی، صنوبر یا همان تبریزی و چنار)، استخوان و فلز (نقره و برنج) بوده که مثلثها از جنس فلز برنج و استخوان و چوب و لاهای استفاده شده از جنس نقره و زیرساخت از جنس چوب، است. آسیبهای وارده بر روی اثر عبارتاند از تشکیل محصول خوردگی در قسمتهایی که فلز نقرهکار شده، تیره شدن جلا، اعوجاج و جدایش اتصالات در زیرساخت و اعوجاج و جدا شدن و ریختگی در بعضی از قسمتها که این آسیبها، باعث از هم پاشیدگی نقوش نیز شدهاند. پس از حذف تعمیرهای نادرست قبلی و پاکسازی جلای تیره شده و تابگیری اعوجاج زیرساخت و تابگیری تزئینات خاتم، بازسازی، موزونسازی و استحکامبخشی نهایی صورت گرفته است.
لیلی نعمانی خیاوی، علیرضا امیری باغبادرانی، ناصر زواری، دوره 4، شماره 3 - ( 9-1400 )
چکیده
کتیبههای تاریخی، بهویژه در بناهای مذهبی و آموزشی، از نمادهای برجسته و بیبدیل میراث فرهنگی و تاریخی بهشمار میآیند. یکی از این کتیبهها، واقع در مدرسه طالبیه تبریز، نمونهای بینظیر از هنر خوشنویسی و معماری اسلامی ایران است. این آثار حجاری، با نگارش و متونی که در خود جای دادهاند، حامل پیامهایی عمیق از تاریخ، فرهنگ و وضعیت اجتماعی و سیاسی دوران خود به شمار میروند. در این مقاله، به بررسی دقیق و خوانش کتیبه سر در مدرسه طالبیه واقع در ورودی بازار سرپوشیده تبریز پرداخته میشود؛ کتیبه که به خط ثلث نگاشته شده، علاوه بر ارزشهای هنری و معماری، اطلاعات مهمی پیرامون وقفنامهها و سفارشات حکومتی آن دوران ارائه میدهند. کتیبهی مذکور که در سال ۱۲۱۶ هجری قمری به دستور حاکمان وقت تبریز و به امضای شخصیتهای برجسته تحریر شده است، حاوی مفاهیم حقوقی و دینی مهمی است که ابعاد معنوی و اجتماعی آن زمان را بازتاب میدهد. این تحقیق از دیدگاه زبانشناسی، کتیبهشناسی و تحلیل دلالات تاریخی به معرفی و تبیین پرداخته و در تلاش است تا با دیدگاه عمیق اقدامات صورت گرفته بر روی این اثر از جمله موزونسازی رنگی انجام شده، مفاهیم پیچیده آن را آشکار سازد. مهمترین سؤالات پژوهش عبارت است از: متن و نوشتههای کتیبه سردر مدرسه طالبیه تبریز چیست و راوی چه اطلاعاتی است؟ تغییرات اتفاق افتاده بر کتیبه سردر مدرسه طالبیه تبریز چیست؟ چگونگی استنساخ سنگنوشته با امکان دریافت بیشترین اطلاعات از این اثر؟ برای دستیابی به پاسخ این سؤالات، علاوه بر مطالعات تاریخی، بررسیهای میدانی، روشهای نوین مستندسازی شامل فتوگرامتری و طراحی دیجیتال متن کتیبه انجامشد که پس از انجام مراحل ذکر شده، خوانش مجدد متن کتیبه به همراه بررسی روند تغییرات آن در طول زمان به دست آمد چرا که حفظ و نگهداری این میراث فرهنگی میتواند راهگشای پژوهشهای آتی در حوزه مرمت و تاریخ هنر اسلامی باشد.
پارچههای قلمکار دوره ی قاجار متعلق به کاخ گلستان برای مدتهای مدیدی به صورت تا شده در صندوقهای چوبی مخازن اقرار داشت. لذا در جهت جلوگیری از آسیبهای فیزیکی و بیولوژیک پارچهها، فرایند ساماندهی و مرمت آنها مورد بررسی قرار گرفت. شیوهی انتخاب این طرح با مطالعات کتابخانهای و انجام آنالیزهای مورد نیاز صورت گرفته و دادههای حاصل از آنالیزها بصورت کمی در طول مقاله به شرح آن پرداخته میشود فعالیتهای صورت گرفته در راستای اهداف پروژهی مذکور بدین شرح است پس از عکاسی و مستندسازی، اقدام به تهیه شناسنامه فنی و مرمتی کار نموده و شماره اصولی درج شده بر پارچهای مقال نخی به پارچه قلمکار دوخته شد پاکسازی و غبار روی صاف کردن خطوط ناشده برای جلوگیری از تغییر شکل پارچه و آسیب فیزیکی در نقاط تا خورده انجام شد میزان اسیدیته اثر یا pH آن با نوارهای pH سنج بررسی شده بر روی برخی پارچههای قلمکار، کشت الخارج صورت گرفت و همچنین کشت نیز بر صندوق نگهداری پارچههای مخزن جدیدتر و مخزن نگهداری پارچهها انجام شد. آزمون ایمشناسی نیز جهت تشخیص ساختاری از پارچه انجام شد. نتایج آنالیزهای انجام شده گویای این است که pH پارچه ها در محدوده ی خشی قرار دارد. تالیز کشت قارچ نشان داد که قارچ آسپرژیلوس نایجر بر یک اثر و درب صندوق چھی نگهداری آثار رشد کرده است با توجه به خطرناک نبودن این نوع قارچ هوادهی منظم دورهای پیشنهاد شد. آنالیز الیافخانی نیزلیف سلولزی پیهای را نشان داد نهایتا پارچههای قلمکار با پارچهی نخی متقال پوشش دهی شده با ریسمانهای نخی در جای خود ثابت شدند. نگهای شناساییتر به آن متصل شده و با تمهیدات و دلت کافی به مخزن استاندارد کاخ گلستان انتقال یافت همچنین راهکارهای حفاظتی و مرستی جهت نگهداری آثار در بهترین شرایط ممکن ارائه شد.
حفظ و مرمت آثار تاریخی از مهمترین اهدافی است که در سرتاسر جهان جهت انتقال آن به آیندگان انجام میگردد که شامل اقدامات گستردهای بوده و با رعایت جنبههای مختلف از آن جمله مبانی نظری مرمت آثار تاریخی توسط متخصصان امر صورت میگیرد. عمارت صدیقالسلطنه که در محلهی مقصودیهی تبریز واقع شده از جمله بناهای شاخص دوره ی قاجاری است. این بنا علاوه بر پلان معماری ویژه دارای تزیینات گچبری در سرستونها و شومینهها است. در اقدامات مرمت این بنا آثاری از دورههای مختلف تاریخی مشاهده گردید که نشانگر تغییرات به وجود آمده در بنا در گذر زمان است. وجود شومینهی تاریخی در اتاق شمال غربی طبقهی اول این بنا و از طرفی دیگر کشف دیوار دارای گچبری مربوط به اواخر دورهی صفوی و اوایل دورهی زندیه در پشت شومینه چالش مهمی بود که در نمایش هر دو اثر مطرح میشد؛ بنابراین پس از بررسیهای کامل محل و شرایط آثار تصمیم بر جابجایی شومینه در محل خود گرفته شد. هدف از این کار علاوه بر کمک به شناخت بنا نمایش بهتر هر دو اثر ارزشمند تاریخی بود. با توجه به ارزش تاریخی و زیبایی هر دو اثر جابجایی شومینه و آشکارسازی دیوار تاریخی پشت آن ضروری بود برای جابجایی، شومینه اقدامات فنی جهت قاببندی و ساپورت سپس رهاسازی طبق روشی که طراحی شده بود اجرا گردید. پس از قاببندی اثر با آهن پشت و اطراف آن خالی شده و اتصال آن با دیوار قطع گردید که این کار مرحله به مرحله و همراه با استحکامبخشی اثر انجام گردید سپس اثر با جرثقیل به محل جدید منتقل شده و در آنجا نصب گردید که هر دو اثر ذکر شده کاملا قابل مشاهده بودند. لازم به ذکر است که تمامی اقدامات انجام شده با رعایت اصول فنی و مبانی نظری مرمت آثار تاریخی پایهریزی و انجام شد.
استحکامبخشی اضطراری آرایههای معماری در بیشتر مواقع در راستای اهداف مرمت بناهای تاریخی صورت میگیرد به همین منظور مرمتگر آرایههای معماری میبایست شرایط ایمن را از جهت حفظ آرایههای موجود در اقدمات مرمت بنا ایجاد کند خانه ارم یزد یکی از بناهای قاجاری شهر یزد بوده و قرار بر احیا و کاربری یافتن دارد؛ این بنا در بخش شاهنشین دارای آرایههای گچی آینه و شیشهای و همچنین دیوارنگاره با نقوش گیاهی و کتیبه نوشتاری است به دلیل آسیبهای موجود در لایههای مختلف آرایههای معماری این بنا امکان استحکامبخشی سازهای و مرمت قسمتهای فرسوده را برای مرمتگران بنا دشوار کرده بود به طوری که در صورت انجام هر گونه اقدامات مرمت سازهای امکان تخریب آرایههای معماری وجود داشت؛ چرا که ترکهایی که نشان از حرکت سازه دارد موجب جدایش و سست شدن آرایهها از بخش لایه زیرین خود که شامل تکیهگاه آجر) آستر (کاهگل) و بستر (گچ) شده است که نیازمند استحکامبخشی است؛ کل سطح دیوارها به جز دیوار سقف در خانه ارم یزد دارای اندود گچی الحاقی بوده که باعث پنهان شدن بخشهایی از آرایههای گچی و دیوار نگاره شده است؛ از این رو نیازمند مشخصسازی آرایههای پنهان در بخشهای مختلف با انجام سونداژهایی در دیوارهای اتاق شاه نشین خانه ارم یزد است. در برخی از نقاط دیوارها نیازمند استحکامبخشی دقیق از جانب مرمتگران ابنیه است ولی در این نقاط گفته شده دیوارنگاره وجود دارد که امکان هر گونه اقدمات استحکامبخشی را محدود کرده است. برای این منظور دیوارنگارهها در نقاط ذکر شده میبایست از دیوارها جدا و نگهداری شده و بعد از اقدمات استحکامبخشی سازهای دوباره به مکان اصلی خود جای گذاری شوند. در این مقاله شرح کامل اقدامات عملی استحکامبخشی اضطراری انجام گرفته بر روی آرایهای معماری خانه ارم یزد ارائه شده است.
این پژوهش با هدف یافتن راهحل مناسب برای پوشش سقف حمام صدقیانی صورت گرفته است. بقایای حمام صدقیانی هنگام انجام علمیات عمرانی در محوطهی دانشکده معماری و شهرسازی دانشکده هنرهای اسلامی تبریز یافت شده و مورد کاوشهای باستانشناسی قرار گرفته است. این حمام متعلق به دوره قاجار است و در فهرست آثار ملی ثبت شده است. با توجه به اینکه بنای مذکور فاقد سقف است و در کد ارتفاعی پایینتر از محوطه قرار دارد، نیازمند پوششی است که هم مانع نفوذ نزولات جوی شود و هم بنا را در مقابل تابش محافظت کند. از اینرو با هدف توسعه سیاستهای درسی دانشگاه در حوزه فناوری معماری، تلاش شد با استفاده از فناوریهای جدید پوششی مناسب با شرایط اثر، طراحی و ساخته شود. در همین راستا، پس انجام تحقیقات و ارائه طراحهای مختلف توسط دانشجویان رشته فناوری معماری این دانشکده و تأمین اعتبارات لازم، سازه لملای1 قوسی شکل با پوشش پارچه انتخاب و اجرا شد. این سازهی محافظ هم بهلحاظ مصالح و هم شکل، با بنای حمام و دیگر بناهای موجود در محوطه همخوانی دارد و با حداقل وزن و تکیهگاه که موجب به حداقل رساندن آسیبهای احتمالی به بنای اصلی میشود، ساخته شد.
