اینکه پژوهشکدهی حفاظت و مرمّت آثار تاریخی-فرهنگی توانسته است اجازهی چاپ و انتشار تعدادی مجلّهی علمی، از جمله این نشریهی وزین دانش حفاظت و مرمّت، را دریافت کرده و به انتشار آن نیز دست یابد، خبر بسیار فرخندهای است که لازم است جامعهی مرمّتگران کشور آنرا به فال نیک گرفته و ضمن مشارکت فعّال و پیوسته در آن، ʺخانهی مرمتگران کشورʺ را بیش از پیش ʺخانهی خودʺ، بدانند. ولی برای آنکه بتوان راه و رسم چنین جریدهای را با عنایت به نیازهای جاری کشور، وظایف و مسئولیّتهای پژوهشکده، و نیز نظام پژوهشی، آموزشی و اجرایی کشورمان در حوزهی حفاظت و مرمّت آثار تاریخی-فرهنگی، تبیین و توصیه نمود لازم است ابتدا به دیروز نگاه کرد، بعد در بارهی وضعیّت امروز اندیشه نمود، سپس فردا را دید، و سرِآخر تلاش کرد تا راه مجلّه چنان طرّاحی شود تا ضمن آنکه مسئولیّت خود نسبت به مردم، و بهویژه جامعهی فرهنگی کشور را انجام میدهد، حرکتی پویا، بادوام، ملّی، و پاسخگو نیز داشته باشد. حفاظتگران و مرمّتگران میراث فرهنگی کشور، که بهواقع میتوان آنها را طبیبان امور فرهنگی کشور دانست، بیش از پیش تشنهی گفت و گوهای سازنده با یکدیگر در داخل کشور، و با همقطاران خود در بیرون از کشور، هستند و هر چه تعداد مجلّات علمی در این حوزه بیشتر شود، دستیابی به مقصود نهایی، یعنی نگاهداری میراث فرهنگی و معرّفی درست و بهکمال آن، امکانیافتنیتر خواهد شد. به بیان دیگر برای آنکه بتوان آیندهی پژوهشکده و در نتیجه آینده و شیوهی کاری نشریّات منتشره از سوی این نهاد مهم را براساس نیازها و اولویّتهای میراث فرهنگی کشور و سپس دیدگاه پالایشیافتهی ملّی و جهانی پیرامون امر حفاظت، نگاهداری و مرمّت آثار فرهنگی تعریف و تبیین نمود، لازم است به گذشته و حال اندیشید و بعد توانی دوچندان یافت و به افقهای پیشِ رو نظاره کرد؛ دُرُست همانگونه که کوهنوردی تجربهاندوخته در میانهی راه صعود میایستد و به راهی مینگرد که تا آن زمان پیموده است، بعد حال خود را میبیند، و سرِآخر، با توانی که از نگاه به گذشته بازیافتهاست، ادامهی مسیر میدهد.
اهمیت آرایههای معماری و علی الخصوص کتیبههای بر جای مانده که حاوی اطلاعات ارزشمند از دورههای تاریخی است بر هیچ کس پوشیده نیست. از این رو حفظ و نگهداری این آثار گرانبها بسیار ضروری است. پژوهش پیش رو در ارتباط با یکی از قدیمیترین و کمیابترین آرایههای معماری کار شده با شیوه تخمهگذاری است. آرایههای گچی تخمهگذاری به دلیل سختی در اجرا به تعداد محدود کار شدهاند و نمونههای انگشتشماری از آنها باقی مانده است. اثر مورد مطالعه کتیبهای نوشتاری به خط ثلث در بقعه سیدفتحالله و رامین است. این بنا در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده منسوب به بده نهم هجری قمری است. همچنین کتیبه نام برده با ابعاد ۶۵×۱۵۰ سانتی متر در سه سطر اجرا شده و دارای آسیبهایی مانند ترکهای سازهای در لایههای مختلف اثر و الحاقات سطحی و مفقودی بخشهایی از نوشتار و زمینه کتیبه بود با توجه به تصمیم افراد تأثیرگذار مبنی بر جابجایی کتیبه همچنین با علم بر اینکه این کتیبه در زمره قدیمیترین آرایههای گچی تخمهگذاری است هدف این پژوهش حفظ اثر در محل اصلی خود ضلع شمال شرقی بقعه و مرمت آن با کمترین مداخله مؤثر و ممکن است به منظور دستیابی به مناسبترین روش مرمت این کتیبه مبانی مداخلات مرمتی متناسب با اثر تنظیم شد و بخش عملی کار به ترتیب شامل استحکامبخشی سازهای کتیبه لایهبرداری اندودهای الحاقی که منجر به کشف کتیبهای دیگر شد پاکسازی مکانیکی و شیمیایی استحکام بخشی ساختار ملاط با استفاده از خمیر پارچه تثبیت سطح پر کردن قسمتهای مفقودی با استفاده از ملاط گچ بازسازی حروف نوشتاری که از بین رفته بود و همچنین قاببندی و ایجاد کادر در اطراف کتیبه میشود. همچنین پس از اتمام فرایند مرمت اثر خوانش دقیق کتیبه برای مخاطبان ممکن گشت و محتوای مفهومی آن به ویژه تاریخ ساخت آن برای اولین بار آشکار شد.
شهرستان نیشابور واقع در خراسان رضوی یکی از قدیمیترین شهرهای ایران است که محوطههای تاریخی گوناگونی از جمله شادیاخ را در خود جای داده است. در سال ۱۳۸۲ طی کاوشهای باستانشناختی تعداد زیادی آرایه گچی در این محوطه یافت شد یکی از مهمترین بخشهای این محوطه تاریخی به نام تالار بار عام شناخته میشود. این تالار مشتمل بر چهار ایوان مشرف بر یک فضای هشت ضلعی در وسط است که چهار گوشه و از طریق چهار درگاهی به فضاهای مجاور راه مییافته است. پنج قطعه مورد توجه در پژوهش حاضر نیز متعلق به قسمت تالار بار عام این مجموعه هستند. این پژوهش نیز با هدف یافتن مناسبترین روش حفاظت و مرمت این آرایههای گچی ارزشمند تنظیم شده است. عمده آسیبهای وارد بر این قطعات شامل ترکهای عمیق، آلودگیهای سطح همچون گردو غبار خاک تار عنکبوت مرمتهای غیر اصولی حین کاوش مفقودی حفرههای عمیق خراشیدگی و غیره هستند در مقاله پیش رو پس از بررسیهای ظاهری و بیان آسیبهای وارده بر قطعات مبانی مداخله آنها ارائه شده و اقدامات مرمتی انجام گرفت. اقدامات شامل پاکسازی مکانیکی و شیمیایی با استفاده از بیستوری و آب مقطر تثبیت با استفاده از پلکستول ۵ درصد در اتانول استحکامبخشی شکافها و حفرات عمیق با استفاده از خمیر پارچه آزمون رنگ بتونه گچی و در نهایت استفاده از بتونه گچی جهت پوشش ترکها و شکاف در آجر تکیهگاه هستند.
صخره نیشتهای به خط میخی اورارتویی در قراجهلو در اسفند ۱۴۰۰ گزارش شده است. محوطه قراجهلو در استان آذربایجان شرقی در ده کیلومتری جاده اهر به مشکین شهر و دو کیلومتری جنوب شرقی روستای شاهوردی قشلاق واقع است. این محوطه پیشتر بررسی و شناسایی شده و همچنین مورد حمله حفاران قاچاق قرار گرفته است. کتیبه میخی اورارتویی با رسمالخطی نگاشته شده که در ابتدای دوران پادشاهی اورارتوها و همچنین در نیمه دوم آن استفاده میشده است. از آن روی که کتیبههای اورارتویی دیگر نزدیک محوطه به آرگیشتی دوم تعلق دارد شاید بتوان رسمالخط آن را به آن دوران نسبت داد. کتیبه آسیب فراوان دیده که از آن جمله هستند گلسنگ رطوبت ریختگی فرسایش و ساییدگی شدید این آسیبها قرائت کتیبه را دشوار کرده است. کتیبه قراجهلو در سال ۱۴۰۱ در کنفرانس بینالمللی اورارتو و ورای آن معرفی و مقاله آن در انتظار انتشار در مجموعه مقالات کنفرانس است.
حفاظت و مرمت مجموعههای باستانشناسی معمولاً به سبب ناپایداری و بعضا حساسیت اشیاء در کار مرمت همواره روالی پیچیده در کار مطالعات پایه و آسیبشناسی را میطلبند. از آنجا که آثار سفالین نسبت به دیگر جنسیتها پایدارتر میباشند بعد از بررسی اولیه در خصوص میزان استحکام و سختیسنجی رسوبات سطحی و بررسی وجود شوره، چنانچه مسئله خاصی وجود نداشته باشد قابل مرمت میباشند در این گزارش به معرفی و شرح فرایند حفاظت و مرمت تعدادی از سفالینههای مجموعه مردان نمکی زنجان میپردازیم که در پی هماهنگیهای انجام شده جهت انجام عملیات حفاظت و مرمت از موزه ذوالفقاری زنجان به بخش سفال پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی منتقل شدند. این اشیاء که بعضا در محل کاوش پاکسازی و به صورت موقت وصالی شده بودند، مورد بازبینی کامل قرار گرفتند به این ترتیب که تمامی وصالیها باز شد قطعات به تفکیک با استفاده از انواع روشهای مکانیکی و شیمیایی پاکسازی شدند و پس از قطعهیابی صحیح مجدداً وصالی انجام شد؛ و در نهایت قسمتهایی که نیاز به بازسازی داشتند با پیروی از الگوی طراحی شده برای این مجموعه و لحاظ کردن مبانی مرمت با گچ بازسازی شدند.
علی میرزایی، نوشین بنسلو، دوره 5، شماره 2 - ( 6-1401 )
چکیده
اشیا سفالی از جمله مهمترین شواهد به دست آمده از عصر نوسنگی تا به امروز هستند که به واسطه تخریبهای مکانیکی و فیزیکی دچار آسیب شده و عمدتا نیازمند مرمت و بازسازی برای اهداف حفاظتی و نگهداری در موزهها هستند بازسازی سفالهای تاریخی با حجم زیاد قطعات مفقود از جمله چالشهای مورد بحث در بین مرمتگران امروزی است. لذا از حیث شواهد تاریخی فناوری و زیباشناسی در تاریخ هنر حائز اهمیت است و مرمت و بازسازی این اشیا به بهترین شکل بر اساس قوانین حفاظت و مرمت و خلاقیت در حفظ اصالت برای مرمتگران بسیار حائز اهمیت هست. محتوای این مقاله تشریح فرآیند بازسازی یک شی تاریخی سفالین متعلق به دوره عصر نوسنگی محوطه سد سیلوه در پیرانشهر از طریق روش ابداعی قالبگیری است در همین راستا پس از شناخت مقدماتی اثر به تشریح فرآیند بازسازی قطعات مفقود شده سفال با ذکر دقیق جزئیات آن پرداخته شده است.
محوطهی تپه سیلوه یکی از محوطههای باستانی منطقهی پیرانشهر بود؛ در طی کاوشهایی که در سال ۱۳۹۵ شمسی در این محوطه صورت گرفت چندین سفالینه به دست آمد. هدف این پروژه حفاظت و مرمت دو اثر سفالین متعلق به این محوطه است و این پروژه از این رو اهمیت چشمگیری پیدا میکند که محوطهی تپه سیلوه به طور کامل در طرح بهرهبرداری سد سیلوه قرار گرفته و تخریب شده است و این سفالینهها تنها اطلاعات باقی مانده از این محوطهی باستانی هستند. این پروژه بر آن است با اتخاذ صحیحترین شیوه درمان از آسیبهای بیشتر در آینده بر این آثار جلوگیری کند این سفالینهها در وضعیت بسیار نابسامان و ناپایداری به دست آمدند و استحکامبخشی فوری جزء ضروریترین اقدامات اولیه بود و پس از انجام مطالعات تاریخی تطبیقی لازم تلاش شد کارآمدترین شیوه مداخله اتخاذ شود.
استحکامبخشی اضطراری آرایههای معماری در بیشتر مواقع در راستای اهداف مرمت بناهای تاریخی صورت میگیرد به همین منظور مرمتگر آرایههای معماری میبایست شرایط ایمن را از جهت حفظ آرایههای موجود در اقدمات مرمت بنا ایجاد کند خانه ارم یزد یکی از بناهای قاجاری شهر یزد بوده و قرار بر احیا و کاربری یافتن دارد؛ این بنا در بخش شاهنشین دارای آرایههای گچی آینه و شیشهای و همچنین دیوارنگاره با نقوش گیاهی و کتیبه نوشتاری است به دلیل آسیبهای موجود در لایههای مختلف آرایههای معماری این بنا امکان استحکامبخشی سازهای و مرمت قسمتهای فرسوده را برای مرمتگران بنا دشوار کرده بود به طوری که در صورت انجام هر گونه اقدامات مرمت سازهای امکان تخریب آرایههای معماری وجود داشت؛ چرا که ترکهایی که نشان از حرکت سازه دارد موجب جدایش و سست شدن آرایهها از بخش لایه زیرین خود که شامل تکیهگاه آجر) آستر (کاهگل) و بستر (گچ) شده است که نیازمند استحکامبخشی است؛ کل سطح دیوارها به جز دیوار سقف در خانه ارم یزد دارای اندود گچی الحاقی بوده که باعث پنهان شدن بخشهایی از آرایههای گچی و دیوار نگاره شده است؛ از این رو نیازمند مشخصسازی آرایههای پنهان در بخشهای مختلف با انجام سونداژهایی در دیوارهای اتاق شاه نشین خانه ارم یزد است. در برخی از نقاط دیوارها نیازمند استحکامبخشی دقیق از جانب مرمتگران ابنیه است ولی در این نقاط گفته شده دیوارنگاره وجود دارد که امکان هر گونه اقدمات استحکامبخشی را محدود کرده است. برای این منظور دیوارنگارهها در نقاط ذکر شده میبایست از دیوارها جدا و نگهداری شده و بعد از اقدمات استحکامبخشی سازهای دوباره به مکان اصلی خود جای گذاری شوند. در این مقاله شرح کامل اقدامات عملی استحکامبخشی اضطراری انجام گرفته بر روی آرایهای معماری خانه ارم یزد ارائه شده است.
نعلین کعبه موزه فرش ایران یک جفت کفش فلز آلیاژ مس اثر استاد پرویز تناولی در فضای روباز است. این اثر به عنوان جزیی از یادمان کعبه در سبک ساده گرایی مینیمالیسم در محوطه موزه فرش ایران ساخته شده است. اندازه نعلین در مقیاس واقعی خلق شده است. روی سطح نعلین به وسیله شیارهای ریز و ظریفی به منظور القای حس زیبایی شناسانه و جلوی بصری بافت دار شده است. همچنین یک پاتین هنری تیره رنگ بر روی سطح اثر توسط هنرمند ایجاد شده است داخل نعلین محل تجمع گرد و غبار خس و خاشاک فضای سبز محیط پیرامون بوده است. علاوه بر این طی سالیان متمادی و ارتباط با زمین تحت تاثیر شرایط جوی مانند بارندگیهای سالیانه اختلاف دمای در فصل مختلف سال و آلایندههای محیط شهری همچون بارانهای اسیدی قرار گرفته است. سطح نعلین با محصولات خوردگی سبز رنگ و رسوبات کربناتی شکل مخدوش شده است. همچنین در رسوبات سبز رنگ یون کلر به عنوان عامل بیماری برنز به حضور نانتوکیت و هیدروکسی کلریدهای مس همچون آتا کامیت پارا تا کامیت کلینو آتاکامیت و بوتالاکیت با خوردگی فعال آلیاژهای مس مرتبط میباشد. هدف از این عملیات حفظ پایداری و جلوگیری از قرارگیری بیشتر در برابر عوامل آسیبرسان محیط شهری تعریف شده است. به منظور ارزیابی و مستندنگاری وضعیت موجود اثر عکس برداری دیجیتال در مقیاس ماکروسکوپی و میکروسکوپی صورت گرفته است. به منظور پاکسازی و حذف رسوبات سطحی از روشهای مکانیکی توسط اسکالپ و دستگاه التراسونیک بهرهگرفته شده و از روش ضمادگذاری برای حذف رسوبات حجیم از محلول نمک راشل و اسید کلریدریک ۲ به صورت موضعی کنترل شده و محدود استفاده شد. به منظور ایجاد بازدارندگی سطح از محلول ۳ BTA و به عنوان پوشش دهنده سطحی اثر از محلول اپوکسی پلی آمید استفاده شده است.
مهدی عابدینی عراقی، ابوالفضل نیکوبیان، محمد کشاورز دیوکلایی، دوره 7، شماره 1 - ( 3-1403 )
چکیده
حفاظت اشیاء و بقایای معماری که از کاوشهای باستانشناسی به دست میآیند، حین و بعد از کاوش از مباحث مهمی استکه باید بیشتر مورد توجه قرار بگیرد. زمانیکه شئ یا سازهای از زیر خاک بیرون میآید، تحت تأثیر فرایند کاوش و تغییرات شرایط محیطی، علاوه بر آسیبهای پیشین، مستعد صدمات جدی و بازگشتناپذیر است. این آثار وسازهها بعد از بیرون آمدن از زیر خاک، بهدلیل برهم خوردن تعادل شرایط محیطی، پایداری خود را از دست میدهند و نیازمند اقدامات حفاظتی عاجل بهمنظور تثبیت وضعیت اثر هستند که تنها با همکاری و تعامل بین باستانشناس و حفاظت گر ممکن خواهد بود. در این مقاله تلاش شده است با ارائه گزارش کاوش و اقدامات اضطراری که بهمنظور حفاظت از بقایای اثر معماری ارزشمند با نام طاق- سازه اسپهبد خورشید در جنوب استان مازندران صورت گرفته است، بر ضرورت و اهمیت این موضوع تأکید شود.
آزاده متینمقدم، شهرزاد امینشیرازینژاد، علی نظری، دوره 7، شماره 3 - ( 9-1403 )
چکیده
بهرهگیری از عصاره گیاه اکالیپتوس بهعنوان عامل بازدارنده و روش محافظتی برای آثار پشمین در برابر حشرات مهاجم ابداع شد. استفاده از این ماده به شیوه معرفیشده در این ابداع، ضمن اینکه مبتنی بر هدف این پژوهش برای منسوجات و بافتههای تاریخی ایمن است، سازگاری حداکثری با محیط زیست و اکوسیستم داشته و برای انسان نیز خطری دربر ندارد. استفاده از این عصاره، هیچ تأثیر نامطلوبی (از قبیل تغییر خصوصیات فیزیکی، ظاهر و مقاومت الیاف) بر روی بافتههای پشمی ندارد. پیش از این تحقیق، خواص ضد حشره ترکیبات موجود در اکالیپتوس شناختهشده و از روغن آن به روشهای مختلف برای کنترل آفات انباری و عصاره الکلی آن در کنترل حشرات انگلی در دامهای مو بلند استفاده شده و به ثبت رسیدهاند (CN 102065711 B، US 20120128648 A1، EP 2488036 A2، CN 103070195 A) . در این روش، عصاره اکالیپتوس در اتانول 96 % به روش سوکسله[i] استخراجشده و نوارهای کاغذی با pH خنثی به آن آغشته میشوند. برای ارزیابی تأثیر روش، نمونه تیمار شده با نوارهای کاغذیِ آغشته به عصاره اکالیپتوس و نمونه شاهد، در انکوباتور با دمای 30- 25 درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی 50% در چرخه روزانهی 16 ساعت روشنایی و 8 ساعت تاریکی به مدت 90 روز در معرض سوسک قالی (گونهی Anthrenus Vrbasci) قرار داده شدند و رفتار بازدارندگی هر دو نمونه در برابر این حشره بررسی شد. در طول دوره ارزیابی، کاهش وزن نمونهها بهعنوان شاخص فعالیت مخرب حشره، در نظر گرفته شد. در نهایت، نتایج به دست آمده از بررسی تغییرات وزنی نمونه شاهد و نمونه تیمار شده، نشان داد که نمونه تیمار شده در مقایسه با نمونه شاهد، کاهش وزن کمتری داشته و این امر را میتوان به عدم تغذیه حشره از نمونه تیمار شده نسبت داد. این مطلب تأییدی است بر اینکه که نمونه آغشته به عصاره الکلی اکالیپتوس نسبت به نمونه شاهد، از 99/58 % اثر بازدارندگی در برابر تخریب ناشی از حمله سوسک قالی برخوردار شده است. نکته دارای اهمیت در این ابداع این است که نوارهای حاوی عصاره اکالیپتوس بهعنوان یک ضد حشره سازگار با محیط زیست، انسان و اثر تاریخی، میتوانند در موارد گوناگونی چون بستهبندی بافتههای پشمی روکش ویترینها و جعبههای نگهداری از آثار، لایههای محافظ در بین آثار در مخازن و سایر شرایط آسیب زای مشابه به کار گرفته شوند؛ و هزینه تولید این نوارها نیز پایین بوده و نسبت به سایر روشها از ایمنی و کارایی بالاتری برخوردار هستند.
[i]عصارهگیری با استفاده از دستگاه سوکسله یکی از روشهای رایج در استخراج مواد مؤثر از مواد جامد است. در این روش با استفاده از بخار حلال مناسب، ترکیبات مؤثر از ماده جامد اصلی در مدت زمانی مشخص و یک محیط بسته و کنترلشده استخراج میشوند. این روش یکی از کارآمدترین شیوهها برای جداسازی و استخراج ترکیبات روغنی از گیاهان است.
خانهی تاریخی قاریها یکی از بناهای خشتی بهجای مانده از روزگار مظفریان در شهر یزد است که شاهد تحولاتی در دوران مختلف تاریخی بوده است. این بنا و دیگر بناهای بهجای مانده از این دوران بهدلیل ارزشهای وابسته به عصر طلایی هنر و معماری ایلخانی، قابلیت مطالعه در زمینههای مختلف و مرتبط با علم حفاظت را دارند. در دهههای اخیر، فرسایشهای ناشی از شرایط محیطی، وضعیت نامناسبی برای این بنا بهوجود آورده است. یکی از علل اصلی آسیبهای بهوجود آمده، فرسودگی شدید لایههای پشتبام و عدم کارایی درست مسیرهای دفع آب باران است. این عامل باعث نفوذ آب به قسمتهای داخلی و آسیب به بخشیهایی از سازه شده است. ازاینرو، با هدف جلوگیری از ادامه روند تخریب و تثبیت وضعیت موجود، اقدامات حفاظتی و مرمتی به شکل استحکامبخشی موضعی پی، مرمت و بازسازی نعل درگاهها، مرمت و بازچینی سه گونه از طاقهای آسیبدیده، تثبیت لایهها و اندودهای دیواری و خواناسازی آرایههای معماری انجام شده است. در این مقاله تلاش شده تا با کمک مستندات تصویری از فرایند عملیات اجرایی به همراه ترسیمهای معماری شرح کاملی از اقدامات حفاظت و مرمتی صورت گرفته در ارتباط با این بنای تاریخی، ارائه شود.
کالسکۀ ناصری که اکنوندر موزۀ خودروهای تاریخی بنیاد مستضعفان به نمایش گذاشته شده است، اثری خاص دربردارنده تنوعی از ارزشهای تاریخی، فنی، کاربردی و زیبا شناسانه است. این اثر ارزشمند که هماکنون در موزه خودروهای تاریخی مجموعه موزههای بنیاد مستضعفان نگهداری میشود، قبل از انجام عملیات مرمت آسیبهای فراوانی داشت که نیازمند بررسی و رسیدگی بود. از اینرو پیرو تصمیمات اتخاذشده از سوی متولیان موزه، برنامه مطالعه، حفاظت و مرمت این اثر طراحی شد. هدف از اجرای این برنامه طبیعتاً کمک به بازیابی سلامت و ظاهر زیبای این اثر منحصربهفرد به لحاظ ساختاری و تاریخی و آمادهسازی مطلوب آن برای نمایش در موزه فعلی بود. در این راستا تیمی متشکل از متخصصان مختلف (طراح، عکاس، متخصص حفاظت و مرمت چوب) تشکیلشده و با مدیریت و نظارت واحد اقدامت مورد نیاز طراحیشده را اجرایی کردند. در این مقاله تلاش شده است تا علاوه بر ارائه گزارشی از مستندات تاریخی و فنی و آسیبشناسی انجامشده پیرامون اثر، بخشی از فرایند مرمت و تعمیر آن نیز به اشتراک گذاشته شود.
