دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

بررسی فنی سفال‌های فرهنگ علی‌آباد جنوب شرق (محوطه‌ی مختارآباد شهداد)

یاسین صدقی

در پژوهش حاضر سعی شده است تا با بررسی و مطالعه هفت قطعه از سفالینه های فرهنگ علی آباد (هزاره چهارم پ.م.) محوطه ی مختارآباد شهداد به بررسی و مطالعه ی شباهت ها و تفاوت های ساختاری و کانی شناسی آن ها، شناخت مواد خام و مصرفی و درنهایت منشأ و فن ساخت آن ها پی برد. برای این منظور از روش های مطالعه مقطع نازک پتروگرافی و پراش پرتو ایکس استفاده شده است. تمامی سفال ها دارای پتروفابریک مشابه و رسی ریزبلور همگن هستند. سفال ها از منظر کانی شناسی دارای دانه های مشابه قطعات کوارتز خردشده با لبه های تیز، پلاژیوکلاز با ماکل های پلی سنتتیک و فلدسپات، مسکویت با دانه های ریز، دانه های کربناته و آهکی هستند. با توجه به تشابه تمامی سفال ها باهم که دارای منشأیی واحد بوده، با مقایسه با رخنمون های زمین شناسی منطقه می توان منشأ بومی و محلی آن ها را مورد تأیید و تصدیق قرار داد.

رویکرد مدیریت یکپارچه میراث، نگرشی بر صیانت از میراث فرهنگی

مسائل بسیاری در زمینه تعادل و تعامل نیازهای ملموس میراث فرهنگی و نیازهای امروز و آینده جوامع وجود دارد که در گذشته هرکدام در سیستم های مدیریتی مجزا در مسیر سازمانی خود حرکت می کردند؛ ولی امروزه برای مرتفع نمودن مشکلات و نیازهای مشترک، نیاز به تعاملات سیستم ها و مدیریت جامع صیانت از میراث فرهنگی- به عنوان شاهدی از تاریخ و هویت ما- با نیازهای امروزی جوامع و آینده گرایی در توسعه شهری وجود دارد؛ تا ابعاد سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در منافعی مشترک بسط داده شوند. امروزه دولت ها با دیدگاه جامع «میراث فرهنگی، منافع مشترک عمومی» سعی در صیانت و خروج از غفلت و فراموشی میراث فرهنگی هستند؛ ازآن رو نیاز به یکپارچه سازی سیستم های مدیریتی و ایجاد مدیریت یکپارچه میراث را الگوی سیستم های سازمانی خود نموده اند. همگرایی و وابستگی متقابل حفظ میراث و گردشگری میراث، موجب پیدایش رویکرد مدیریت یکپارچه میراث فرهنگی در حوزه مدیریت میراث شده است که در کل منجر به توسعه و پایداری میراث و جامعه می شود. رویکرد یکپارچه سازی سیستم های مدیریتی در کشور ما موضوعی ناآشناست که عامل خسارات بسیاری بر میراث فرهنگی شده که آشنایی با تجربیات جهانی مدیریت و شناخت شرایط کشور در بومی سازی دستاوردهای جهانی می تواند در صیانت میراث فرهنگی کشور مؤثر باشد. این مقاله با رویکرد تحلیلی- توصیفی بر اساس مطالعات اسنادی و کتابخانه ای سعی در معرفی و اشاره به ضرورت رویکرد یکپارچه سازی سیستم های مدیریت میراث دارد. هدف این تحقیق نیز معرفی تأثیر مدیریت یکپارچه در صیانت میراث فرهنگی است.

گزارش حفاظت و مرمت آهک‌بری نقش شکارگاه در حمام حاج صالح سقز

حمام حاج صالح که در بافت قدیمی شهرستان سقز بناشده مربوط به دوره زندیه است. درب ورودی آن در بازار روز این شهر قرار دارد. سبک ساخت این بنا اصفهانی و دارای تزئینات آهک بری منحصربه فردی است. یکی از نقوش آهک بری زیبا و دارای اهمیت در این بنا نقش شکارگاه است که دچار تخریب زیادی شده و مشتمل بر سه لایه شامل دولایه آهکی و یک لایه رنگ است. در این پژوهش با یک بررسی آزمایشگاهی به شناخت فنی مصالح بکار رفته در لایه های سازنده آهک بری مذکور پرداخته و سپس در ادامه آسیب های وارده به اثر موردبررسی قرار گرفت. در ادامه هم به شرح عملیات حفاظت و مرمت نقش شکارگاه پرداخته شده که در این مرحله پس از تمیزکاری به روش مکانیکی و شیمیایی، قسمت های طبله کرده به وسیله تزریق ترکیب دوغاب گچ (گچ دندان پزشکی) با پلکسیتول 5% در آب، با کمک گرفتن از روش بالشتکی این قسمت ها به سطح تکیه گاه چسبانده شده و استحکام بخشی گردید. در ادامه قسمت های کمبود با استفاده از ترکیب گچ با پلکسیتول 5% بازسازی شده و با آبرنگ موزون سازی قسمت های بازسازی شده و رنگ رفتگی ها انجام گرفت و در پایان با پلکسیتول 5% کل اثر تثبیت نهایی شد.

مروری بر مرمت‌های انجام‌شده چند کتیبه‌ نوشتاری شهر تاریخی یزد

حسین احمدی

از میان آثار تاریخی هنری دوره اسلامی، کتیبه های معماری به دلیل پیوند با فضای معماری جایگاه ویژه ای یافته اند و همواره موردتوجه متخصصان و منتقدان قرارگرفته اند. این آثار ارزشمند با مصالح مختلف اجراشده اند و بدون شک باگذشت زمان، دچار آسیب می شوند. موضوع حفاظت و مرمت کتیبه ها همیشه از دغدغه های مهم جامعه مرمتگران بوده است چراکه باوجود برگزاری همایش ها و گردهمایی های بسیار و تدوین اصول و نظریات متفاوت در زمینه مرمت، تاکنون دستورالعمل جامعی برای مرمت این دسته از آثار نوشتاری ارزشمند به دست نیامده و این موضوع باعث سردرگمی و اجرای شیوه های مختلف در برخورد با این آثار شده است. در پژوهش پیش رو به مرمت های انجام شده در کتیبه های چند بنای شهر تاریخی یزد پرداخته به بیان دیگر این پژوهش در پی بررسی اصول مطرح در حیطه مرمت و مبانی نظری آن است که چگونه در مرمت کتیبه ها به کار گرفته شده و با توجه به مطرح بودن مقوله خط و خوشنویسی در این دسته از آثار، اصول موجود تا چه میزان می تواند در مرمت کتیبه ها کارآمد باشد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که فقدان معیار و اصول جامع برای مرمت این دسته از آثار باعث شده جامعه مرمت دچار سردرگمی شده و بعضی از مرمت‎ها سلیقه ای و گاهی به اشتباه انجام شود. روش تحقیق در این پژوهش به شیوه تحلیلی، با استناد به منابع کتابخانه ای و تحقیق میدانی است.

مطالعه ساختارشناسی سفال نخودی شهر سوخته به روش پتروگرافی و XRD

الهام حیدری کرباسکی

شهر سوخته ی سیستان یکی از کلیدی ترین و مهم ترین محوطه های واقع در جنوب شرق ایران بوده که آغاز استقرار در این محوطه هم زمان با عصر مفرغ (3200 ق.م) است. این محوطه با مساحتی در حدود 151 هکتار، که 120 هکتار آن دارای آثار و بقایای مادی و فرهنگی بوده، متشکل از سه بخش اصلی منطقه بزرگ مرکزی، منطقه صنعتی و منطقه گورستان است. نتایج حاصل از کاوش های مختلف نشان دهنده ی چهار دوره فرهنگی- استقراری (I-IV) در این منطقه است که به یازده فاز تقسیم شده است. سفال به عنوان بیشترین و فراوان ترین داده ی فرهنگی- تاریخی است که در اکثر محوطه های باستانی جنوب شرق ازجمله شهر سوخته نیز به دست آمده که از اهمیت بالایی در مطالعات باستان شناسی برخوردار است و تنها شیء باستانی است که طی هزاران سال بدون تغییرات عمیقی به دست ما رسیده است. باستان شناسان بر این باورند که بیشتر سفال های به دست آمده، در شهر سوخته و در کارگاه های محوطه های اقماری آن ساخته شده اند که برای سنجش این فرضیه، پژوهش حاضر بر اساس مطالعات آزمایشگاهی همچون مطالعه ی مقاطع نازک پتروگرافی با استفاده از میکروسکوپ پلاریزان (OPM) و پراش پرتوی ایکس به روش پودری (XRPD) بر روی سه نمونه از سفال های نخودی شهر سوخته به دست آمده از گور شماره ی 8525 NFB انجام شد، که بر اساس نتایج آزمایش های موجود و تطبیق آن با زمین شناسی منطقه موردمطالعه مشخص شد که سفال های نخودی این محوطه بومی می باشند. همچنین بر اساس مطالعه ساختارشناسی و وجود دانه های کلسیت دمای پخت 800 درجه سانتی گراد و برای نمونه های دیگر می توان دمای حدود 900 درجه سانتی گراد را پیشنهاد داد.

تجربه‌ای در مرمت و بازسازی سبکی روزن‌های مشبک گچی نمونه موردی خانه عباسیان کاشان

مهدی رازانی

هنر گچ بری ازجمله هنرهای شاخص و پیشرفته ایران در ادوار گذشته در قالب روش های فنی مختلف بوده است. با توجه به ماهیت گچ و همچنین عوامل محیطی و انسانی که باعث از بین رفتن آثار گچی تاریخی می گردند حفاظت و مرمت آن ها در قالب بازسازی روش های فنی فراموش شده و یا کمتر مورداستفاده کنونی در راستای نگهداری و انتقال میراث فرهنگی گذشته به نسل بعدی ضرورت دارد. در همین راستا می توان به آرایه های گچ بری مشبک اشاره نمود که درواقع تزئیناتی هستند که بدون بستر به شیوه میان تهی اجرا می شوند، این شیوه تزئینی در مناطق مرکزی ایران به ویژه در خانه های کاشان به صورت روزن های مشبک با شیشه های رنگی بیشتر به چشم می خورد. ازلحاظ فن ساخت و شگردهای اجرایی می توان گفت: این تزئین با گچ اندازی بر روی یک تکیه گاه موقت اجرا می شود و پس از برداشتن تکیه گاه، نقوش بریده شده از پشت با شیشه های رنگی کامل می شوند. در همین راستا در این مقاله باهدف بازسازی یکی از روزنه های مشبک گچی خانه عباسیان کاشان شیوه ساخت و مراحل بازآفرینی آن باز تکرار اجراشده است محتوای پژوهش پیش رو درواقع شرحی بر چگونگی اجرا عملیات فنی بازسازی و مرمت یکی از روزن های مشبک گچی با شیشه های رنگی در خانه عباسیان کاشان است،که به صورت تجربی و میدانی با استفاده از تحلیل های فنی انجام شده است.