دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

بازطراحی ۵ قلعۀ تاریخی ایلام با رویکرد استفادۀ مجدد تطبیقی (اقدام‌پژوهی: کارگاه طراحی معماری ۳)

کورش مومنی

اهمیت قلعه های تاریخی استان ایلام بیش از هر چیز به این دلیل است که این منطقه در دوره ساسانی، به عنوان یکی از مراکز حکومتی، محل شکل گیری قلعه های برجسته ای بوده است که ساختار سیاسی و اجتماعی آن دوران را معرفی می کند. با گذشت زمان، تعدادی از این آثار کارکرد اصلی خود را از دست داده و متروک شده اند که حفاظت آنها ضرورتی اجتناب ناپذیر است. استفاده مجدد تطبیقی (Reuse Adaptive) از طریق تغییر کاربری مناسب، راهکاری مؤثر برای احیای این بناهای ارزشمند است. پرسش اصلی تحقیق عبارت است از: «چگونه می توان با رویکرد استفادە مجدد تطبیقی (AR) به حفظ و احیای قلعه های تاریخی ایلام کمک نمود؟« روش پژوهش، ترکیبی است و داده ها از مطالعات اسنادی و مشاهدات میدانی گردآوری و تحلیل شدند. جامعه ی آماری شامل ده نفر از دانشجویان ترم شش کارشناسی رشته ی معماری در دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول است و کارگاه آموزشی«طراحی معماری ۳» به عنوان بستر پژوهش انتخاب شد. نتایج نشان می دهد که تمرکز طراحی ها بر خلق فضاهای جدید بوده و استراتژی الحاق بیشتر از نصب و مداخله به کار گرفته شده است. همچنین، الحاقات عمدتا در قالب دو گروه فضا و عنصر شکل گرفته و گسترده ترین تغییرات در قسمت مصالح نما بوده است. نتیجه نهایی حاکی از آن است که رویکرد استفادە مجدد تطبیقی نه تنها به حفظ و احیای قلعه های تاریخی ایلام کمک می کند، بلکه در قالب پروژه های آموزشی، موجب ارتقای فهم دانشجویان از نحوه تلفیق طراحی معاصر با ارزش های تاریخی و کالبدی بناهای میراثی می شود.

مروری بر مواد مورد استفاده در استحکام‌بخشی آجرهای تاریخی: مقایسه بین مواد قدیمی و نوظهور

لیلی نعمانی خیاوی

حفاظت از آجرهای تاریخی یکی از جنبه های حیاتی حفاظت از میراث است که نیازمند روش های استحکام بخشی مؤثر برای اطمینان از یکپارچگی ساختاری و تداوم زیبایی شناختی است چراکه استحکام بخشی به عنوان یکی از مهمترین اقدامات حفاظتی و مرمتی است که برای پایدارسازی آثار آسیب دیده به خصوص در یادمان های تاریخی، مورداستفاده قرار می گیرد. این مقاله با تمرکز بر مواد معمول برای استحکام بخشی آجرهای تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، انجام گرفته و راه حل های سنتی و نوآورانه را با بررسی مواد مختلف مرور نموده و ویژگی های فیزیکی و شیمیایی آجرهای تاریخی، چالش های ناشی از تخریب آنها و تکامل شیوه های استحکام بخشی را بررسی کرده است. این بررسی، مواد استحکام بخش را به مواد مبتنی بر سیلیکات، پلیمر و مواد زیستی طبقه بندی و اثربخشی آنها را از طریق مطالعات موردی و معیارهای عملکردی ارزیابی می کند. علاوه بر این، مسائل مربوط به سازگاری، اثرات زیست محیطی و ملاحظات زیبایی شناختی را موردبحث قرار می دهد. این یافته ها نیاز به تحقیق و نوآوری مداوم در مواد استحکام بخش را برای افزایش تلاش های حفاظتی و در عین حال حفظ اصالت ساختارهای تاریخی نشان می دهد.

گونه‌شناسی کاربندی‌های اجرا شده در شکنج و کاربرد آن در تشخیص اصالت و پشتیبانی مرمت

احد نژاد ابراهیمی

کاربندی از عناصر تزئینی- سازهای معماری ایرانی اجرا شده بر پایه هندسه دقیق است که در بخش های مختلف و متنوع آن به کار رفته است و از قسمت های مهم کاربندی؛ کاربست در چپیره سازی است. معماران ایرانی در گنبدخانه ها، جهت تبدیل زمینه مربع به دایره از چپیره سازی بهره می گرفتند که دارای دو بخش گوشه سازی و شکنج است. هدف این پژوهش بررسی نمونه های تاریخی و دسته بندی فرم های کاربندی اجرا شده در شکنج در راستای گونه شناسی و طبقه بندی نظام مند نمونه های تاریخی است و همچنین ویژگی های موجود در هریک از کاربندی های اجرا شده از لحاظ زمینه و نوع کاربندی مورد بررسی قرار خواهد گرفت تا رابطه بین نوع کاربندی اجرا شده در شکنج با زمینه و اضالع کاربندی مشخص شود. پیشینه تحقیق نشان می دهد شکنج به دو روش تاق بندی و کاربندی قابل اجرا است. برای رسیدن به این هدف دسته بندی شکلی از کاربندی در شکنج های مطالعه شده ارائه شد. این پژوهش از نوع پژوهش های کیفی است که به روش توصیفی- تحلیلی کار شده و اطلاعات لازم از طریق مطالعات کتابخانه ای، مشاهده عینی و بررسی نمونه های در دسترس انجام شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد کاربندی در شکنج از منظر شکلی به دو دسته تاق بزرگ (شامل ساده و دارای سوسنی) و تاق کوچک (شامل تاق بندی با کاربندی، سکنج ساده با کاربندی و ترمبه فیلپوش با کاربندی) قابل تقسیم است، که هریک از انواع دارای ویژگی خاص خود هست که در زمینه هایی همچون نیم هشت قابل اجرا است. این پژوهش به صورت مستقیم دستورالعمل های اجرایی ارائه نمی دهد؛ اما نتایج آن می تواند به مطالعات بعدی و فرآیند تشخیص اصالت در حفاظت و مرمت کاربندی های اجرا شده در شکنج کمک کند.

کلزردایی و تثبیت اشیاء آهنی باستانی: مروری بر روش‌ها، کارایی، مشکلات و چالش‌های موجود

الهه حجاری

ناپایداری اشیاء آهنی تاریخی که از حفاری های باستان شناسی بهدست می آیند ناشی از وجود یون های کلرید در محیط دفن و همچنین قرارگیری در معرض اکسیژن و رطوبت نسبی بالا است. تشکیل ترکیبات کلریدی آهن و مکانسیم های مرتبط با آن می تواند تا تخریب کامل شیء آهنی پس از حفاری باستان شناسی ادامه یابد. از اینرو، به حداقل رساندن خوردگی آهن پس از حفاری و حذف ترکیبات کلریدی مرحله ای اساسی در فرآیند حفاظت و تثبیت این آثار است. با وجود مطالعات گسترده ای که در زمینه روش های مختلف کلرزدایی اشیاء آهنی باستانی انجام گرفته است، اما همچنان مواردی از ناکارآیی و یا موفقیت نسبی روش های درمانی ذکر شده است. از اینرو در این مقاله با مرور پژوهش های صورت گرفته در خصوص روش های مختلف کلرزدایی اشیاء آهنی باستانی به نقد و بررسی هر روش، میزان کارآیی، دلایل عدم موفقیت، مزایا، معایب و تاثیرات هریک بر اشیاء پرداخته شده است تا از این طریق یافته های پژوهش های موجود بهتر مشخص گردد و همچنین جنبه هایی از موضوع که نیاز به تحقیق بیشتر دارد شناسایی شود. بررسی منابع نشان داد که مطالعات بسیاری در خصوص روش های مختلف کلرزدایی و میزان موفقیت هریک، عوامل تأثیرگذار بر آن قبل، حین و بعد از کلرزدایی، و همچنین کلرزدایی اشیاء ترکیبی و بزرگ توسط پژوهشگران مختلف انجام گرفته است. عالوه بر این، مطالعه ای در مورد تعیین میزان کلرید باقیمانده در اشیاء پس از کلرزدایی و درمان انجام شده است که در آن مصرف اکسیژن محلول درنتیجه خوردگی مورد توجه قرار گرفته است. این مطالعات، براساس فاکتورهایی چون محصولات خوردگی گوناگون، ساختارهای متفاوت لایه های خوردگی، میزان و شدت خوردگی، حفظ تمامیت اثر تاریخی و میزان حذف یونهای کلرید بوده است. در نهایت با مرور و مقایسه مطالعات انجام شده در این مقاله، مشخص شد همچنان خلاء هایی در این راستا دیده می شود که تحلیل آنها در نهایت موجب به کارگیری و بهینه سازی روش های مناسب کلرزدایی متناسب با ویژگی های خاص هر شیء و شرایط حفاظتی آن را فراهم می سازد.

سند ملی حفاظت در کاوش‌های باستان‌شناسی برای ذی‌نفعان و سیاست‌گذاران: چهارچوب راهبردی برای تدوین

مهدی رازانی

محوطه های باستان شناسی به عنوان بخش هایی حساس و واجد ارزش های گوناگون فرهنگی، تاریخی و علمی، نیازمند سیاست ها و سازوکارهایی منسجم در زمینه حفاظت هستند. اگرچه در دهه های اخیر اهمیت حفاظت از این محوطه ها در گفتمان های فرهنگی و تخصصی مورد تأکید قرار گرفته، اما فقدان اسناد راهبردی مشخص و هماهنگ، موجب بروز چالش هایی در فرآیند کاوش و پس از آن شده است. این مقاله بر پایه تجربیات میدانی و تعامل میان حوزه های تخصصی مرتبط و کارشناسان این مقوله، ضمن ارائه پیشنهادات مدون بر ضرورت تدوین «سند ملی حفاظت در کاوش های باستان شناسی» تأکید می ورزد. هدف اصلی این سند، نهادینه سازی حفاظت به عنوان بخشی لاینفک از فرایند کاوش باستان شناسی است؛ رویکردی که از مرحله پیش از کاوش آغاز می شود و تا پایش های بلندمدت پس از آن استمرار می یابد. در این نوشتار، که مرتبط با تهیه چارچوبی فراگیر برای تعریف مسئولیت ها، زمانبندی اقدامات حفاظتی و هماهنگی بین بخشی در زمینه حفاظت و مرمت در حین کاوش است اصول، اهداف و پیشنهادهای اجرایی سند در قالب 8 ماده به همراه تبصره ها ارائه گردیده است.

مطالعه باستان‌سنجی و حفاظتی خشت‌های دوره آغاز ایلامی از تپه سفالین، پیشوا

غلامرضا رحمانی

تپه سفالین در شمال شهر پیشوا، بر روی تپه های طبیعی این شهر که از لایه های هولوسن پیشین (آبرفت کهنتر از ۴۰۰۰ سال پیش) تشکیل شده اند، قرار دارد. کاوش در تپه سفالین در ادامه مطالعات باستان شناسی دشت ورامین-پیشوا به صورت منظم و پیوسته در چند سال اخیر به مدت هفت فصل انجام گشته است. مواد فرهنگی به دست آمده از تپه سفالین در شمال مرکز فلات ایران باعث افزایش اطلاعات ما درباره دوره آغاز نگارش، مابین ۳۵۰۰ تا ۲۸۰۰ پیش از میلاد، در حوزه فرهنگی شمال مرکز فلات ایران شده است. در فصل ششم و هفتم کاوش محوطه سفالین، فضاهای معماری از کارگاه شماره ۲۰ کاوش به دست آمد. این فضاها با کف قلوه سنگی، سکوی خشتی و معماری راست گوشه مستند شدند. براساس یافته های سفالی (ساده و منقوش)، گل مهر و گل نوشته شکسته، سکونت در مراحل مختلف دوره فرهنگی آغاز ایلامی مشخص گشت. این پژوهش به مطالعه فنی و آزمایشگاهی براساس روش آنالیز پراش پرتو ایکس (XRD) از بقایای معماری خشتی دوره آغاز ایلامی تپه سفالین و نیز مطالعات شیمیایی جهت ارائه راهکاری حفاظتی می پردازد. هدف از انجام این پژوهش، شناخت ّساختاری خشت های این دوره با یک روش نیمه کمی بوده است تا شناخت ما را از کانی شناسی خشت دوره آغاز ایلامی کامل تر نماید. این شناخت در خصوص حفاظت مطلوب این محوطه و نیز محوطه های خشتی هم افق کمک خواهد نمود.

روشی نظام‌مند برای آسیب‌شناسی ترکیبی بناهای تاریخی: تجربه‌ای در ارتباط با مرمت پل-بند تاریخی ایزدخواست

عیسی اسفنجاری کناری

در نیم قرن اخیر، بناهای تاریخی با بحران های متعددی مواجه بوده اند. دامنه وسیع آسیب های ناشی از عوامل درونی، طبیعی و انسانی، چالش های جدیدی را پیش روی حفاظت و مرمت این آثار قرار داده و بیش ازپیش ضرورت تشخیص دقیق آسیب ها با بهره گیری از روش های ترکیبی را روشن ساخته است. با این حال، مطالعاتی که در زمینه آسیب شناسی بناهای تاریخی در ایران انجام شده اند، همچنان یا دارای رویکردی توصیفی-تحلیلی با ماهیتی عمدتا کیفی هستند و یا صرفا بر تحلیل های کمی تکیه دارند. ازآنجاکه که تشخیص و ارزیابی صحیح علل بروز آسیب ها، نقش اساسی در تعیین حد، سطح و اولویت مداخلات مرمت ایفا می نماید، این پژوهش به دنبال توسعه روشی جامع برای آسیب شناسی ترکیبی و همه جانبه یک بنای تاریخی است. همانگونه که وضعیت آسیب های فعلی بنا در تعیین میزان و شیوه مداخله تأثیرگذار است، درک دگرگونی های بنا در طول تاریخ، شناخت تعمیرات و تغییرات گذشته، بررسی ویژگی های ذاتی و ساختاری مصالح، تحلیل کمی و کیفی رفتار سازه در برابر تنشهای وارده و بحران های طبیعی همچون زلزله و سیل نیز مؤثر بوده و می بایستی به صورت توامان مورد ارزیابی قرار گیرند. این پژوهش با تمرکز بر آسیب های پل- بند تاریخی ایزدخواست به یک روش ترکیبی سازنده دست یافته که می تواند برای ارزیابی آسیب شناسانه سایر بناهای تاریخی دیگر الهام بخش باشد. بر این اساس، پژوهش حاضر با تعریف یک متدولوژی شش مرحله ای، شامل: (1) تحلیل تاریخی و بررسی سیر تحول بنا، (2) مشاهده مستقیم و تحلیل کیفی وضعیت فعلی در محل، (3) تحلیل کیفی و نیمه کمی مالت ها و تحلیل کیفی مصالح، (4) تحلیل سازه و بررسی رفتار کلی بنا، (5) ارزیابی ایمنی و انجام تحلیل های کمی و آزمون های سازه ای و (6) قضاوت نهایی و ترکیب داده ها؛ به تشخیص و داوری دقیق علل بروز آسیب ها پرداخته است. این روش در ارتباط با پل- بند تاریخی ایزدخواست به کار گرفته شده و نتایج آن مبنایی برای تعیین حدود مداخلات مرمتی و اقدامات استحکام بخشی فراهم آورده است. از نظر هدف، پژوهش حاضر کاربردی است و از لحاظ روش تحلیل، ماهیتی کمی و کیفی با رویکرد توصیفی-تحلیلی دارد. متغیرهای به کاررفته ترکیبی از داده های کمی و کیفی بوده و از منظر زمانی، شامل بررسی گذشته و وضعیت کنونی است. نتایج پژوهش نشان می دهد که تلفیق نظام مند تحلیل تاریخی، آسیب شناسی کیفی وضعیت فعلی، تحلیل مالت ها و مصالح، تحلیل سازه ای و تحلیل کمی رفتار سازه، ضمن روشن ساختن سازوکارهای پایداری پل- بند ایزدخواست، امکان اتخاذ راهکارهای مرمتی حداقلی، سازگار با اصالت و توان بنا و قابل تعمیم به بناهای تاریخی مشابه را فراهم می آورد.