مطالعه و بررسی دیوارنگاره‌های ایرانی با توجه به قدمت و ارزش بصری و هنری‌شان،همواره مورد توجه پژوهشگران و تاریخ‌دانان هنر بوده است.زمانی‌که موضوع نقاشی ایرانی مطرح می‌شود،تصاویر موجود بر نسخ خطی و مرقعات به اذهان خطور می‌کند.اما نباید فراموش کرد که هنرمندان ایرانی از دیرباز در زمینه‌های گوناگون هنر تصویری و تزئینی فعالیت داشته‌اند.شواهد گویای آن است که هنر دیوارنگاری بسیار کهن‌تر از سنت تصویرگری کتاب بوده است.در دوران کهن، دیوارنگاری بیشترین اهمیت را در میان انواع هنرهای تصویری داشته است.هر چند در خلال چهار قرن حکومت مغولان بر ایران اهمیت آن در مقایسه با تصویرگری کتاب بسیار کاهش یافت.تا این‌که در دوره صفویان این هنر تصویری مجدداً مورد توجه قرار گرفته و نمونه‌هایی از آن‌ها را می‌توان در کاخ‌های سلطنتی که از این دوران باقی مانده است، مشاهده کرد. همان‌طور که اشاره شد،در دوره حکومت مغولان اهمیت دیوارنگاره‌ها در مقایسه با تصویرگری کتاب بسیار کاهش یافت و با وجود آثار با ارزش نگارگری،دیوارنگاره‌های اندکی باقی مانده است. نقاشی‌های موجود در چله‌خانه بقعه پیربکران از معدود نمونه‌های تصویری به‌جای مانده از این دوران است و دارای طرح‌ها و نقوشی کاملاً مشابه با مینیاتورهای مکاتب این دوره می‌باشد.همچنین دارای تفاوت‌های چشمگیری با دیوارنگاره‌های صفوی از لحاظ نوع ترکیب‌بندی،رنگ‌های به‌کار رفته و طراحی نقوش است. از این رو لازم است علاوه بر مطالعه بر روی عناصر تصویری و مقایسه آن‌ها با مینیاتورهای به‌جای مانده از این دوره، مسائل تکنیکی و شیوه اجرا و مواد و مصالح به‌کار رفته در این اثر با ارزش هنری و تاریخی بررسی شود. در این مقاله سعی شده تا حد توان و امکانات به شناخت هر چه بیشتر اثر از لحاظ مطالعات تطبیقی- تاریخی و فن‌شناسی پرداخته شود. برای این منظر به کمک روش‌های آزمایشگاهی، انواع رنگ‌های به‌کاررفته در این اثر و چگونگی اجرای آن‌ها مورد بررسی قرار گرفتند. با این حال به دلیل محدودیت در نمونه‌برداری از این اثر بسیار نفیس و منحصربه‌فرد در زمینه شناخت مواد و مصالح به‌کاررفته در اجرای تزئینات این مقاله، دارای کمبود و نواقصی است که امید استدر مراحل بعدی مطالعات و پژوهش‌ها برطرف شود.
دکتر حمیدرضا آذری نیا، آقای حمیدرضا کشاورزی میاندشتی، آقای سید مهدی مهدوی، دوره 9، شماره 2 - ( 6-1405 )
چکیده
خط هنری اسلامی است که در آثار تاریخی و بناهای قدیمی می توان انواع آن را به وفور مشاهده کرد به طوری که کتیبه‌ها، جزء جدایی ناپذیر این بناها هستند. کتیبه‌ها با مضامین مذهبی، مانند آیات قرآن و اسماء الهی و نام معصومین در هنر‌اسلامی ایرانی جایگاه ویژه ای دارند که فراوان در اماکن مذهبی، شامل مساجد و بقاع متبرکه، مشاهده می شوند. در این میان، کتیبه‌های صلوات کبیره علاوه بر جنبه هنری آن که در دوره های مختلف تاریخی مانند دوره ایلخانان و تیموریان آفریده شده اند، که بازنمایی فرهنگ مردم و بانیان بنا هستند. تحقیق حاضر ابتدا به معرفی و بررسی دقیقِ کتیبه صلوات کبیره پیربکران واقع در بقعه پیربکران اصفهان از جنبه های: متن مرجع، شیوه طراحی، جهت حرکت کلمات، ویژگی مفردات حروف و اشکالات طراحی، ایرادات املایی و اجراییِ کتیبه می پردازد، سپس با مقایسه کلمات باقی مانده از کتیبه مسجد جامع هفتشویه با این کتیبه ابتدا نتیجه گرفته می شود که به دلیل قرابت مسافت و زمان و همچنین نزدیکی فرهنگی این دو منطقه با یکدیگر و سالم بودن کتیبه پیربکران، و شباهتهای طراحی و نگارشی باید طراح هر دو کتیبه یکی باشد. پس با الگوبرداری از کتیبه پیربکران به باز طراحی کتیبه صلوات کبیره در مسجد جامع هفتشویه اصفهان پرداخته می شود. برای این کار ابتدا از کتیبه پیربکران تصویر برداری دقیقی صورت گرفت، سپس با استفاده از نرم افزار طرح پیاده شده وبدینوسیله کلمات مفقوده کتیبه هفتشویه عینا از کتیبه پیربکران برداشت و بر مسیر حرکت کتیبه (پیچیده حلزونی خلاف عقربه های ساعت) قرار داده شده و بر روی قاب آسیب دیده و ناقص کتیبه هفتشویه بازطراحی شد. بدین ترتیب تصویر مناسبی از کتیبه در اختیار مرمتگران قرار می گیرد، و با توجه به به تفاوت های این کتیبه با پیربکران، معانی نهفته در طراحی مسجد هفشویه آشکار می‌شود.
