چکیده
ناحیه کرمان با دارا بودن منابع عظیم و غنی معدنی، از مهم ترین مناطق در شناسایی و استخراج فلزات به شمار می‌آید. شهر بم در جنوب‌شرق این استان به دلیل شرایط خاص زمین‌شناسی و زمین‌ریخت‌شناسی از دیرباز به مرکزی استراتژیک برای پیوند مسیر جنوب‌خاوری ایران با سیستان تبدیل شده است. بررسی باستان‌شناختی بخش مرکزی شهرستان بم با هدف شناسایی مراکز ذوب فلز و معادن کهن در طول سال های (1397-1398 ه.ش) آغاز شد. در این مقاله، با استناد به نتایج بررسی‌های میدانی انجام‌شده در بخش مرکزی بم، مطالعات آزمایشگاهی شیمیایی و مینرالوژیک بر روی چهار نمونه از میخ‌های سفالین مکشوفه از چهار ناحیه مربوط به فعالیت‌های فلزگری انجام گرفته است. این آزمایشات با هدف شناسایی کاربری این میخ‌ها و بررسی فرآیندهای استحصال به کار رفته است. نمونه های میخ‌های سفالین مورد مطالعه از طریق تحلیل پتروگرافی و ژئو‌شیمیایی با استفاده از روش ICP-OES از چهار محوطه شناسایی‌شده انجام شده است. پتروگرافی میخ‌های سفالی، حاکی از درجه حرارت بالای ساخت این اشیاء و بافت پورفیری شامل مواد پرکننده عمدتاً آذرین است. نتایج آنالیز شیمیایی میخ‌های سفالی نشان می دهد که حدود 72 درصد از ترکیب شیمیایی این میخ‌ها متشکل از عنصر روی بوده و استحصال آگاهانه این فلز را اثبات می کند. وجود تکنولوژی کافی در راستای انجام فرایند اکسیداسیون روی و تولید توتیا در این محوطه می تواند دلیلی بر شروع یکی از پیچیده‌‌ترین و فن‌‌آورانه‌‌ترین فرایند‌‌های استحصال فلز در دنیای باستان باشد. نتایج آزمایش‌های انجام شده بر روی میخ‌های سفالین به دست آمده از برخی محوطه ها حاکی از استفاده از این میخ‌ها جهت استحصال اکسید روی (توتیا) بوده است.