کتیبه سنگ بسم الله یکی از آثار شاخص دوره قاجار در موزه آذربایجان تبریز است که از سال 1372 تاکنون در این موزه نگهداری میشود. این اثر در شهر قاهره مصر توسط یک هنرمند ایرانی با نام محمد علی قوچانی معروف به میرزا سنگلاخ ساخته شده است. اثر مذکور از پنج قطعه تشکیل شده که در مجموع وزنی بالغ بر 3 تن دارد. عمده آسیبهای به وجود آمده در این اثر با در نظر گرفتن تزئینات ظریف و از طرفی وزن بالای آن، مربوط به جابجاییهای متعدد این اثر بوده است. علاوه بر تزئینات بسیار ظریف حجاری، سطح اثر با رنگهای آبی، طلایی، سبز، سیاه، سفید و قرمز، مزین شده است. به نظر میسد در کنار تاریخ پر فراز و نشیب این اثر و اهمیت فرهنگی آن در میان جامعه امروزی بخصوص مردم تبریز تنها مروری بر سرگذشت آن برای بیان جایگاه، ارزش و ویژگیهای منحصر به فردش کافی نخواهد بود، لذا مطالعهای دقیقتر و علمی به بهتر شناساندن آن میتواند کمک شایانی در معرفی این اثر داشته باشد. از طرفی برای حفاظت بهتر و در صورت لزوم مرمت اثر نیاز به تهیه مستندات و مطالعات علمی برای این اثر فاخر، احساس میشود. برای تشخیص مواد و منشأ رنگهای موجود، استفاده از روشهای علمی و آزمایشگاهی در دستور کار قرار گرفت. برای تحقق این امر از دو روش آزمایش شیمی کلاسیک و آنالیز EDX برای شناسایی رنگهای موجود بهره گرفته شد. پس از انجام آزمایشات و تحلیل و بررسی رنگها نتیجه بدست آمده وجود رنگهای نیل، زنگار مس، پودر طلا، شنگرف، دوده استخوان و سفیداب شیخ را تایید کرد.
داود آقاعلی گل، محمد لامعیرشتی، محمود مرادی، ملیکا یزدانی، سیدمحمدامین امامی، دوره 7، شماره 1 - ( 3-1403 )
چکیده
شناسایی و اندازهگیری عناصر سازنده ترکیبات سفالینههای تاریخی از اهمیت خاصی برخوردار است. با بررسی ترکیبات عنصری بدنه و لعاب زمینه سفالینههای تاریخی میتوان اطلاعات بسیار ارزندهای در زمینه تعیین مواد اولیه مورد استفاده در ساخت و تنوع آنها و همچنین فنشناسی این اشیاء تاریخی به دست آورد. در این پژوهش ۱۲ نمونه از سفالهای مینایی و لاجوردینه دژ الموت که قدمت آنها به سده 6-7 هجری قمری برمیگردد، با استفاده از روشهای آنالیز با باریکهی یونی مطالعه شده است. در این مطالعه ترکیبات عنصری بدنه، رنگدانههای مختلف استفاده شده در نقاشیها و همچنین لعاب زمینه با استفاده از روش میکروپیکسی اندازهگیری شدهاند. همچنین ضخامت لایه زراندود به کار رفته بر روی سطوح تعدادی از این سفالها نیز با استفاده از روش Micro-RBS مطالعه شدهاند. مهمترین اهداف پژوهش پیش رو، دستیابی به عناصر تشکیل دهنده و مواد اولیه استفادهشده در ساخت بدنه، لعاب زمینه و نوع رنگدانهها در ترسیم نقوش سفالهای مینایی و لاجوردینه است. اندازهگیری ضخامت لایه زراندود بهکار رفته در این تزیینات نیز یکی دیگر از اهداف پژوهش است. براساس نتایج بهدست آمده از بررسی ترکیبات عنصری بدنه و لعاب زمینه این سفالها میتوان دریافت که در ساخت نمونههای دژ الموت از منابع مختلف سیلیس و گدازآورها استفاده شده است. همچنین با بهرهگیری از نقشه توزیع عنصری بهدست آمده از روش میکروپیکسی، عامل عنصری ایجاد و تولید رنگدانههای قرمز، سفید، لاجوردی و فیروزهای به ترتیب؛ آهن، قلع، کبالت و مس مشخص شدهاند. ضخامت لایه زراندود استفاده شده در تزیینات نیز از 300 تا 800 نانومتر در نمونهها متغیر است.
