آفات زیست محیطی یکی از مهمترین عوامل خطر در موزهها، بناموزهها، آرشیوها و کتابخانههای سراسر دنیا محسوب میشوند. اگرچه این آفات طیف گستردهای ندارند، اما در صورت حضور در محیط، میزان خسارت آنها به میراث مادی بسیار چشمگیر خواهد بود. پیشگیری و مهار این آفات، از وظایف برنامه مدیریت جامع مقابله با آفات است که جایگزین روشهای سنتی کنترل آفات در موزهها شده است. این برنامه راهبردی نوپا، چندجانبه و کلینگر در مبحث حفاظت پیشگیرانه است که شیوههای درمانی متنوعی را در اختیار حفاظتگر قرار داده و استفاده از آفتکشها را صرفا آخرین گزینه درمان میداند. با توجه به اهمیت آگاهی از راهبردهای این برنامه، این مقاله به مروری اجمالی بر تمام راهکارهای درمانی پرداخته و از آنجاییکه نوع آفت و نوع اثر موزهای در تعیین روش درمان بسیار حائز اهمیت است، دستهبندی جزییتری از انواع آنها شامل تفکیک بر اساس میزان اثرگذاری روی نوع آفت (حشرات و میکروارگانیسمها) و قابلیت کاربرد با توجه به مواد سازنده و تکنیک ساخت آثار ارائه گردیده است.
شرات از لحاظ تعداد گونه، مهمترین رده سلسله جانوری هستند و شامل 3/2 گونههای شناخته شده میباشند. علاوه بر کثرت تعداد گونه، از نظر سطح پراکندگی و قدرت تکثیر گونهها نیز در بین گروههای جانوری مقام اول رادارا میباشند. زندگی برای حشرات در شرایط اقلیمی و جغرافیایی متفاوت به علت جثه کوچک و سازشهای بسیار متنوع آنها یک امر عادی و تقریبا عمومی است. قدرت تکثیر زیاد و سطح پراکندگی وسیع و امکان سازشهای مختلف از نوع مرفومتریک و فیزیولوژیک و بیولوژیک، این جانوران را در طبیعت به عنوان یکی از عوامل حیاتی مقاوم و شکستناپذیر درآورده است. در این میان مجموعههای تاریخی- فرهنگی با توجه به شرایط خاص خود از این قاعده مستثنی نبوده و نیاز به بررسیهای تخصصی در این زمینه دارد. در بررسیهای اولیه و میدانی کتابخانه مجموعه تاریخی- فرهنگی نیاوران آفات حشرهای شدیدی مشاهده شدبه طوری که موکتهای مجموعه به سبب حمله آفات حشرهای دچار آسیب شده بودند. بنابراین در اولین اقدام، آفات مجموعه مورد بررسی قرار گرفت و شناسایی شد و در ادامه آفتزدایی قسمتهای آسیب دیده انجام گرفت. در این مقاله مراحل مختلف از تشخیص و شناسایی تا آفتزدایی ارائه خواهد شد.
قالی بهعنوان دست بافتهای پرز و گرهدار با ساختاری متشکل از مواد آلی همواره در معرض آسیبهایی در طی پروسه زمانی مختلف ساخت، مصرف و انبارش قرار دارد که بهطورکلی میتوان آنها را به دو دسته آسیبهای درونی (عیوب قبل از بافت و حین بافت) و آسیبهای برونی (عیوب حین استفاده و نگهداری) تقسیم نمود. نظر به اینکه دامنه نگرش بیشتر بر روی نمونههای موجود در موزه و مجموعههای خصوصی ست که فارغ از بعد مصرف نیازمند شرایط مساعد حفاظتی طولانیمدت هستند، در این پژوهش سعی گردیده با تشریح عوامل چهارگانه آسیبزا و زیر شاخههای آنکه شامل عوامل فیزیکی (نور، آلودگیهای جوی و سه عامل دما و رطوبت)، شیمیایی (تأثیر اسیدها، قلیاها، اکسیدکنندهها)، بیولوژیک مایکروسکوپی (حشرات و جوندگان)، بیولوژیک میکروسکوپی (قارچها، کپکها و باکتریها) است، بینش وسیعتری را در فرآیند نگهداری این اشیای نفیس ایجاد و از ورود آنها به ساختار ممانعت نمود.
آثار با ارزش تاریخی فرهنگی همواره در معرض هجوم عوامل بیولوژیکی و تخریب ناشی از آن قرار دارند به ویژه وقتی که شرایط فیزیکی و شیمیایی اثر و محیط اطراف آن با خصوصیات یک ارگانیسم یا یک میکروارگانیسم سازگار باشد. بنابراین جلوگیری از وقوع چنین شرایطی و پیشگیری از هجوم عوامل بیولوژیکی باید از جمله اهداف اصلی و اولیه هر مرکزی باشد. طی سالها روشهای مختلفی مانند استفاده از مواد ضد عفونی کننده برای کنترل عوامل بیولوژیکی در مجموعه های مختلف تاریخی و فرهنگی به کار گرفته شده است. با گذشت زمان و با افزایش آگاهی از تأثیرات مخرب ناشی از استفاده این مواد روی آثار مورد درمان محیط زیست و کاربران امروزه استفاده از روشهای جایگزین غیرسمی بیشتر توصیه میشود. تجربه نشان داده است روشی که کمترین آسیب را به مجموعه ها و کارکنان وارد میکند روش پیشگیرانه و کنترل منظم است که از طریق نظارت و اداره محیط امکان پذیر است. مدیریت تلفیقی آفات با هدف نهایی دور کردن عوامل بیولوژیکی مخرب از یک مکان از جمله روشهای پیشگیری دراز مدت و غیرسمی کنترل عوامل بیولوژیکی است که امروزه در بسیاری از موزهها بایگانیها و کتابخانهها به کار گرفته میشود. در این مقاله ضمن مروری کوتاه بر فرسودگی زیستی و راهبردهای پیشگیرانه و کنترل آن پایش میکروبیولوژیک هوای داخل چهار مخزن در مجموعه میراث جهانی کاخ موزه گلستان شامل مخازن پوشاک مردم شناسی کتابخانه نسخ خطی مخزن فرش و تابلوهای نقاشی انجام گرفت. برای این منظور نمونه برداری از هوا به روش رسوبی انجام گرفت
و کلونیهای میکروبی جداسازی شده بر روی محیطهای کشت بررسی و شناسایی شدند. نتایج حاصل از پایش میکروبیولوژیک هوای داخل مخازن در این مطالعه نشان داد به جز مخزن فرش بقیه مخازن شامل مخزن پوشاک مردمشناسی مخزن نسخ خطی و مخزن تابلوهای نقاشی از نظر تعداد میکروارگانیسمهای موجود در هوا در سطح قابل قبول میباشند.
