دکتر امین اله کمالی، دکتر مهدی رازانی، دکتر سید ایرج بهشتی، دکتر حمید فدایی، مهندس وحید ابراهیم زاده، دوره 9، شماره 1 - ( 3-1405 )
چکیده
محوطه های ذوب فلز چاه جمال خَشومنگ در استان یزد، بخش خرانق و شرق شهرستان اردکان، در ۲۵ کیلومتری جنوب روستای ساغند و ۱۲۰ کیلومتری یزد واقع شده اند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی فناوری ذوب و منشأ کانه های مورد استفاده در این محوطه ها، نمونه های سرباره برداشته شده از دو محوطه ذوب فلز را از طریق مطالعات میدانی، پتروگرافی و آنالیز شیمیایی به روش (ICP-OES) بررسی کرده است. نتایج پتروگرافی حضور کانی های سیلیکاتی پیروکسن و فایالیت در زمینه ی شیشه ای، همراه با فازهای فلزی مس طبیعی، کانی های سولفیدی مس (کالکوسیت و کوولیت) و کانی آهن دار وستیت را نشان می دهد. مقدار بالای سیلیس در نتایج آنالیز شیمیایی، در کنار حضور CaO و MgO، حاکی از استفاده از کمک ذوب های سیلیسی و کربناته برای کاهش ویسکوزیته سرباره است؛ این شواهد، همراه با ترکیب کانی شناختی مشاهده شده، دمای ذوب را حدود ۱۱۰۰ تا ۱۲۰۰ درجه سانتیگراد و شرایط درون کوره را احیایی و نسبتاً کنترل شده نشان می دهد. این محوطه های ذوب فلز که با هدف استخراج مس ایجاد شده بودند، علاوه بر مس، حاوی عناصر سرب، روی و نقره نیز هستند که نشان می دهد ماده خام تأمین کننده این کوره ها از یک کانسار پلی متال بوده است. در خصوص منشأ این مواد خام معدنی نیز می توان به تونل ها و چاهک های اکتشافی کهن، در فاصله حدود دو کیلومتری این محوطه ها، اشاره کرد که تأمین کننده محلی مواد اولیه این کوره های ذوب بوده اند. یافته های این پژوهش درک و آگاهی ما را نسبت به فناوری استخراج فلزات در فلات مرکزی ایران ارتقا می بخشد.
دکتر حمید فدایی، دکتر آزیتا میرزایی، آقای کاظم برهانی آهنگ، دوره 9، شماره 2 - ( 6-1405 )
چکیده
آرایههای گچبری قلعهی یزدگرد در استان کرمانشاه از جایگاهی ویژه در مطالعهی ایرانِ دورهی اشکانی برخوردارند. پس از گذشت نزدیک به سه دهه از کاوشهای نخستین این محوطه توسط ادوارد کیل، در یک فصل کاوش زمستان ۱۳۸۶و بهار ۱۳۸۷ خورشیدی، کاوشهای زندهیاد دکتر مسعود آذرنوش منجر به کشف نمونههای جدیدی از گچبریها شد. با توجه به چالشهای حفاظتی این آرایهها، موضوع حفاظت و نگهداری آنها در محل کاوش اهمیت یافت. بهویژه آنکه بسیاری از قطعاتِ بهدستآمده از آوار و خاک، بر اثر تماس با نمکهای محلول، دچار فرسایش وپوستهشدگی شده بودند و یا نقوش آنها با لایهای از رسوبات نمکی پوشانده شده بود بهنحوی که مطالعهی دقیق نقوش آنها امکانپذیر نبود. افزون بر این، بخشی از گچبریهای برجامانده بر دیوارهها نیز با آسیبهای شدید ناشی از فرسایش روبهرو بودند. در این پژوهش، با بهرهگیری از منابع کتابخانهای و بررسیهای میدانی، اطلاعات مرتبط با محوطه و آرایههای گچبری آن گردآوری و تحلیل شده است. از جمله اقدامات میدانی مهم در راستای حفاظت از این تزئینات، میتوان به پاکسازی رسوبات سطحی به روشهای فیزیکی و شیمیایی، وصالی و استحکامبخشی قطعات و ساماندهی وضعیت نگهداری آنها اشاره کرد. مطالعات انجامشده نشان میدهد که در ساخت این گچبریها از روشهایی چون قالبگیری با قالبهای یکتکه یا چندتکه، کندهکاری مستقیم یا تراش و در نهایت پرداخت با ابزار دستی و گاه رنگآمیزی بهره گرفته شده است. همچنین نتایج تحقیق حاکی از آن است که حفاظت از گچبریها در محوطههای روباز مستلزم تدابیر تخصصی و مداخلات مستمر است. بنابراین با توجه به حجم گستردهی آثار مکشوفه از محوطهی قلعهی یزدگرد، طراحی و اجرای یک برنامهریزی جامع و بلندمدت در حوزهی حفاظت، گامی ضروری و مؤثر در راستای صیانت از این میراث ارزشمند بهشمار میرود. در این زمینه، پیشنهادهایی نیز بهمنظور بهبود وضعیت موجود و ارتقای کیفیت اقدامات حفاظتی آتی در محوطه ارائه شده است.