فنآوری سل-ژل در دهههای اخیر، به عنوان یکی از روشهای نوین مبتنی بر فنآوری نانو، توجه پژوهشگران حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی-فرهنگی را به خود جلب کرده است. ویژگی هایی مانند امکان تولید نانوکامپوزیتهای آلی-معدنی، نفوذپذیری مناسب در بسترهای متخلخل، ایجاد پوششهای نازک و نسبتاً سازگار با مصالح تاریخی، و مقاومت در برابر رطوبت و تابش فرابنفش، سبب شدهاند که این فنآوری در زمینههای مختلف مرمتی مورد مطالعه قرار گیرد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که فنآوری سل-ژل چه قابلیتها و کاربردهایی در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی دارد و مطالعات انجام شده در این زمینه، چه دستاوردها و محدودیتهایی را نشان میدهند. این مقاله با رویکردی مروری و بر پایه بررسی منابع و پژوهش های انجام شده در حوزه کاربرد فنآوری سل-ژل در مرمت آثار تاریخی تدوین شده است. در این راستا، مطالعات مرتبط با استحکام بخشی آثار سنگی، پوششدهی سطوح تاریخی، و همچنین کاربرد حسگرهای مبتنی بر سل-ژل در پایش شرایط محیطی موزهها و فضاهای نگهداری آثار مورد بررسی قرار گرفتهاند. نتایج مطالعات نشان می دهد که ترکیبات آلکوکسیسیلانی، در استحکام بخشی سنگها و مصالح تاریخی، موجب افزایش انسجام ساختاری و کاهش نفوذ رطوبت شدهاند. همچنین پوششهای مبتنی بر سل-ژل در حفاظت فلزات تاریخی در برابر خوردگی، در حفاظت شیشهها، کاشیها و کاغذهای تاریخی در برابر هوازدگی و رشد میکروارگانیسمها، نتایج قابل توجهی ارائه کردهاند. افزون بر این، توسعه حسگرهای مبتنی بر شیمی سل-ژل برای آشکارسازی رطوبت، اسیدیته، آلایندهها و شدت نور، نشاندهنده گسترش کاربرد این فنآوری در حوزه حفاظت پیشگیرانه است. با وجود نتایج امیدوارکننده، بسیاری از این پژوهشها هنوز در مرحله آزمایشگاهی قرار دارند و بررسی عملکرد بلندمدت این مواد بر روی آثار تاریخی، همچنان ضروری است.
