جستجو در مقالات منتشر شده


220 نتیجه برای نوع مطالعه: پژوهشي
بررسی ساختار میکروسکوپی سفال‌های قلی‌درویش از دوره مفرغ قدیم تا عصر آهن I
سیدایرج بهشتی، شیدا اشرفی، سیامک سرلک،
دوره 5، شماره 3 - ( 9-1401 )
چکیده
مطالعات سنگ‌نگاری (پتروگرافی) با کمک به شناخت ویژگی‌های ساختاری و ترکیبات آثار سفالین، نقش مهمی در شناخت تحولات و مبادلات فرهنگی، مبتنی بر تغییرات فنی این آثار دارد؛ از این‌رو به‌عنوان یکی از روش‌های مطالعه اصلی برای نمونه‌‌های با قابلیت نمونه‌برداری از این آثار، همواره در دستور کار قرار‌می‌گیرد. محوطه باستانی قلی‌درویش در 3 کیلومتری حاشیه جنوبی شهر قم، در محدوده‌ای بالغ بر 30 هکتار عرصه بقایای باستانی ارزشمندی در‌بردارنده گونه‌های شاخص سفال‌های مربوط به عصر برنز قدیم تا عصر آهن I است. در این مطالعه که با هدف یررسی بافت، اجزا سازنده و دسته‌بندی سفال‌های مورد‌نظر انجام‌شد، تعداد 37 قطعه از یافته‌های سفالی منطقه قلی‌درویش بدست‌آمده از کاوش‌های سال 1394 مورد بررسی قرار‌گرفتند. به این منظور، از روش مطالعه مقطع نازک یا سنگ نگاری با تکیه بر شناسایی ساختار میکروسکوپی و کانی‌های موجود استفاده شد. نتایج نشان‌داد که در نمونه سفال‌های مورد‌نظر سه نوع بافت متفاوت شامل بافت درشت‌دانه ناهمگن یا پورفیری، بافت ریز‌دانه یا سیلتی، و بافت آواری وجود دارد. خمیره این سفا‌ل‌ها دارای کمترین جورشدگی در اجزا سازنده، دربردارنده شاموت و پرکننده‌های درشت است؛.. به‌طوری‌که قطعات مختلف سنگ آذرین و چرت (بقایای سیلت، رس و یا سفال‌های خرد‌شده)، کلسیت و کوارتز در آن‌ها قابل‌مشاهده است.  براساس یافته‌‌ها می‌توان گفت که عموماً مواد به‌کار‌رفته در ساخت این سفال‌ها محلی و مربوط به خود منطقه است.

گونه‌شناسی انواع سرامیک بر اساس ساختار بدنه، دما و روش ساخت.
محمد یاغی‌زایی، عاطفه فاضل نجف‌آبادی،
دوره 5، شماره 3 - ( 9-1401 )
چکیده
سرامیک و صنعت سرامیک‌سازی از ابتدای حضور انسان ابزارساز بر روی زمین تا به امروز دستخوش تغییرات متعددی شده است. این تغییرات سبب پیدایش گونه‌های مختلفی از سرامیک‌ها متفاوت در شکل، طرح، نام‌گذاری، اندازه، روش‌های تهیه و تولید، گردیده که عمدتا در حفاری‌های باستان‌شناسی به دست می‌آیند و حفاظت و مرمت آن‌ها با درک و شناسایی انواع و گونه‌های آن بسیار می‌تواند دقیقتر انجام پذیرد. سرامیک‌ها بسته به فن ساخت، دمای پخت، خاک مورد استفاده و افزودنی‌های مورد استفاده در خمیره به انواع مختلفی دسته‌بندی می‌شوند. این دسته‌بندی‌ها در برخی مواقع بسیار پراکنده هستند، به طوری که بر اساس دمای پخت به چهار دسته استون‌ور و ارتن‌ور، چینی و پورسلان و بر اساس روش ساخت به انواع دستی، ورقه‌ای، چرخی، قالبی و فشاری تقسیم می‌شوند. هدف از انجام این پژوهش معرفی مهم‌ترین گونه‌های سرامیک و ویژگی‌های آن‌ها از جمله دمایی پخت، فن ساخت و سایر ویژگی‌های ساختاری و مواد مورد استفاده در بدنه است. در این راستا و برای رسیدن به این هدف، به تشریح برخی از اصطلاحات سرامیک‌سازی، و دسته‌بندی سرامیک‌ها بر مبنای دمای پخت، روش ساخت و نوع خاک، تشکیل دهنده خمیره آن‌ها می‌پردازیم.

گزارش یک تجربه: مرمت کاسه سفالی منقوش تپه سیلوه متعلق به عصر مفرغ قدیم (۲۵۰۰- ۳۰۰۰ ق.م) با استفاده از پاپیه‌ماشه
مهدی رازانی، آرینا رشیدزاده، رامین محمدی سفیدخانی،
دوره 5، شماره 3 - ( 9-1401 )
چکیده
بازسازی آثار تاریخی- فرهنگی آسیب‌دیده در تسهیل ارتباط با مخاطب و در مواردی حفاظت از آن‌ها حائز اهمیت است. روش‌های بازسازی آثار سفالین بسته به ویژگی‌های تخریبی، قطعات مفقودی و نیازهای بستر فرهنگی- اجتماعی متفاوت بوده و در دوره‌های مختلف با استفاده از مواد و روش‌های مختلفی انجام شده است. بالطبع با پیشرفت علوم در حوزه حفاظت و مرمت، این روش‌ها و مواد نیز به روز خواهند شد. این مقاله ضمن معرفی برخی روش‌های بازسازی آثار سفالی، به بررسی بازسازی انواع ظریف از این آثار با روش پاپیه‌ماشه می‌پردازد. بازسازی اشیاء ظریف با توجه به موضوع استحکام و تعادل ایستایی به سبب وزن بخش افزوده، امری چالش‌برانگیز است؛ زیرا وزن بسیاری از مواد پرکننده در بازسازی بخش‌های مفقود می‌تواند در تعادل و ایستایی اثر مشکل ایجاد کند. ازاین‌رو به‌منظور ارزیابی روش پاپیه‌ماشه در بازسازی مصنوعات ظریف و سبک سفالی، یک ظرف سفالی ظریف و سبک حاصل از کاوش‌های باستان‌شناسی تپه سیلوه واقع در استان آذربایجان غربی مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. هدف اصلی این مقاله اجرا و ارائه روش جدیدی برای بازسازی آثار ظریف سفالی با استفاده از پاپیه‌ماشه است که با توجه به سبکی و استحکام، اصلاح راحت و حفظ تعادل و ایستایی آثار می‌تواند روشی قابل تأمل باشد.

گزارش حفظ و مرمت سفالی منقوش از تپه سیلوه پیرانشهر: یادبودی از اشیا غرق شده در سد سیلوه
شیوا رضوی،
دوره 5، شماره 3 - ( 9-1401 )
چکیده
سفالگری هنری- فناوری است که از پیش از تاریخ تا‌کنون در طول چندین هزار سال تداوم یافته‌است. این نوع آثار به‌خصوص در ایران از تنوع سبکی و فن‌آورانه بالایی برخوردار‌هستند. در اغلب کاوش‌های باستان‌شناسی همواره شاهد کشف انواع مختلفی از این آثار مربوط به دوره‌های تاریخی مختلف هستیم، که مطالعه فنی و بازیابی فرم آن‌ها در بسیاری موارد می‌تواند اطلاعات خوبی را در اختیار پژوهشگران حوزه‌های مختلف قرار‌دهد‌. از جمله این کاوش‌ها، کاوش محوطه تپه سیلوه پیرانشهر ‌است که سفال‌های متنوعی مربوط به دوره‌ها‌ی مس و سنگ، مفرغ قدیم، عصر آهن، و آثاری از دوره‌ی اشکانی و پس ‌از آن دوره اسلامی از آن به‌دست آمده‌است. نمونه مورد مطالعه در این مقاله یک سفال نارنجی‌رنگ منقوش بارنگ‌های سیاه و قرمز و نقوش هندسی متعلق به عصر مفرغ از همین محوطه است. این اثر دارای رسوبات زیاد و آسیب‌هایی نظیر شکستگی و مفقودی است، که به شیوه نامناسب وصالی شده‌است. بنابراین نیازمند وصالی مجدد، پاک‌سازی و بازسازی بخش‌های مفقود، با در‌نظر‌گرفتن اصول مبانی نظری مرمت است. در همین راستا پس از انجام مطالعات و بررسی‌های ضروری آسیب‌شناسانه و فن‌شناسانه اثر با استفاده از روش‌های آزمایشگاهی، روش مناسب پاک‌سازی انتخاب و اقدامات لازم در راستای حفاظت و مرمت آن انجام‌‌شد.

یادداشتی بر استفاده از دانش تقارن در بازآرایی نقوش کاشی‌‌های تزئینی در بناهای تاریخی
مهدی علوی،
دوره 5، شماره 3 - ( 9-1401 )
چکیده
در گذشته هنر طراحی و نقاشی کاشی‌ها به صورت سینه به سینه و استادکار و شاگردی منتقل می‌شد، و هر بار خلاقیت هنرمندان مختلف، جلوه متفاوتی به این آثار می‌بخشید. از این رو شیوه‌های ترسیم این نقوش هیچ گاه مکتوب نشده است. همانطور که می‌دانیم، اغلب نقوش به کار رفته در تزیین کاشی‌های تاریخی، دارای منشأ هندسی هستند و تحلیل و یا ترسیم آن‌ها نیازمند آگاهی نسبت به دانش قرینه‌سازی است. لذا در این یادداشت تلاش شده است با طرح فرضیه تطابق عناصر متقارن در نقوش کاشی‌های تاریخی با عناصر متقارن بلورهای مواد، ضمن بررسی ساختار هندسی نقوش مختلف، قواعدی مبتنی بر داتش تقارن برای ترسیم این نقوش ارایه گردد. گمان می‌رود که با کمک این روش، بازارایی نقوش سنتی در صنعت تولید کاشی، و نیز بازیابی آن‌ها برای مرمت بخش‌های آسیب‌دیده با استفاده از فرمول ‌نویسی و علامت‌گذاری آسان‌تر شود.

در آمدی بر مبانی اسلامی حفظ و مرمت سنگ قبور تاریخی بر اساس به احکام و مقتضیات شرعی
مهدی رازانی، پریسا زاهدی، امید امیدیان،
دوره 5، شماره 4 - ( 10-1401 )
چکیده
سنگ قبرها از تکه‌های سنگ با آرایه‌ها و تزئینات مختلف تشکیل شده و نقش آن در اسلام و فرهنگ ایرانی با توجه به زندگی پس از مرگ و نقش تربیتی آن در تنبّه زندگان به مفهوم مرگ و دیار باقی از دیرباز از آثار فرهنگی به شمار می‌رود. در جوامع گذشته، سنگ‌ها به‌عنوان جایگاه ارواح شناخته می‌شدند. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با روش کتابخانه‌ای می‌کوشد ضمن مطالعه انواع سنگ قبرها و آرایه‌های مختلف مزارها در دوره‌های مختلف اسلامی و روش‌های حفاظت و مرمت سنگ قبور، دیدگاه اسلام دراین‌باره را مورد واکاوی قرار دهد. اقدام مرمت در رابطه با قبور اسلامی و سنگ قبر اقدامی علمی- عملی است و بررسی منابع اسلامی نشان می‌دهد حفظ و مرمت قبور اولیاء الهی من جمله ائمه معصومین به‌عنوان مصداق روشنی از تعظیم شعائر، امری ممدوح و مورد تأکید در اسلام است. همچنین مرمت قبور درگذشتگان از مردم عادی نیز به دلیل نقش تربیتی بارز آن در یادآوری مفهوم مرگ و آمادگی برای هجرت به سرای باقی در میان بازماندگان، فی‌نفسه امری موجه است.

آسیب‌نگاری حجاری ‌رستم و اشکبوس عمارت دیوان‌خانه با استفاده از فتوگرامتری و با تکیه بر فرهنگ مصور الگوهای تخریب سنگ- ایکوموس
مریم شیروانی، سارا زارعیان جهرمی،
دوره 5، شماره 4 - ( 10-1401 )
چکیده
آثار باقی مانده از دوران حکومت کوتاه زندیه در شیراز بسیار متنوع بوده و با تزیینات مختلفی آراسته‌شده‌اند. استفاده از سنگ در بخش‌های مختلف این بناها قابل دیدن است به‌طوری که در ازاره‌های بیرونی و داخلی بنا، ستون‌ها، کف فرش حیاط و حوض‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. ازاره‌ها گاهی با نقاشی و گاهی با حجاری مزین شده‌اند و یکی از ازاره‌های منحصر به فرد حجاری نبرد رستم و اشکبوس در حیاط مجموعه دیوان‌خانه است. هدف از انجام این پژوهش آسیب نگاری علمی تغییرات و تخریب‌های ایجادشده در حجاری عمارت دیوان‌خانه است. سؤال اصلی مطرح شده این است که چگونه فناوری فتوگرامتری برد کوتاه می‌تواند به‌دقت در مستندسازی آسیب‌های واردشده به آثار تاریخی کمک کند؟ روش تحقیق به‌صورت کاربردی تجربی است؛ که با استفاده از تحقیقات پیمایشی و میدانی مورد ارزیابی قرار گرفته است. نتایج حاصل‌شده بیان می‌دارد که استفاده از روش فتوگرامتری یک روش بی‌خطر بوده که در آسیب نگاری بسیار مؤثر است و می‌تواند میزان تغییرات ایجادشده در ساختار اصلی سنگ را به نمایش بگذارد. در این روش میزان پوسیدگی و تخریب‌های مختلف اثر حجاری ارزیابی و آنالیز گردید که شامل جدایش، ترک و شکاف، از دست دادن مواد و فرسایش و تغییر رنگ و رسوب است.

استحکام‌بخشی، حفاظت و مرمت نقش برجسته درگاه شمال غربی کاخ صد ستون، تخت جمشید.
مریم راهساز، محسن قاسمی‌نژاد راینی،
دوره 5، شماره 4 - ( 10-1401 )
چکیده
گزارش پژوهشی حاضر در خصوص عملکرد نجات‌بخشی، حفاظت و مرمت نقش برجسته بلوک شماره 4 جرز شرقی، درگاه شمال غربی کاخ صد ستون تخت جمشید است. این درگاه مشتمل بر دو جرز شرقی و غربی است، که در طول سال‌های 1359 و 1360 تنها بر روی جرز غربی این اثر برنامه مرمت، آناستیلوز، بازسازی و استحکام‌بخشی توسط دفتر فنی (حفاظت و مرمت) به سرپرستی استاد حسن راه‌ساز و اجرای استادکاران قدیمی صورت گرفته است. این در صورتی است که تا سال 1397 هیچ‌گونه اقدامی بر روی جرز شرقی انجام نشده است تا اینکه با توجه به پایش‌های صورت گرفته و بررسی تحلیل آسیب‌های روی داده بر روی تزئینات نقش برجسته این جرز، کارشناسان حفاظت و مرمت پایگاه تصمیم بر راه‌اندازی کارگاه حفاظتی- مرمتی و انجام عملیات نجات‌بخشی این نقوش با هدف بنیان‌گذاری و توسعه روش‌های نوین مرمتی بر اساس مواد، مصالح جدید و نوین مرمتی آموزش دیده توسط متخصصان داخلی و ایتالیایی اقدام شود. در این گزارش با اشاره به یک بلوک از آن پرداخته خواهد شد. امید است که نگارندگان در مقاله حاضر بخشی از تلاش‌های صورت گرفته با هدف گسترش اقدامات نوین در پایگاه میراث جهانی تخت جمشید را توصیف، تحلیل و معرفی نماید.

بررسی مواد رنگساز بکار رفته در «سنگ بسم الله» موزه آذربایجان تبریز
حمیدرضا ایرانی، غلامرضا یزدانی،
دوره 5، شماره 4 - ( 10-1401 )
چکیده
کتیبه سنگ بسم الله یکی از آثار شاخص دوره قاجار در موزه آذربایجان تبریز است که از سال 1372 تاکنون در این موزه نگهداری می‌شود. این اثر در شهر قاهره مصر توسط یک هنرمند ایرانی با نام محمد علی قوچانی معروف به میرزا سنگلاخ ساخته شده است. اثر مذکور از پنج قطعه تشکیل شده که در مجموع وزنی بالغ بر 3 تن دارد. عمده آسیب‌های به وجود آمده در این اثر با در نظر گرفتن تزئینات ظریف و از طرفی وزن بالای آن، مربوط به جابجایی‌های متعدد این اثر بوده است. علاوه بر تزئینات بسیار ظریف حجاری، سطح اثر با رنگ‌های آبی، طلایی، سبز، سیاه، سفید و قرمز، مزین شده است. به نظر می‌سد در کنار تاریخ پر فراز و نشیب این اثر و اهمیت فرهنگی آن در میان جامعه امروزی بخصوص مردم تبریز تنها مروری بر سرگذشت آن برای بیان جایگاه، ارزش و ویژگی‌های منحصر به فردش کافی نخواهد بود، لذا مطالعه‌ای دقیق‌تر و علمی به بهتر شناساندن آن می‌تواند کمک شایانی در معرفی این اثر داشته باشد. از طرفی برای حفاظت بهتر و در صورت لزوم مرمت اثر نیاز به تهیه مستندات و مطالعات علمی برای این اثر فاخر، احساس می‌شود. برای تشخیص مواد و منشأ رنگ‌های موجود، استفاده از روش‌های علمی و آزمایشگاهی در دستور کار قرار گرفت. برای تحقق این امر از دو روش آزمایش شیمی کلاسیک و آنالیز EDX برای شناسایی رنگ‌های موجود بهره گرفته شد. پس از انجام آزمایشات و تحلیل و بررسی رنگ‌ها نتیجه بدست آمده وجود رنگ‌های نیل، زنگار مس، پودر طلا، شنگرف، دوده استخوان و سفیداب شیخ را تایید کرد.

مطالعه نمونه سنگ‌های نیمه قیمتی موجود در کوشک احمد شاهی در مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران
سیدایرج بهشتی، ناهید وهابی‌کاشانی،
دوره 5، شماره 4 - ( 10-1401 )
چکیده
مجموعه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران در باغ بزرگی به مساحت حدود 11 هکتار در شمال تهران قرار دارد که از زیبایی و جذابیت طبیعی و تاریخی فراوانی برخوردار می‌باشد. بناهای این مجموعه متعلق به دوره‌های قاجار و پهلوی است. این مجموعه بناهایی چون کاخ صاحبقرانیه، کوشک احمدشاهی، کتابخانۀ اختصاصی و موزۀ جهان‌نما را در خود جای داده است. کوشک احمدشاهی، از جمله کاخ‌های قاجاری این مجموعه، فاقد کتیبه یا نشان تاریخ‌دار می‌باشد و طبق شواهد این بنا در زمان احمدشاه قاجار بنا شده است. در این بنای دو طبقه اشیاء و لوازم شخصی مربوط به رضا پهلوی قرار دارد. در طبقه همکف آن در ضلع غربی ساختمان دو اتاق که با ویترین شیشه‌ای از هم تفکیک شده‌اند قرار دارد. چهار ویترین شیشه‌ای و بزرگ که این دو اتاق را از هم تفکیک می‌کند، حاوی 106 قطعه سنگ قیمتی و نیمه قیمتی راف و تراش خورده همراه با تعدادی فسیل است. مطالعه و شناسایی نمونه‌های سنگ و فسیل موجود در این ویترین‌ها هدف اصلی این مقاله است. سنگ‌های مورد مطالعه به صورت راف و از خانواده کوارتز با رنگ‌های مختلف، کانی‌های معدنی مانند پیریت، کالکوپیریت، استیبنیت، گوگرد، سنگ‌های قیمتی مانند بریل و انواع مختلف فسیل ماهی، آمونیت، تریلوبیت و فسیل‌های عهد حاضر مانند مرجان و ماهی است. سه نمونه شاخص در این ویترین‌ها، نمونه الماس طبیعی همراه با سنگ میزبان کیمبرلیتی بوده که احتمالا مربوط به معادن آفریقای جنوبی است. نمونه شهاب سنگ تکتیت که از ماه آورده شده و توسط نیکسون رئیس جمهور وقت آمریکا هدیه داده شده است و چندین نمونه زیبا و راف کانی فیروزه همراه با سنگ میزبان متعلق به معدن فیروزه نیشابور است. نکته منفی این طرح نبود اطلاعات تاریخی در مورد نحوه جمع‌آوری، خرید و یا هدیه دادن این نمونه‌های کلکسیونی است که از طرف چه شخص و یا اشخاصی انجام شده است.

گونه‌شناسی، ساختارشناسی و بازسازی حفاظتی- دیجیتال سنگ قبر اوحدی مراغه‌ای "سنگ قبر اوحدی مراغه‌ای"
پریسا زاهدی،
دوره 5، شماره 4 - ( 10-1401 )
چکیده
استفاده از سنگ قبر برای نشان دادن محل دفن مردگان سنتی باستانی است و به مرور زمان گونه و اشکال و ابعاد اندازه‌های آن وابسته به اهمیت سنت‌ها و فرهنگ و مذهب و همچنین تأثیری که متوفی در طول زندگی بر خانواده و جامعه خود داشته ساخته شده و تغییر یافته است سنگ‌های قبر همچنین نقش مهمی در حفظ تاریخ دارند، زیرا اغلب دارای کتیبه‌هایی هستند که بینشی در مورد افراد مدفون در زیر آن‌ها و شیوه‌های فرهنگی آن دوره تاریخی را ارائه می‌دهند. سنگ قبرهای دوره اسلامی نقش مهمی در بازشناسی فرهنگ اسلامی در اعصار گذشته دارند. اوحدی مراغه‌ای شاعر اواخر قرن هفت و اوایل قرن هشت هجری قمری است و مزار آن در گورستانی در مراغه و سنگ قبرش صندوقی شکل و از نوع ماسه سنگ با تزئینات و کتیبه حجاری شده است. در این مقاله با استفاده از مطالعات میدانی، کتابخانه‌ای و آزمایشگاهی به گونه‌شناسی و ساختارشناسی و بازسازی حفاظتی- دیجیتال از سنگ قبر اوحدی مراغه‌ای پرداخته شده است. استفاده از این روش قبل از انجام فعالیت‌های حفاظتی و مرمتی فیزیکی می‌تواند راهگشایی در نمایش آنچه رخ خواهد داد باشد. مرمتگر می‌تواند با انجام بازسازی‌های دیجیتالی تصویر کلی از اثر مرمت شده را در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

مستندنگاری، حفاظت و مرمت نقش برجسته ساسانی بهرام دوم در محوطه نقش رستم
مصطفی رخشنده‌خو، حمید فدایی، مسعود انصاری، لیلا رضوی،
دوره 6، شماره 1 - ( 3-1402 )
چکیده
نقش برجسته‌های ساسانی از مهمترین آثار تاریخی ایران باستان هستند که محل اصلی نمایش این نوع نقش‌ها استان فارس است. در حدود 30 عدد نقش برجسته ساسانی در استان فارس وجود دارد که موضوع اصلی این نقش برجسته‌ها صحنه‌های القاء قدرت، دیهیم بخشی و یا صحنه‌های جنگ و شکار است. متأسفانه بسیاری از این نقش برجسته‌ها به دلیل این­که در فضای باز قرار داشته و عموماً تحت تأثیر شرایط اقلیمی می­باشند، بسته به نوع سنگ موردنظر و موقعیت مکانی، در طول سالیان، آسیب‌هایی را متحمل شده‌اند. برنامه مطالعه، مستندنگاری، تهیه طرح حفاظت و مرمت این مجموعه نقش برجسته‌ها از نظر تاریخی برای تاریخ و میراث فرهنگی کشور اهمیت بسیار دارد. بالغ بر 11 عدد از این نقش برجسته‌ها و همچنین کتیبه‌های خطی متعددی در مجموعه نقش رستم قرار دارد که همگی در فضای روباز و در معرض تهاجم عوامل محیطی (بارش باران، باد، دما و غیره) قرار دارند و همه این عوامل باعث فرسایش تدریجی این نگاره‌ها گردیده‌اند. پرسش اصلی در این مقاله در زمینه نحوه و روند مطالعات، آسیب‌شناسی، آسیب‌نگاری و اجرای مرمت یک اثر صخره‌ای بوده است. در جهت جوابگویی به مشکلات نقش برجسته بهرام دوم پس از انجام مستندنگاری و آسیب‌نگاری اثر مطالعات بصورت آزمایشگاهی و میدانی به انجام رسید. در همین‌باره مطالعات آزمایشگاهی با مطالعه مشخصات فیزیکی، بررسی‌های پتروگرافی و آزمایشات دستگاهی XRD، XRF همراه بوده است. بر اساس این مطالعات نمونه‌های سنگ به طورکامل از کلسیت با مقادیر کمی منگنوکلسیت تشکیل شده است. وقوع هوازدگی فیزیکی و شیمیایی در ساختار سنگ آهک به ایجاد اشکال مختلف آسیب‌ همانند تورق، ترک، شکستگی در سطح نقش برجسته بهرام دوم بوده است. همچنین به منظور حل بخشی از مشکلات فرسایشی بر روی نقش برجسته برخی اقدامات اضطراری حفاظت و مرمت با تمرکز بر استحکام بخشی و مقاوم نمودن سطح در برابر عوامل فرساینده برنامه‌ریزی و اجرا شد.

فرایند حفاظت و مرمت آرایه‌های سردر کاروانسرای الکی در راستای احیای کاروانسرا
مهسا سعیدی مهرآباد، علی نعمتی‌بابای‌لو، حکیمه افشاری‌نژاد،
دوره 6، شماره 1 - ( 3-1402 )
چکیده
کاروانسرای الکی مرند به دلیل جایگاه خاص خود از دیدگاه مطالعات باستان‌شناسی یکی از مهم‌ترین بناهای بین راهی شمال غرب ایران در حاشیه جاده ابریشم بشمار می‌رود که به دستور خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است. آرایه‌های سردر این بنا که تلفیقی از کاشی و آجر است علاوه بر دیدگاه ساختارشناسی از دیدگاه توالی تاریخی ساخت آرایه‌های کاشی، جایگاه و اهمیت خاصی برای شمال غرب کشور داشته و ضرورت بازشناخت و حفاظت و مرمت آن را نشان می‌دهد. با توجه به تخریب ساختار بنای این کاروانسرا طی زمان، برخی از آرایه‌ها و قسمتی از پلان این کاروانسرا طی کاوش‌های باستان‌شناسی به دست آمده‌اند. پژوهش حاضر به فرایند بازشناخت و طبقه‌بندی این آرایه‌ها مبتنی بر مطالعه تاریخی صورت گرفته و در راستای شناخت، حفاظت، مرمت این آرایه‌ها و احیای بنای کاروانسرا با توجه به سلامت پلان و بنیان‌های سازه‌ای آن صورت پذیرفته است. ابتدا تزئیناتِ جدا شده و شکسته با توجه به مطالعات تاریخی، طبقه‌بندی شده و محل آن‌ها در تصاویر قدیمی کاروانسرا مشخص شدند. این موضوع در راستای امکان‌سنجی احیای سردر صورت گرفت. سپس با توجه به تصاویر و قطعات موجود، گره هندسی مربوط به دو نوع تزئین ترسیم شد سپس با توجه به قطعات موجود و امکان‌سنجی بازسازی قاب هندسی یک قاب تلفیق کاشی و آجر به‌عنوان یک نمونه از آثار این بنا بازسازی شد.

گونه‌شناسی جعل سفالینه‌های تاریخی و فرهنگی در ایران
مهدی رازانی، زهرا شجاعی‌ملکی،
دوره 6، شماره 1 - ( 3-1402 )
چکیده
پرداختن به مقوله جعل برای تعیین اصالت اشیاء هنری و تاریخی از اهمیت بسیاری در مطالعات حوزه آثار تاریخی- فرهنگی برخوردار است، سفال‫‌ها از مهم‫ترین دست‌آوردهای بشری بوده که در طول تاریخ دستخوش گونه‌های مختلف جعل قرار‌گرفته‫اند. پیش‌شرط تعیین اصالت در آثار سفالی شناخت چند‌وجهی ماده سازنده و روش ساخت و آراستن اشیاء و همچنین شناخت گونه‌های جعل است. بررسی شناخت جعل در اشیاء سفالین مستلزم ارزیابی جنبه‫های اصالت هنری- تاریخی و زیبایی‌شناختی شئ ساخته شده، اصالت فناوری ساخت و تولید اجزا و اصالت مداخلات و الحاقات بعدی است. به‌همین دلیل تعیین اصالت، در مقابل جعل مستلزم دید و نگرشی تخصصی در رابطه با اشیاء مشکوک است. در این مقاله سعی بر آن است تا با بررسی انواع جعل در زمینه سفال‌ها به برآیندی از گونه‌شناسی و روش‌های جعل سفالینه‌های تاریخی- فرهنگی ایران پرداخته‌شود. نتایج فارغ از مباحث جعل در دوره تاریخی نشان‌دهنده توسعه جعل اشیاء سفالی در طی قرن اخیر و در بازار عتیقه و مرمت آثار تاریخی بوده‌است.

اولویت‌سنجی مفهوم هویت در اسناد بین‌المللی میراث‌فرهنگی بر اساس الگوی فرایند تحلیل ‌سلسه‌مراتبی(‌AHP‌)‌
فضه رحیمی، علیرضا رازقی،
دوره 6، شماره 1 - ( 3-1402 )
چکیده
هویت از جمله مفاهیمی است که دارای گستره معنایی وسیعی در علوم انسانی است. اهمیت آن از این جهت است که نمی‌توان فرد یا شخصی ‏و یا چیزی را یافت که فاقد هویت باشد. به همین دلیل در بیشتر شاخه‌های مختلف علوم انسانی موضوع مورد مطالعه پژوهشگران قرار گرفته ‏است. همچنین در حوزه میراث فرهنگی نیز که ارتباط مستقیمی با هویت فرهنگی جوامع دارد مورد توجه است و به همین دلیل اسناد زیادی ‏در این خصوص تهیه شده است.‏ به دلیل اهمیت موضوع هویت در این مقاله اسناد بین‌المللی در حوزه میراث فرهنگی به تحلیل محتوا شدند. به این منظور مفهوم هویت در تعدادی از اسناد بین‌المللی مرتبط با میراث فرهنگی انتخاب شدند. بر اساس ‏تحلیل محتوای صورت گرفته‎ ‎مفهوم هویت در این اسناد در دو شاخه اصلی تعریف هویت و عرصه‌های هویت قابل بررسی است. هر یک از این ‏شاخه‌ها زیرشاخه‌هایی دارد که در این مقاله با عنوان مقوله و زیرمقوله دسته‌بندی شدند. اما اینکه هر یک از این مقوله‌ها و زیرمقوله‌ها با چه ‏سلسله مراتبی در این اسناد مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ و اولویت نسبی آنها به همراه پیشنهادی برای بهبود پرداختن به موضوع هویت در اسناد ‏آتی، مسئله‌ای است که در این مقاله به آن پرداخته شده‌ است. اهمیت تحلیل سلسله مراتبی زیرمقوله‌ها در این اسناد به این صورت است که ‏علاوه بر اینکه در تصمیم‌گیری‌ها موثر است بلکه در تدوین اسناد جدیدتر با موضوع هویت کمک‌کننده خواهد بود. ‏پس از مشخص‌شدن مقوله‌ها و زیرمقوله‌ها در ارتباط با مفهوم هویت، مقوله‌‌ها و زیرمقوله‌ها اولویت‌بندی شدند. یعنی پس از تحلیل محتوای ‏اسناد تحلیل سلسه‌مراتبی آنها انجام شد و مشخص شد که کدامیک از مقوله‌ها در چه مرتبه‌ای قرار دارد.‏

مقدمه‌ای بر روش‌شناسی مطالعات آزمایشگاهی در فرآیند پژوهش و پاک‌سازی سکه‌های تاریخی
شیبا خدیر،
دوره 6، شماره 1 - ( 3-1402 )
چکیده
مطالعات آزمایشگاهی در شناخت بهتر سکه‌های تاریخی و تکمیل اطلاعات پژوهشی کمک بسیار مؤثری هستند. شاید برخی از افراد خبره بتوانند با یک نگاه ماهیت سکه را تشخیص دهند ولی این امکان همیشه و به­خصوص در شرایطی که سکه پوشیده از رسوبات حجیم باشد و یا بحث تعیین اصالت آن مطرح باشد، وجود نخواهد داشت. لذا لازم است در کنار دید تجربی و مطالعات تطبیقی از روش‌های دقیق آزمایشگاهی نیز بهره گرفت. از طرفی شناسایی ماده و بستر اصلی یک اثر فرهنگی و همین‌طور رسوبات سطحی در روند فرآیند حفاظت و مرمت جزء ارکان اصلی بوده و نقش بسزایی در تعیین راه و روش و بقای اثر دارد. برای رسیدن به این امر استفاده از روش‌های آزمایشگاهی دستگاهی و میکروسکوپی اجتناب‌ناپذیر است. روش‌های زیادی در مطالعه سکه‌ها به منظور روشن شدن شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی زمان ضرب سکه استفاده می‌شود. روش‌هایی مانند پیکسی(PIXE) و فلورسانس اشعه ایکس(XRF) به دلایلی مانند دقت و غیر مخرب بودن بیشتر موردتوجه محققان قرارگرفته است. در این یادداشت با معرفی روش‌های مختلف در زمینه مطالعات مسکوکات ساخته شده با ضرب چکشی و ماشینی، به نقش و اهمیت مطالعات آزمایشگاهی از جنبه مطالعات تکمیلی و امر حفاظت و مرمت پرداخته می‌شود.

نگاهی به عملیات مرمت و حفاظت اشیاء فلزی گنجینه میراث فرهنگی شهر یزد
طاهره شیشه‌بری، الهه خاکباز‌الوندیان،
دوره 6، شماره 1 - ( 3-1402 )
چکیده
آثار تاریخی به عنوان یکی از شاخص‌های شناسایی میراث فرهنگی ملل، همواره از جایگاه ویژه­ای در مطالعات تاریخی- فرهنگی برخوردار بوده است. مقاله پیش‌رو با هدف ارائه گزارشی از عملیات مرمت و حفاظت اشیاء فلزی گنجینه میراث فرهنگی شهر یزد تهیه شده است. این گنجینه یکی از غنی‌ترین مجموعه‌ها از نظر تنوع آثار تاریخی است که در سال‌های گذشته حفاظت و مرمت اشیاء موجود در دستور کار قرار گرفت و عملیات مرمت و حفاظت بر روی این آثار ارزشمند انجام شد. در این پژوهش تلاش بر آن شد تا فرآیند حفاظت و مرمت این مجموعه غنی که طی 7 سال و در مقاطع مختلف انجام شده است، اشیاء فلزی با ویژگی خاص انتخاب و جزییات روند کار حفاظت در این مقاله ارائه شود. آثار منتخب شامل اشیاء نقره‌ای، آهنی و مفرغی است. شرایط نگهداری نادرست در گذشته باعث ایجاد لایه‌ای از رسوبات محیطی و محصولات خوردگی در سطح اشیاء شده بود؛ به گونه‌ای که فرسودگی و ناخوانا شدن طرح و نقش اشیاء را به دنبال داشت؛ بنابراین در روند عملیات مرمت و حفاظت با رعایت مبانی نظری مرمت سعی بر آن شد که تا حد امکان پاکسازی به صورت مکانیکی و در صورت نیاز به صورت شیمیایی انجام شود. مواد مصرفی در درصدهای کم استفاده شدند و موادی انتخاب شدند که تا حد ممکن به محیط زیست آسیب نرسانند. مهم‌ترین مرحله بعد از عملیات مرمت، حفاظت و نگهداری اشیاء در شرایط مطلوب و بازبینی‌های دوره‌ای است که در صورت مشاهده هر آسیبی فورا اقدام به مرمت آن شود. مقاله پیش رو بیان‌گر انجام مراحل عملیات مرمت و حفاظت اشیاء فلزی با جنسیت‌های مختلف و حفاظت آن‌ها به منظور نگهداری آنها در شرایط استاندارد برای نمایش در موزه است.

حفاظت و مرمت دیگ‌چه سفالین متعلق به عصر آهن در تپه سگزآباد دشت قزوین
محمد یاغی‌زایی،
دوره 6، شماره 1 - ( 3-1402 )
چکیده
سفال یکی از با ارزش‌ترین دست‌ساخته‌های انسان بوده که در گذر زمان، فنّاوری ساخت و کاربرد آن دچار تغییراتی شده‌است. در بیشتر کاوش‌های باستان‌شناسی آثار سفالین بخش عمده‌ای از یافته‌ها را به خود اختصاص‌‌ می‌دهند که بیشتر این آثار دارای آسیب‌های رایجی مانند شکستگی و ترک و در مواردی لایه‌لایه‌شدن بدنه هستند که نیاز به پژوهش و اقدامات حفاظتی و مرمتی خاصی دارند. در این مقاله یک نمونه دیگچه سفالین که متعلق به تپه سگزآباد دشت قزوین و مربوط به عصر آهن بوده، مورد مطالعه قرار گرفته‌است. از جمله اقداماتی که در این طرح بر روی اثر مذکور انجام شده‌است، می‌توان به شناخت دقیق فن ساخت و آسیب­‌های به‌وجود‌آمده بر روی بدنه و دلایل ایجاد آن‌ها اشاره‌کرد. در این مسیر از روش‌های بررسی دستگاهی همانند XRF و مطالعات تاریخی- تطبیقی بهره‌ گرفته ‌شده‌است. نتایج بررسی‌های صورت‌گرفته، به انتخاب شیوه مرمت و سایر اقدامات حفاظتی مورد نیاز اثر کمک‌کرد. در نهایت شئ مرمت‌شده برای جلوگیری از آسیب‌های ثانویه در جعبه‌ای که برای آن طراحی‌شد، قرار‌گرفت. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که هر اقدام مرمتی و حفاظتی به فراخور مورد، نیازمند بررسی‌ها و مطالعات تطبیقی، آسیب‌شناسانه و در مواردی فن‌شناسانه است.

مدیریت شرایط محیطی نگهداری از منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای براساس استانداردها
نگار رئیس‌نیا، محمد حدادی،
دوره 6، شماره 2 - ( 6-1402 )
چکیده
عوامل محیطی نقشی کلیدی در افزایش ماندگاری میراث مستند و مکتوب دارد. از این رو برای ایجاد شرایط محیطی مطلوب در آرشیوها و کتابخانه‌ها تعیین اهداف مرتبط با مدیریت محیطی برای رفع نیازهای حفاظتی این مجموعه‌ها، ضروری است همچنین اقدامات حفاظتی به منظور پیشگیری یا کند کردن روند فرسودگی منابع موجود در این مؤسسات باید برنامه ریزی و اجرا شود. مهمترین عوامل محیطی مؤثر بر دوام مجموعه‌های کتابخانه‌ای و آرشیوی شامل دما رطوبت نسبی نور ذرات معلق در هوا گازهای شیمیایی و عوامل بیولوژیکی می‌باشند؛ که کنترل و تنظیم این عوامل مقرون به صرفه ترین روش برای افزایش عمر مفید مجموعه‌ها است؛ بنابراین ارزیابی مستمر شرایط محیطی با ثبت و پردازش داده‌ها، ضروری است. در این مطالعه الزامات دامنه بهینه و اقدامات حفاظتی پیشگیرانه مندرج در برخی استانداردها و دستورالعمل‌های حفاظت و نگهداری از مواد آرشیوی و کتابخانه‌ای با هدف اطمینان از حفظ ایمن مواد و اشیاء حساس به فرسودگی بررسی شده است. به نظر می‌رسد با توجه به وابستگی ساز و کارهای فیزیکی شیمیایی و بیولوژیکی به دما و رطوبت نسبی و تأثیر متفاوت این پارامترها بر اقلام مجموعه‌ها تعیین یک محدوده ایمن جهانی برای دما و رطوبت نسبی و نوسانات مجاز آنها برای همه مجموعه‌ها غیر ممکن است؛ ولیکن استقرار استانداردهای بین‌المللی باید به عنوان یک استراتژی بلندمدت شناخته شود که به افزایش کیفیت فرآیندهای حفاظتی و بهبود سطح دانش حفاظت از منابع کمک می‌کند بر اساس مطالعات و تجربیات به دست آمده راهبردهای حفاظتی را بر اساس شرایط فیزیکی آثار دوام مناسب آن در طول زمان و شرایط محیطی نگهداری در طول دوره تاریخی می‌توان تعیین نمود.

حفاظت، مرمت و بازسازی سنگ قبر مرمری سید روح‌الله کشفی دارابی در دانشگاه هنر اسلامی تبریز
مهدی رازانی، علی میرزایی، رامین محمدی سفیدخانی،
دوره 6، شماره 2 - ( 6-1402 )
چکیده
مقاله حاضر در ارتباط با بررسی و شناخت سنگ قبر مرحوم سید روح الله کشفی دارایی و چگونگی حفظ مرمت بازسازی و نمایش آن است. ضرورت و اهمیت این پژوهش در توجه به حفاظت و مرمت آثار سنگی خارج از محیط موزه‌ای و در معرض عوامل محیطی محوطه باز بوده که با تکیه بر مطالعات آزمایشگاهی شناسایی سنگ به روش پتروگرافی و بررسی تجارب گذشته مشابه در منطقه به صورت میدانی و کتابخانه‌ای صورت گرفته است. پس از مستندسازی فن‌شناسی و آسیب‌شناسی و ارزیابی نحوه مداخله و بازسازی اقدام به پاک سازی و اصلاح مداخلات و مرمت‌های ناتمام پیشین شد و در آخر بازسازی اثر با قالب سیلیکونی و رزین پلی‌استر اجرا گردید. در اقدامات حفاظتی با توجه به بررسی و مقایسه شیوه‌های مختلف بازسازی آثار مشابه ایده‌ی کمتر مورد توجه قرار گرفته و نوآورانه بازسازی قسمت‌های مفقود با رزین پلی‌استر شبیه سازی با سنگ مرمر با لحاظ نمودن مبانی فنی و زیبا شناختی اجرا گردید و در نهایت اقدامات حفاظت و مرمت به وسیله پارالوئید ۴ درصد تثبیت شد و با تمهیداتی در نحوه نمایش و فضاسازی مفهومی معنایی در اختیار دفتر فنی دانشگاه هنر اسلامی تبریز قرار گرفت. علی رغم مثبت بودن اقدامات بازسازی به لحاظ مبانی فنی و زیبایی شناختی قرار گیری اثر در محیط باز و در معرض عوامل محیطی مخرب خود زمینه‌های پژوهشی دنباله داری از رفتار سنگ و مواد مورد استفاده در بازسازی را می‌طلبد.

صفحه 8 از 11