دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

مطالعات آسیب‌شناسی کیفی در معماری صخره کند روستای تاریخی کندوان

مهدی رازانی

هدف از این مقاله استفاده از مطالعات کیفی منتج شده از ارزیابی های محیطی و آزمون های میدانی برای ثبت وضعیت آسیب کنونی، تعیین مقاومت و سختی سنجی در سطوح بیرونی معماری صخره کند روستای تاریخی کندوان برای شناخت و درجه بندی مهم ترین عوامل آسیب بوده است. در همین راستا برای بخش نخست یعنی ثبت و ضبط وضعیت آسیب شناسی از برگه های ارزیابی محیطی و برای آزمون های میدانی کیفی از چکش اشمیت نوع L استفاده گردید. در همین راستا سراسر روستا به صورت پیمایش میدانی در قالب 143 نقطه موردمطالعه قرار گرفت. نتایج بررسی های فوق نشان داد عوامل انسانی مهم ترین عامل تخریب در کندوان است و میزان سختی سطوح معماری صخره کند در دستگاه های طبقه بندی سختی از ضعیف تا خیلی ضعیف درجه بندی می شوند. همچنین میزان این سختی با توجه به فرسایش شدید سطوح بیرونی خانه های سنگی بسیار محسوس است. بر اساس داده های این تحقیق منطقه روستا به نواحی کمتر هوازده، هوازدگی متوسط و هوازدگی شدید از منظر میزان مقاومت سطوح معماری صخره کند که خود گواهی برشدت تخریب است، انجام گرفت. نتیجتاً می توان تأیید کرد که نواحی که بیشتر با آب های جاری سروکار داشته اند با فرسایش و هوازدگی شدید مواجه هستند و برعکس نواحی کم ارتباط با مسیل های آب در دسته بندی کمتر هوازده قرار می گیرند.

فن‌شناسی ظرف کاسه‌ای ‌شکل سنگی به روش پتروگرافی مکشوفه از شهر سوخته سیستان

نمونه موردمطالعه یک کاسه سنگی است و مربوط به فصل دوازدهم حفاری در شهر سوخته سیستان بین سال های 1376 تا 1387 هجری شمسی است که از گمانه (NFB) و تدفین 8509 به دست آمده است. اغلب آثار و مصنوعات تولیدشده سنگی در گذشته با استفاده از رخام گچی (آلاباستر) و رخام آهکی (مرمر) صورت می گرفته و مهم تر اینکه از نظر ظاهر نیز بسیار شبیه به هم هستند. لذا با بررسی و شناسایی ساختار سنگ به صورت نمونه برداری و تهیه مقاطع نازک (پتروگرافی)، نتایج یک ساختار آهکی و لایه لایه است و دو کانی کلسیت و آراگونیت را در نمونه نشان می دهد که حاکی از مرمرین بودن ظرف مورد نظر است. در خصوص فنّاوری ساخت اشیاء مرمرین، با توجه به شواهد موجود از رد ابزار در ظرف موردمطالعه، به یک سری از ابزارآلات مانند چکش، تیشه، قلم، مته، اسکنه، اره و مواد ساینده که در ساخت ظروف سنگی کاربرد داشته اند می توان اشاره نمود.

کاربرد پراش پرتو ایکس (XRD) در مطالعات میراث فرهنگی و باستان‌شناسی

استفاده از روش های تحلیلی، که در ابتدا در علم مواد توسعه یافت، برای اشیاء هنری و باستانی گسترش یافت تا به مرمتگران و باستان شناسان امکان کسب اطلاعات در مورد ترکیب مواد را بدهد. این اطلاعات به پاسخگویی به سؤالاتی درباره فرآیند تولید مصنوعات، شیوه زندگی و فرهنگ مناطق موردمطالعه کمک می کند. همچنین، این بررسی ها برای حفاظت، مرمت، تعیین اصالت و سابقه مرمت اشیاء باستانی مفید است. علاوه بر این، میراث فرهنگی به دلیل اثرات مخرب آلودگی محیطی و عوامل طبیعی در حال تخریب است. تخریب آثار تاریخی در فضای باز شناخته شده است، اما حتی آثار نگهداری شده در موزه ها و کتابخانه ها نیز در معرض زوال هستند. این پدیده ها باید به طور کامل مطالعه شوند تا فرآیند تخریب درک شده و روش هایی برای پیشگیری یا کاهش سرعت آن توسعه یابد.
طی بیست سال گذشته، پراش پودری پرتو X برای توصیف مواد بلورین و غیر بلورین باستانی، تاریخی و هنری مانند سرامیک، فلزات، محصولات خوردگی، سرباره، سنگ، ملاط، رنگ دانه (مواد کاملاً یا تا حدی بلورین)، سلولز، کاغذ، چوب، پاپیروس، شیشه های باستانی و موزاییک (مواد غیر بلورین یا تا حدی بلورین) به طور گسترده استفاده شده است.

کربرد سیستم اطلاعات جغرافیایی در حفاظت پیشگیرانه از فرسایش‌های هیدرولیکی کتیبه پیرغار

کتیبه صخره ای که پایه اصلی شکل گیری موضوع این پژوهش است، در منطقه پیرغار، به دستور رهبران جنبش مشروطه خواهی بختیاری در روستای ده چشمه بر روی صخره ای حجاری شده است. وضعیت کنونی نگهداری این یادمان چندان مطلوب نیست؛ لذا بررسی و مطالعه دقیق این کتیبه، با توجه به ارزش های تاریخی و فرهنگی آن، به منظور شناخت و حفاظت اصولی ضرورت دارد. بر اساس مطالعات توپوگرافی و میدانی، کتیبه ها بر اثر جریان آب های سطحی و یخبندان دچار فرسایش و ریختگی شده اند. از مهم ترین منابع سطحی مؤثر می توان به تجمع برف و ریزش های جوی در بالای کوه، وجود جریان های فصلی روی سطوح شیب دار منتهی به آثار، و یخبندان در فصول سرد اشاره کرد که منجر به فرسایش، ریختگی و آسیب های جدی به کتیبه ها می شود. این بررسی در قالب یک پژوهش کمی و با روشی مبتنی بر مطالعات میدانی، بررسی های محیطی و استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) انجام شده است. برای این منظور، ابتدا با استفاده از بازدیدهای میدانی و ابزارهای GIS و RS، منطقه محل استقرار کتیبه ها شناسایی شد و اطلاعات به دست آمده با توجه به جبهه و جهت آسیب ها ارزیابی گردید. با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی، چگونگی تخلیه رواناب ها از حوزه، عملیات هیدرولوژی، نسبت ارتفاع هر حوزه، مدل رقومی ارتفاعی، شیب، جهت شیب، حوضه ها، زیرحوضه ها، محل خروج آبراهه ها و جهت جریان آب در منطقه به دست آمد. این اطلاعات در جهت آسیب شناسی و حفاظت پیشگیرانه کتیبه های مذکور مؤثر خواهد بود.

بررسی چالش‌های نگهداری، نمایش و مرمت سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی

علاقه ایرانیان به گوهرها و سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی، ریشه ای چند هزارساله در فرهنگ و تاریخ این مرزوبوم دارد و همین امر باعث شده تا با توجه به منابع معدنی و فتوحات تاریخی، گنجینه عظیمی از زیورآلات و گوهرهای بی مانند به عنوان سرمایه ملی و فرهنگی در اختیار کشور قرار گیرد. اما امروزه با توجه به یافته های جدید و پیشرفت های صورت گرفته در حوزه گوهرها و کانی های قیمتی و نیمه قیمتی، شرایط لازم برای نگهداری، حفاظت و نمایش این سرمایه کم نظیر و ارزشمند دستخوش تحولات و پیشرفت های جدیدی شده است که لزوم پیاده سازی و توجه به این الزامات در کشور از ضروریات این شاخه به شمار می رود و صیانت از اصالت و ماهیت این نمونه ها را به جهت ارزش مثال زدنی آن ها واجب می نماید. در این پژوهش کاربردی تلاش شده تا در حوزه گوهرها، با شناخت تحولات و معرفی مبانی جدید مورد استفاده در سطح بین الملل، به تشریح شرایط و استانداردهای نوین جهانی موجود در این شاخه پرداخته شود و آن ها مورد بررسی قرار گیرند. گوهرها می توانند منشأ آلی یا معدنی داشته باشند و به صورت خام، تراش خورده، و همچنین به صورت نمونه هایی با پیشینه تاریخی یا اقلام معاصر در معرض نمایش قرار گیرند. به این گروه می توان گوهرهای پیاده و گوهرهای سوارشده بر روی زیورآلات را نیز اضافه نمود. این امر دامنه متنوع آثار موجود را به خوبی نشان می دهد. بنا بر دسته بندی های عنوان شده، امروزه تلاش می شود تا شرایطی ایده آل و متناسب با نوع نمونه ها تعیین و پیاده سازی شود. نوع نور، نحوه نمایش، چگونگی مرمت گوهرها، و همچنین شرایط دما و رطوبت از جمله مواردی هستند که بر کیفیت و ماهیت نمونه ها تأثیر مستقیم می گذارند و بقا و پایداری آن ها را در طول زمان تضمین می کنند. فراهم کردن بستر مناسب و کنترل تمامی موارد فوق، دوام و پایداری گوهر و ارزش آن را تضمین خواهد کرد.

یادداشت سردبیر: برخورد با دیوارهای اندود گچی منقوش در کاوش‌های باستان‌شناسی

حفاظت از نقاشی های دیواری بر روی اندودهای گچی که در کاوش های باستان شناسی کشف می شوند، به ویژه آن هایی که با شیوه های آبرنگی، تمپرا یا رنگ روغنی اجرا شده اند، مستلزم شناخت عمیق ویژگی های گچ و تعامل آن با عوامل محیطی است. گچ، به عنوان سولفات کلسیم دی هیدرات(CaSO₄·2H₂O)، ماده ای با ساختار بلورین و متخلخل است که به دلیل حساسیت بالا به رطوبت، دما و عوامل بیولوژیکی، چالش های منحصربه فردی در فرآیند مرمت ایجاد می کند. این ویژگی ها، همراه با تنوع در لایه های رنگی و بست های آلی یا روغنی، نیاز به رویکردهای حفاظتی چندجانبه دارد. در این یادداشت ضمن تلاش در مساله مند کردن موضوع به صورت کلی به برخی چالش ها و راهکارهای عمومی اشاره شده است.