دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

حفاظت از آرایه‌های گچ‌بری مکشوفه در نخستین فصل کاوش‌های محوطه قلعه یزدگرد

حمید فدایی

آرایه های گچ بری قلعه ی یزدگرد در استان کرمانشاه از جایگاهی ویژه در مطالعه ی ایرانِ دوره ی اشکانی برخوردارند. پس از گذشت نزدیک به سه دهه از کاوش های نخستین این محوطه توسط ادوارد کیل، در یک فصل کاوش زمستان ۱۳۸۶ و بهار ۱۳۸۷ خورشیدی، کاوش های زنده یاد دکتر مسعود آذرنوش منجر به کشف نمونه های جدیدی از گچ بری ها شد. با توجه به چالش های حفاظتی این آرایه ها، موضوع حفاظت و نگهداری آن ها در محل کاوش اهمیت یافت. به ویژه آن که بسیاری از قطعاتِ به دست آمده از آوار و خاک، بر اثر تماس با نمک های محلول، دچار فرسایش وپوسته شدگی شده بودند و یا نقوش آنها با لایه ای از رسوبات نمکی پوشانده شده بود به نحوی که مطالعه ی دقیق نقوش آن ها امکان پذیر نبود. افزون بر این، بخشی از گچ بری های برجا مانده بر دیواره ها نیز با آسیب های شدید ناشی از فرسایش روبه رو بودند. در این پژوهش، با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و بررسی های میدانی، اطلاعات مرتبط با محوطه و آرایه های گچ بری آن گردآوری و تحلیل شده است. از جمله اقدامات میدانی مهم در راستای حفاظت از این تزئینات، می توان به پاک سازی رسوبات سطحی به روش های فیزیکی و شیمیایی، وصالی و استحکام بخشی قطعات و ساماندهی وضعیت نگهداری آن ها اشاره کرد. مطالعات انجام شده نشان می دهد که در ساخت این گچ بری ها از روش هایی چون قالب گیری با قالب های یک تکه یا چندتکه، کنده کاری مستقیم یا تراش و در نهایت پرداخت با ابزار دستی و گاه رنگ آمیزی بهره گرفته شده است. همچنین نتایج تحقیق حاکی از آن است که حفاظت از گچ بری ها در محوطه های روباز مستلزم تدابیر تخصصی و مداخلات مستمر است. بنابراین با توجه به حجم گسترده ی آثار مکشوفه از محوطه ی قلعه ی یزدگرد، طراحی و اجرای یک برنامه ریزی جامع و بلندمدت در حوزه ی حفاظت، گامی ضروری و مؤثر در راستای صیانت از این میراث ارزشمند به شمار می رود. در این زمینه، پیشنهادهایی نیز به منظور بهبود وضعیت موجود و ارتقای کیفیت اقدامات حفاظتی آتی در محوطه ارائه شده است.

پاتین در اشیای برنزی باستانی: منشاء، طبقه‌بندی، نقش و اهمیت آن در حفاظت و مرمت

حمیدرضا بخشنده فرد

در برخورد با آثار برنزی تاریخی، معمولاً با لایه ای موسوم به پاتین یا پوسته دیرینگی بر سطح این آثار مواجه می شویم. شناخت ماهیت، ساختار و کارکرد این لایه یکی از مسائل اساسی در حوزه حفاظت و مرمت فلزات تاریخی به شمار می آید. این پرسش که پاتین چه نقشی در حفاظت، تفسیر تاریخی و تصمیم گیری های مرمتی اشیای برنزی ایفا می کند، انگیزه اصلی پژوهش حاضر را برای بررسی و شناخت علمی این پدیده فراهم ساخته است. به طور کلی، پاتین در فلزات به عنوان پوششی متشکل از ترکیبات شیمیایی متنوعی همچون اکسیدها، کربنات ها، سولفیدها و کلریدها تعریف می شود که در نتیجه برهم کنش طولانی مدت فلز با عوامل محیطی و فرساینده شکل می گیرد. این لایه، علاوه بر آن که از منظر زیباشناختی و تاریخی حائز اهمیت است، در بسیاری از موارد می تواند نقش حفاظتی در برابر ادامه فرایندهای خوردگی ایفا کند؛ هرچند در شرایط خاص ممکن است خود به عاملی مخرب تبدیل شود. در مقاله حاضر، ضمن معرفی مفهوم پاتین و انواع آن در برنزهای تاریخی، به بررسی عوامل مؤثر در تشکیل و تحول این لایه، از جمله شرایط محیطی، ترکیب آلیاژ پرداخته شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که مطالعه پاتین می تواند اطلاعات ارزشمندی درباره شرایط محیطی محل نگهداری یا تدفین شیء، تاریخچه دگرسانی های سطحی و در برخی موارد اصالت اثر در اختیار پژوهشگران و مرمتگران قرار دهد. هدف نهایی این مقاله، ارائه چارچوبی علمی برای شناخت پاتین و فراهم کردن راهنمایی کاربردی برای مرمتگران در مواجهه آگاهانه و اصولی با این لایه در فرایندهای حفاظتی و مرمتی اشیای برنزی تاریخی است.

مرمت معنا و نوشتار کتیبه صلوات کبیره مسجد جامع هفتشویه

حمیدرضا آذری نیا

خط هنری اسلامی است که در آثار تاریخی و بناهای قدیمی می توان انواع آن را به وفور مشاهده کرد به طوری که کتیبه ها، جزء جدایی ناپذیر این بناها هستند. کتیبه ها با مضامین مذهبی، مانند آیات قرآن و اسماء الهی و نام معصومین در هنر اسلامی ایرانی جایگاه ویژه ای دارند که فراوان در اماکن مذهبی، شامل مساجد و بقاع متبرکه، مشاهده می شوند. در این میان، کتیبه های صلوات کبیره علاوه بر جنبه هنری آن که در دوره های مختلف تاریخی مانند دوره ایلخانان و تیموریان آفریده شده اند، که بازنمایی فرهنگ مردم و بانیان بنا هستند. تحقیق حاضر ابتدا به معرفی و بررسی دقیقِ کتیبه صلوات کبیره پیربکران واقع در بقعه پیر بکران اصفهان از جنبه های: متن مرجع، شیوه طراحی، جهت حرکت کلمات، ویژگی مفردات حروف و اشکالات طراحی، ایرادات املایی و اجراییِ کتیبه می پردازد، سپس با مقایسه کلمات باقی مانده از کتیبه مسجد جامع هفتشویه با این کتیبه ابتدا نتیجه گرفته می شود که به دلیل قرابت مسافت و زمان و همچنین نزدیکی فرهنگی این دو منطقه با یکدیگر و سالم بودن کتیبه پیربکران، و شباهتهای طراحی و نگارشی باید طراح هر دو کتیبه یکی باشد. پس با الگوبرداری از کتیبه پیربکران به باز طراحی کتیبه صلوات کبیره در مسجد جامع هفتشویه اصفهان پرداخته می شود. برای این کار ابتدا از کتیبه پیربکران تصویر برداری دقیقی صورت گرفت، سپس با استفاده از نرم افزار طرح پیاده شده وبدینوسیله کلمات مفقوده کتیبه هفتشویه عینا از کتیبه پیربکران برداشت و بر مسیر حرکت کتیبه (پیچیده حلزونی خلاف عقربه های ساعت) قرار داده شده و بر روی قاب آسیب دیده و ناقص کتیبه هفتشویه بازطراحی شد. بدین ترتیب تصویر مناسبی از کتیبه در اختیار مرمتگران قرار می گیرد، و با توجه به به تفاوت های این کتیبه با پیربکران، معانی نهفته در طراحی مسجد هفشویه آشکار می شود.

راهنمای پیشنهادی علمی- عملی در حفاظت و مرمت قالی های تاریخی

مهدی رازانی

قالی ایران به عنوان نمونه شاخص میراث فرهنگی منقول و شناخته شده در سطح جهانی است. به لحاظ کارکردهای دوگانه مصرفی و موزه ای- مجموعه داری قالی ها، شیوه های حفاظت و مرمت این آثار همواره در چالش رویکردها و روش های سنتی و بازار محور در مقابل روش های موزه ای بوده اند. لذا مسئله اصلی شایان توجه در دسترس نبودن معیار و راهنمای علمی و عملی در حفاظت و مرمت قالی های تاریخی و موزه ای است. ازاین رو سؤال اصلی پژوهش حاضر عبارت است از: فرآیند و مراحل اصلی در حفاظت و مرمت قالی های تاریخی از نگاه کارشناسان کدامند؟ به منظور پاسخ به این سؤال و با هدف تدوین راهنمای علمی این حوزه، تحقیق پیشروی با تکیه بر مصاحبه های علمی و منابع مکتوب در دسترس به انجام رسیده است. در گام نخست بامطالعه شیوه های سنتی که عموماً در بازار و توسط احیاگران قالی های تجاری (رفوگران) انجام می شود، آشکار شد که اساس کار بر مبنای باز زنده سازی نمونه ها و احیای ویژگی های بصری آن ها صورت می پذیرد که از منظر اصول و مبانی علمی کاستی های زیادی به همراه دارند. چراکه بازگرداندن اثر به شکل اولیه در رویکردهای علمی مرمت آثار تاریخی و فرهنگی مورد انتقاد قرارگرفته است. همچنین نتایج بررسی رویکردهای نوین مرمت آثار فرهنگی حاکی از آن بود که در این شیوه از ترمیم قالی ها، جهت گیری به سوی مداخله ی کمتر و حفاظت بیشتر با بهره مندی از فن آوری و دستاورد های جدید با تأکید بر مستندسازی تمامی مراحل اجرایی است.

تبیین راه حل‌های حفاظتی براساس شناخت و گونه شناسی و آسیب شناسی مقرنس‌ها در مساجد (نمونه موردی مجموعه مشتاقیه کرمان)

حسین اسمعیلی سنگری

مقرنس کاری به عنوان یکی از شاخص ترین جلوه های تزیین معماری اسلامی، همواره نقش مهمی در غنای بصری و هویتی بناهای تاریخی داشته است. مجموعه تاریخی مشتاقیه کرمان به عنوان یکی از آثار برجسته دوره قاجار در جنوب شرق ایران، دارای نمونه های ارزشمندی از تزئینات مقرنس کاری است که به مرور زمان دچار فرسایش و آسیب های متعددی شده اند. این پژوهش با هدف تبیین راهکارهای حفاظتی و مرمتی، بر پایه گونه شناسی و آسیب شناسی مقرنس های این مجموعه، به صورت یکپارچه و نظام مند انجام شده است. در مرحله نخست، با انجام مستندنگاری دقیق، ویژگی های فرمی، هندسی و ساختاری مقرنس ها شناسایی و طبقه بندی شده و در گام بعد، انواع آسیب های ساختاری و سطحی مورد تحلیل قرار گرفته اند. در ادامه، طرح های حفاظتی، مرمتی و استحکام بخشی متناسب با اصالت و ارزش های تاریخی بنا ارائه شده است. همچنین بازسازی دیجیتالی سه بعدی وضعیت قبل و بعد از مرمت، به منظور مستندسازی دقیق و انتقال دانش مرمت، انجام پذیرفته است. نتایج این پژوهش می تواند الگویی کاربردی برای حفاظت و مرمت تزئینات مشابه در سایر بناهای تاریخی ایران فراهم آورد.

مرور نظام‌مند روش‌های چندجانبه ارزیابی منظر فرهنگی با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین

سعید نوروزیان ملکی

منظر فرهنگی حاصل تعامل پیوسته انسان و طبیعت است و ابعاد کالبدی، تاریخی، فضایی، ادراکی، اجتماعی و معنایی را به طور هم زمان دربر می گیرد؛ ازاین رو، ارزیابی آن با اتکا به یک روش یا فناوری منفرد، تصویری ناقص از ارزش ها و مسائل منظر ارائه می دهد. هدف این پژوهش، شناسایی، طبقه بندی و مقایسه روش های ارزیابی منظر فرهنگی، بررسی فرصت ها و محدودیت های فناوری های نوین در ترکیب با روش های ادراکی و مشارکتی و ارائه مسیری مرحله بندی شده برای ارزیابی چندبعدی منظر فرهنگی است. پژوهش با رویکرد کیفی و روش مرور نظام مند در چارچوب بیانیه پریزما انجام شد. یافته ها نشان دادند که سامانه اطلاعات جغرافیایی، سنجش ازدور، فتوگرامتری، اسکن لیزری و مدل سازی سه بعدی، دقت مستندسازی و تحلیل فضایی و هندسی را افزایش می دهند؛ واقعیت مجازی امکان بازسازی محیط های تاریخی، نمایش شرایط موجود و مقایسه سناریوهای مداخله را فراهم می کند؛ و ردیابی حرکات چشم و الکتروانسفالوگرافی اطلاعات مکملی درباره توجه، ادراک و واکنش کاربران ارائه می دهند. نتیجه پژوهش نشان می دهد که ظرفیت اصلی فناوری های نوین در جایگزینی روش های انسانی نیست، بلکه در پیوند داده های فضایی و هندسی با تجربه، ادراک و دانش جامعه قرار دارد. مسیر پیشنهادی شامل شناخت زمینه و دیدگاه ها، مستندسازی فضایی و هندسی، شناسایی ارزش های غیرمادی، شبیه سازی و ارزیابی ادراکی و تلفیق نتایج در تصمیم گیری مشارکتی است.

مدل های برنامه درسی و الگوهای تجربه شده در آموزش حفاظت و مرمت

محسن کشاورز

آموزش در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی، نقشی بنیادین در حفظ میراث فرهنگی دارد. با توجه به حساسیت موضوع و پیچیدگی های علمی، فنی، و فرهنگی، طراحی برنامه های درسی در این حوزه باید بر پایه اصول نظری قوی و تجارب موفق جهانی استوار باشد. در دهه های اخیر، کشورهای مختلف با توسعه برنامه های تخصصی در دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی، تلاش کرده اند تا نیازهای حرفه ای این رشته را پاسخ دهند. با این حال، تفاوت های فرهنگی، فنی و ساختاری در این برنامه ها، بررسی تطبیقی و نقد مدل های برنامه ریزی درسی را ضروری می سازد. حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی، یکی از حوزه های میان رشته ای است که نیازمند طراحی دقیق و هدفمند برنامه های درسی برای تربیت متخصصان این حوزه می باشد. پژوهش حاضر با هدف بررسی مدل های برنامه درسی و تحلیل تطبیقی تجربه های جهانی در آموزش حفاظت و مرمت انجام شده است. گرچه در ایران چنین تجاربی نهادینه نشده و به ندرت توسط برخی اساتید از این الگوها استفاده می شود اما تداوم نداشته و به نظر می رسد به صورت موقت در یکی دو ترم به کار گرفته شده است و هنوز روش سنتی آموزش رواج دارد. در این راستا، در این پژوهش ابتدا به معرفی مدل های نظری برنامه درسی مانند مدل استاد شاگردی، یادگیری خدمت محور، پراکسیس و یادگیری مبتنی بر نتایج پرداخته شده و سپس با بررسی تطبیقی برنامه های آموزشی در دانشگاه های مختلف، نقاط قوت، ضعف و الگوهای اثربخش شناسایی گردید. یافته ها نشان می دهد که برنامه های موفق، تعادلی بین آموزش نظری، عملی، و رویکردهای بین رشته ای برقرار کرده اند. بر این اساس، پیشنهاد می شود در بازنگری برنامه های آموزشی در ایران، از تجارب بین المللی که الگوهای مختلف و گاهاً ترکیبی را به کار گرفته اند با در نظر گرفتن بافت بومی استفاده شود.