محمد فرجامی، حمزهحمزه، علیاصغر محمدینصب، دوره 2، شماره 2 - ( ویژه نامه شماره 1398 )
چکیده
کاوشهای باستانشناسی در محوطههای باستانی برای کمک به شناخت گذشته به کار گرفته میشود و این کاوشها پرده از اسرار زندگی گذشتگان در نواحی و دورههای مختلف برمیدارند. جنوب خراسان و بهطورکلی شرق ایران، کمتر موردمطالعه باستانشناسی قرارگرفته و از این لحاظ یکی از مناطق کمتر شناختهشده ایران بهحساب میآید. بررسیها و کاوشهایی که در سالهای اخیر در این منطقه صورت گرفته، دادههای بسیار ارزشمندی را به جامعه باستانشناسی معرفی نموده است. موضوع این پژوهش، حفاظت از دادههای منقول و غیرمنقول فرهنگی در جریان کاوشهای باستانشناسی محوطه تاریخی کَهنِک سربیشه، واقع در استان خراسان جنوبی است. چهارفصل کاوش باستانشناسی از سال ۱۳۹2 تا ۱۳۹۵خ در این محوطه انجامشده که بر اساس شواهد و مواد فرهنگی بهدستآمده، پیشینه آن به سدههای نخستین اسلامی تا دوره صفوی برمیگردد. دراین محوطه بادوگونهآثارروبروهستیم؛یکیآثارقابلحملیااشیائیکهبایستیجدایازآثارمعماریوبقایای محوطهباآنبرخوردشودودیگرآثارمعماریوتزییناتوابستهبهآنکهالزاماًهمراهبابقایایمحوطهدرجایخودباقیماندهومیباید در همانجا عملیات حفاظت آن انجام شود. استحکامبخشی، حفظ بقایای برجایمانده در مکان کاوش و پاکسازی محل از زمره فعالیتهای انجامشده در این محوطه است. این اقدامات بهمنظور حفاظت پیشگیرانه و جلوگیری از هر نوع فعالیتی که به محوطه آسیب برساند یا از ارزش و اهمیت تاریخی- فرهنگی آنها بکاهد، صورت گرفته است. در این پژوهش محوطه تاریخی و یافتههای فرهنگی آن معرفی و در خصوص حفاظت پیشگیرانه در کاوش راهکارهایی ارائه میدهد. روش تحقیق در این پژوهش، از طریق مطالعات کتابخانهای بررسیهای میدانی و منطقهای؛ تجزیهوتحلیل دادههای حاصل از کاوش و ارائه پیشنهادهایی درخصوص حفاظت موقت از دادههای فرهنگی منقول و غیرمنقول خواهد بود..
نقاشی قهوهخانهای تعزیه مصیبت عاشورا متعلق به موقوفه حسینیه کبابی به عنوان یکی از مظاهر فرهنگ عاشورایی بین مردم بیرجند از محبوبیت خاصی برخوردار است. این اثر بر اساس کتیبه موجود به فرمایش آقا میرزا ماشا الله طهرانی که از پیشگامان نقاشی قهوهخانهای ایران بوده است سفارش و توسط یکی از شاگردانش به نام محمدحسین در سال ۱۳۳۸ هـ. ق) و احتمالا در یزد خلق شد. در این مقاله تجربیات حفاظتی و مرمتی نگارندگان بر روی اثر نقاشی قهوهخانهای با موضوع تعزیه مصیبت عاشورا که مربوط به اواخر قاجار بوده و در دهه اول محرم در یکی از حسینیههای قدیمی بیرجند به نمایش گذاشته میشود ارائه میشود اولین قدم در حفاظت و مرمت این اثر شناسایی دقیق آسیبهای بود که مهمترین آنها مربوط به آسیبهای ناشی از فرسودگی و نصب مکرر اثر است. پس از شناسایی آسیبهای وارده اقدامات حفاظتی و مرمتی متناسب با آن انجام شد که پاکسازی اولین اقدام حفاظتی و مرمتی است که در دو مرحله انجام شد در مرحله اول پاکسازی گردو غبار انجام شد. برای زدودن گردو غبار از جارو برقی با برس نرم و توری نازک برای جلوگیری از ضربه به اثر در حین جارو استفاده شد. در مرحله دوم به پاکسازی لکهها اقدام شد. در ادامه حذف مرمتهای نامناسب انجام شد و بعد از مرمت پارگیها و کمبودها برای ایستایی بیشتر اثر استحکام بخشی اثر صورت گرفت عملیات حفاظتی اثر شامل حفاظت حین نمایش و ساخت محفظه نگه دارنده و بستهبندی است. با انجام اقدامات حفاظتی و مرمتی نقاشی قهوهخانهای تعزیه مصیبت عاشورا حسینیه کبابی از آسیبهای بیشتر محفوظ ماند و کیفیت بصری آن به طور قابل توجهی افزایش یافت این نقاشی در محفظه طراحی شده نگهداری و در دهه اول محرم در محل حسینیه کبابی بیرجند به نمایش گذاشته میشود.
