دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

بازدارنده‌های خوردگی: مشکلات موجود و ارزیابی امکان بهینه‌سازی شرایط

مواد شیمیایی و طبیعی متنوعی برای کنترل خوردگی آثار فلزی تاریخی مورداستفاده قرار گرفته اند. با این حال، استفاده از این مواد در همه شرایط مؤثر نبوده و گاهی مشکلات جانبی به همراه داشته است. در این مقاله، ضمن بررسی مشکلات موجود در استفاده از بازدارنده های خوردگی تاکنون، تحقیقاتی بر عوامل مؤثر در انتخاب مواد برای امکان بهینه سازی شرایط کنترل خوردگی انجام شده است. بر اساس اطلاعات موجود، مشتقی چند چنگالی از فسفونیک اسید با مراکز فعال فسفر و نیتروژن انتخاب شد و با انجام آزمایش های اندازه گیری امپدانس و پلاریزاسیون الکتروشیمیایی و بهره گیری از روش های میکروسکوپی، قابلیت این ماده در کنترل خوردگی آثار آهنی مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج حاصل نشان دهنده توانایی این مواد در کاهش نرخ خوردگی در غلظت های بسیار کم و با کمترین تأثیر بر ظاهر آثار است، که گامی مهم در مسیر حفاظت از این آثار محسوب می شود. همچنین، امکان بهینه سازی شرایط کنترل خوردگی آثار فلزی با استفاده از مواد مکمل در کنار مشتقات فسفونیک اسید برای بهره گیری از اثرات هم افزایی آن ها وجود دارد.

بررسی، شناخت و حفاظت پیشگیرانه در کاوش‌ باستان‌شناسی محوطه تاریخی کَهنِک سربیشه، خراسان جنوبی

کاوش های باستان شناسی در محوطه های باستانی برای کمک به شناخت گذشته به کار گرفته می شود و این کاوش ها پرده از اسرار زندگی گذشتگان در نواحی و دوره های مختلف برمی دارند. جنوب خراسان و به طورکلی شرق ایران، کمتر موردمطالعه باستان شناسی قرارگرفته و از این لحاظ یکی از مناطق کمتر شناخته شده ایران به حساب می آید. بررسی ها و کاوش هایی که در سال های اخیر در این منطقه صورت گرفته، داده های بسیار ارزشمندی را به جامعه باستان شناسی معرفی نموده است. موضوع این پژوهش، حفاظت از داده های منقول و غیرمنقول فرهنگی در جریان کاوش های باستان شناسی محوطه تاریخی کَهنِک سربیشه، واقع در استان خراسان جنوبی است. چهارفصل کاوش باستان شناسی از سال ۱۳۹2 تا ۱۳۹۵خ در این محوطه انجام شده که بر اساس شواهد و مواد فرهنگی به دست آمده، پیشینه آن به سده های نخستین اسلامی تا دوره صفوی برمی گردد. در این محوطه با دو گونه آثار روبرو هستیم؛ یکی آثار قابل حمل یا اشیائی که بایستی جدای از آثار معماری و بقایای محوطه با آن برخورد شود و دیگر آثار معماری و تزیینات وابسته به آن که الزاماً همراه با بقایای محوطه در جای خود باقی مانده و می باید در همان جا عملیات حفاظت آن انجام شود. استحکام بخشی، حفظ بقایای برجای مانده در مکان کاوش و پاک سازی محل از زمره فعالیت های انجام شده در این محوطه است. این اقدامات به منظور حفاظت پیشگیرانه و جلوگیری از هر نوع فعالیتی که به محوطه آسیب برساند یا از ارزش و اهمیت تاریخی- فرهنگی آن ها بکاهد، صورت گرفته است. در این پژوهش محوطه تاریخی و یافته های فرهنگی آن معرفی و در خصوص حفاظت پیشگیرانه در کاوش راهکارهایی ارائه می دهد. روش تحقیق در این پژوهش، از طریق مطالعات کتابخانه ای بررسی های میدانی و منطقه ای؛ تجزیه وتحلیل داده های حاصل از کاوش و ارائه پیشنهادهایی درخصوص حفاظت موقت از داده های فرهنگی منقول و غیرمنقول خواهد بود..

بررسی روش موم گمشده در ساخت یک پیکره‌ی مفرغی باستانی

آگاهی از دانش متالورژی کهن از طریق مطالعه و تحلیل آثار فلزی و شواهد مربوط به فرآیندهای استخراج و فلزگری به دست می آید. بررسی آثار فلزی اطلاعات ارزشمندی درباره ی نوع فلز یا ترکیب آلیاژی به کاررفته، روش های ساخت و تزیین، و در برخی موارد، نوع سنگ معدن مورداستفاده فراهم می آورد. ازاین رو، تحلیل ترکیب آلیاژی و شیوه های شکل دهی و ساخت در حوزه ی آرکئومتالورژی اهمیت بسیاری دارد. در این مقاله، بررسی فنی پیکره ی یک شیر برنزی متعلق به گنجینه ی موزه ی یزد که از حفاری های غیرمجاز به دست آمده است، ارائه شده است. آنالیز ترکیب آلیاژی با استفاده از طیف سنجی جذب اتمی (AAS) انجام شد و برای بررسی روش ساخت، تصویربرداری با پرتو ایکس (X-ray) مورد استفاده قرار گرفت. نتایج نشان داد که شیء مورد مطالعه از ترکیب مس و قلع (برنز) با حضور سرب ساخته شده است. تصاویر رادیوگرافی نشان داد که پیکره توخالی بوده و میله ی جلویی شیء تا بخش داخلی آن امتداد یافته است. بر این اساس مشخص شد که روش ساخت پیکره با استفاده از روش موم گمشده (lost-wax) انجام شده است. همچنین، در ادامه شکل احتمالی قالب مورداستفاده، مراحل ساخت و اجزای مختلف آن پیشنهادشده است.

حفاظت و مرمت سنگواره‌های محوطه دیرین اقلیم مراغه

در این مقاله، بررسی سنگواره ها به عنوان بخشی از میراث طبیعی کشور انجام شد. این آثار منحصربه فرد و جایگزین ناپذیر دارای ارزش تاریخی، زیباشناسی و علمی هستند. هدف از این مطالعه، شناخت ساختار و مواد تشکیل دهنده سنگواره ها، ارزیابی آسیب های موجود بر آن ها و ارائه راهکارهای مناسب برای حفاظت و نگهداری آن ها بوده است. نمونه های مورد بررسی متعلق به مرکز تحقیقات فسیل شناسی مراغه بوده و از محوطه 13 آبان سازند مراغه به دست آمده اند. اولین مرحله مطالعه شامل خارج کردن نمونه ها از بلوک های حاوی آن ها و شناسایی آثار حاصل بود. پس از نمونه برداری، آزمایش های شیمیایی برای شناسایی نمک های محلول، آزمایش های فیزیکی از جمله چگالی سنجی، تعیین درصد رطوبت و تخلخل سنجی و همچنین آزمایش های ساختارشناسی شامل XRF انجام شد. در آزمایش شناسایی نمک های محلول، یون های کلر، فسفات، سولفات و نیترات بررسی شدند که نتایج نشان داد نمونه ها تنها حاوی یون فسفات هستند. شناخت دقیق ساختار و ویژگی های نمک ها و منشأ آن ها، در انتخاب روش های حفاظت و درمان مناسب بسیار سودمند است. همچنین، نتایج آزمایش های فیزیکی می توانند در انتخاب نوع و غلظت مواد استحکام بخش کاربرد داشته باشند. آزمایش XRF نیز به منظور تعیین عناصر موجود در نمونه و تعامل سنگواره با خاک اطراف آن انجام شد. آسیب های موجود در سنگواره ها عمدتاً فیزیکی و مکانیکی هستند و ناشی از شرایط محیطی، حمل ونقل نامناسب و مرمت های نادرست می باشند. آسیب هایی مانند ترک، ریزترک، شکستگی، ایجاد حفره و از دست رفتن ماده زمینه می توانند پیش یا پس از حفاری ایجاد شوند. علاوه بر این، پوسیدگی پیریت، شوره زدگی، لایه لایه شدن، آسیب ناشی از نور و تخریب زیستی نیز از دیگر عوامل آسیب زننده به سنگواره ها و کانی ها هستند.

مطالعه و آسیب شناسی یک ظرف مفرغی متعلق به مجموعه سماوی در موزه هنرهای تزئینی اصفهان

حسین فرهمندبروجنی

هر آلیاژی به تناسب عناصر فلزی موجود، فرآیند ساخت و مکانیسم تخریب مختص به خود را داراست. مطالعه ساختار و ساختمان اشیای فلزی موزه ای، پژوهشگران را در شناسایی وجوه اشتراک و افتراق میان اشیاء با معیارهای متعدد یاری می کند و از منافع آن می توان به درک بهتر سیر تحول فنون ساخت اشیای تاریخی-فرهنگی اشاره کرد. همچنین، این مطالعات امکان شناسایی علل و شرایط داخلی و خارجی تخریب آلیاژهای فلزی را فراهم می سازد و زمینه اقدامات پیشگیرانه برای کاهش یا توقف این تخریب ها را فراهم می کند. پژوهش حاضر به مطالعات فنی و آسیب شناسی یک ظرف مفرغی از مجموعه سماوی در موزه هنرهای تزئینی اصفهان می پردازد. جمع آوری اطلاعات به روش کتابخانه ای انجام شد و از روش تمثیلی برای مطالعات تطبیقی بهره گرفته شد. علاوه بر آن، آزمون های شیمیایی، پراش پرتوایکس، میکروسکوپ الکترونی روبشی و رادیوگرافی به عنوان روش های تجربی بر روی شیء مورداستفاده قرار گرفت. مقاله حاضر ضمن بررسی جایگاه هریک از این آزمون ها، به نقد روش تمثیلی در مطالعات تطبیقی نیز می پردازد. بر اساس نتایج، شیء موردمطالعه از حیث مکان ساخت به محدوده لرستان تا سوریه و از حیث زمان ساخت به سده های هفتم تا هشتم پیش از میلاد نسبت داده شد. اطلاعاتی از قبیل میزان تقریبی عناصر موجود در شیء، استفاده از قالب و کار گرم در ساخت و شناسایی رسوب های کربناته نیز از دیگر یافته های پژوهش هستند.

مطالعه‌ی فنی یک نمونه ظرف سفیدروی متعلق به محوطه میراث جهانی بم

با ظهور اسلام، مفرغ برای مدتی جانشین طلا و نقره در ساخت ظروف فلزی شد. ازجمله آثار مفرغی مورداستفاده در این دوران، آثار سفیدروی با میزان قلع بالا بوده است که به سبب ویژگی های ویژه، همچون جلوه ی نقره، موردتوجه قرارگرفته اند. نمونه ای از این آثار ظرفی است که در عملیات آواربرداری پس از زلزله ی سال ۱۳۸۲ در بم، از ضلع جنوبی ارگ بم، بخش جنوب خانه ی موسوم به میراکبر، به دست آمده است. نمونه هایی با تزئینات مشابه ظرف مورد نظر در دوران سلجوقی و تیموری نیز وجود دارد. در پژوهش حاضر، ضمن بررسی کلی اثر با تصویربرداری اشعه X، مطالعات ریزساختار نمونه ای از کف ظرف پس از آماده سازی با استفاده از میکروسکوپ نوری انعکاسی انجام شده و جهت تکمیل مطالعات فنی، از میکروسکوپ روبشی الکترونی (SEM) مجهز به سیستم تجزیه عنصری EDX برای بررسی ترکیب آلیاژی و فازهای فلزی و غیرفلزی استفاده گردیده است. نتایج نشان می دهد که شیوه ی ساخت اثر ریخته گری بوده و کار مکانیکی جهت دار باعث کشیدگی فازهای سولفیدی غیرفلزی در زمینه ی فلز شده است. ریزساختار ظرف مذکور دارای تک دانه های غنی از مس پراکنده در فاز سوزنی بتای غنی از قلع است که از مشخصات مفرغ های قلع بالا (سفیدروی) است و پس از سرد شدن، آلیاژ طی عملیات حرارتی تا حدود ۶۵۰ درجه سانتی گراد قرارگرفته و به صورت ناگهانی سرد شده است. چنین روندی تشکیل فاز سوزنی و سختی و شکنندگی را در ظرف مورد نظر موجب شده است.

بررسی فن‌شناسی دیوارنگاره‌های امامزاده حمزه بن موسی (ع) اسفراین، خراسان شمالی

محبوبه عباس آباد عربی

تزئینات و نقاشی ها جزو ویژگی های جدایی ناپذیر معماری ایرانی-اسلامی به شمار می آیند. ازجمله این بناها که پیوسته در حال پیشرفت در آرایه ها و تزئینات وابسته به معماری خود هستند، آرامگاه ها و بقعه های بزرگان مذهبی می باشند. یکی از این بناها که دارای تزئینات دیواری متنوع است، آرامگاه امامزاده حمزه بن موسی (ع) در روستای دهنه شیرین، شهر اسفراین، استان خراسان شمالی است. در تحقیق حاضر، به منظور بازشناخت فن ساخت تزئینات دیواری امامزاده، از روش های آزمایشگاهی همچون مطالعه مقطع نازک پتروگرافی (OPM) برای شناسایی لایه ها و ترکیبات آن و طیف سنجی مادون قرمز تبدیل فوریه (FTIR) برای شناسایی رنگ دانه های قرمز و آبی استفاده شده است. آنالیز پتروگرافی چهار لایه مختلف شامل لایه رنگ، بستر، آستر زیرین و آستر فوقانی را در لایه های دیوارنگاره نشان می دهد. در آنالیز FTIR، رنگ دانه ها قابل شناسایی نبودند و تنها نوارهایی از وجود سولفات کلسیم و کربنات کلسیم در نمونه های موردمطالعه شناسایی شد؛ برای شناسایی دقیق تر رنگ دانه ها، نیاز به آنالیزهای تکمیلی همچون میکروسکوپ الکترونی روبشی با آشکارساز تفکیک انرژی (SEM-EDX) و پراش سنجی پرتوایکس (XRD) وجود دارد.

نجات‌بخشی تدفین تابوتی مکشوفه از کاوش باستان‌شناسی محوطه جوبجی، رامهرمز

در دومین فصل کاوش در محوطه باستانی تپه جوبجی - رامهرمز، سه تابوت سفالی متعلق به دوره ایلامی کشف شد. در این گزارش، تمامی مراحل باربرداری یا سبک سازی تابوت میانی که مملو از خاک بر روی اسکلت های درون آن بود، شامل قارچ زدایی، ضدعفونی کامل اسکلت ها با مواد شیمیایی لازم، استحکام بخشی و تثبیت اسکلت ها، و همچنین استحکام بخشی و تثبیت خود تابوت در وضعیت موجود، تشریح شده است. این تابوت درنهایت به روش بلوکه برداری از محوطه خارج و به اداره میراث فرهنگی رامهرمز منتقل شد. عملیات نجات بخشی این تابوت بی نظیر و بسیار ارزشمند، بیانگر نوعی شیوه تدفینی منحصربه فرد است که در صورت بی توجهی و عدم تکمیل عملیات مرمتی و حفاظتی تخصصی و نهایی، فرآیند تخریب آن به سرعت آغاز می شد. در این مقاله به روند فرسایش و تخریب استخوان های درون تابوت و شیوه حفاظت آن ها پرداخته شده است.