دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

نقش برجسته گلین محوطه کنار صندل جیرفت: تلاشی بر نگاهداشت و حفاظت از اثر در محوطه کاوش

حمید فدایی

تپه کنار صندل جنوبی، واقع در حوزه آبریز هلیل رود، یکی از شاخص ترین محوطه های پیش از تاریخ در پهنه دشت جیرفت محسوب می شود. مهم ترین پیکره انسانی کشف شده در این محوطه، یک نقش برجسته گلین به اندازه طبیعی انسان است که درون فرورفتگی ای شبیه به درگاه، در یک اتاق بزرگ قرار داشته است. این نقش برجسته که از آن به عنوان کهن ترین نمونه نقش برجسته پیکره ای یادمانی خشتی همراه با معماری در خاورمیانه یاد می شود، مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد است. از زمان کشف این اثر در سال ۱۳۸۵ خورشیدی تاکنون، حفاظت از آن به یکی از دغدغه های اصلی کارشناسان تبدیل شده است. پیشینه کاوش های غیرمجاز در منطقه، همراه با کمبود زیرساخت های مناسب برای نگهداری و مراقبت دائمی از محوطه، این نگرانی ها را تشدید کرده است؛ تا جایی که گاهی انتقال اثر به موزه به عنوان یک راه حل پیشنهاد شده است. پرسش اصلی این پژوهش بر تعیین رویکرد مناسب برای حفاظت از نقش برجسته در محوطه متمرکز است. در این تحقیق، با استفاده از روش های کتابخانه ای و میدانی، اطلاعات مرتبط با محوطه و نقش برجسته گردآوری شده و شرایط محیطی تأثیرگذار بر فرسایش اثر برداشت و مستندسازی شده است؛ سپس این اطلاعات مورد ارزیابی و تحلیل قرار گرفته اند. نتایج تحقیق نشان می دهد که پوشش حفاظتی کنونی اثر نامناسب بوده و شرایط محیطی، به ویژه رطوبت صعودی از خاک که حاوی نمک های محلول است، می تواند به تسریع فرسایش و تخریب لایه های رنگی سطح اثر منجر شود. بر این اساس، این پژوهش پیشنهاد هایی برای حفاظت بهینه از اثر ارائه کرده است.

تهیه یک بستر سبز ضدمیکروبی برای حفاظت از آثار تاریخی- فرهنگی

سامرا سلیم پور آبکنار

تهیه یک بستر طبیعی، غیرسمی، ارزان قیمت و زیست تخریب پذیر با نام بستر یا پوشش سبز (Green sheet) از رویکردهای نوین حوزه علوم نانو و فناوری زیستی است. امروزه بسترهای سبز با کاربردهای چندگانه در صنایع مختلفی نظیر بسته بندی مواد غذایی، تهیه پانسمان و زخم پوش، لباس های بیمارستانی، سیستم های دارورسانی، معطرسازی، ضدتعریق، ضدمیکروب، دافع حشرات و غیره از جایگاه ویژه ای برخوردارند. یکی از قابلیت های کاربردی این بسترها استفاده از آن ها در حوزه میراث فرهنگی همچون: حفاظت در مرمت آثار باستانی، حفاظت از اوراق تاریخی، بسته بندی و حمل ونقل اشیاء تاریخی و مکشوفه، ساخت عروسک ها، رودوزی های سنّتی و غیره است. بر این اساس، پژوهش پیش رو بر شیوه تهیه یک بستر طبیعی، ارزان قیمت و دوستدار محیط زیست با استفاده از پیله های ضایعاتی برای کاربرد در حوزه میراث فرهنگی- بالاخص حفاظت و مرمت- متمرکز شده است. در گام اول، بستر طبیعی مورد نظر با استفاده از پیله های ضایعاتی تحت فرآیندهای تکمیلی (صمغ زدایی، باز کردن و تکمیلی) تهیه شدند. سپس، نانوساختار طبیعی بتاسایکلودکسترین (BCD) به روش ساده و متداول پد-پخت-خشک و به کمک اتصال دهنده طبیعی کربوکسیلیک اسید بر روی بستر مذکور اتصال یافت. برای ایجاد خاصیت ضد میکروبی نیز از روغن های ضروری گیاهی (HEOs) مستخرج از گیاهانی با نام های درخت چای (TTO) و پونه کوهی (OP) استفاده شد. نهایتاً، فعالیت ضد میکروبی این بستر در مقابل میکروارگانیسم های شناخته شده استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus)، اشرشیا کلای (Escherichia coli) و کاندیدا آلبیکانس (Candida albicans) به روش های کیفی و کمی ارزیابی گردید. نتایج نشان می دهد که بستر سبز تهیه شده از مواد طبیعی، مقاومت بسیار خوبی در برابر رشد میکروارگانیسم های نامبرده شده دارد.

ارزیابی اثر ضد میکروبی اسانس‌های گیاهی بر میکروارگانیسم‌های فرسایش‌گر میراث فرهنگی

اعظم علی اصغری وشاره

اثرات مفید اسانس های گیاهی از دیرباز شناخته شده است و اکنون نیز از اسانس های گیاهی در زمینه های مختلفی مانند پزشکی و رایحه درمانی و همچنین در صنایع غذایی و دارویی استفاده می شود. در چند سال اخیر استفاده از اسانس های گیاهی برای مقابله با فرسودگی زیستی اشیاء و آثار میراث فرهنگی مطرح است که به عنوان راهکار های حفاظت سبز مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف ارزیابی تأثیر ضدمیکروبی 3 اسانس رزماری، اکالیپتوس و آویشن بر روی 5 سویه قارچی Aspergillus niger، Penicillium polonicum، Cladosporium limoniform، Aspergillus flavus،,Penicillium chrysogenom Parengyodontium album و سه سویه باکتری Bacillus cereus، Bacillus licheniformis، Kocuria rosea جدا شده از بسترهای فرسوده مسجد جامع اصفهان انجام گرفت. نتایج نشان داد از میان اسانس های استفاده شده، اسانس آویشن دارای بیشترین تأثیر روی میکروارگانیسم های منتخب بود. این اسانس در رقت 50% مانع رشد میکروارگانیسم های مورد بررسی شد. کمترین اثر ضدمیکروبی را اسانس اکالیپتوس از خود نشان داد. اسانس اکالیپتوس روی سویه های قارچ Penicillium chrysogenum اثر ضدمیکروبی نشان نداد، اما با قطر هاله عدم رشد 25، 28 و 15 میلی متر به ترتیب روی سویه های Bacillus cereus، Bacillus licheniformis،rosea Kocuria مؤثر بود. با توجه به نتایج مطالعه حاضر، اسانس آویشن می تواند برای کنترل عوامل فرسایشگر زیستی مورد اشاره استفاده شود.

بررسی پارامترهای شرایط محیطی در حفاظت از آثار عکاسی پایه شیشه‌ای

سحر نوحی

پژوهش حاضر جستاری است بر شرایط محیط نگهداری آثار عکاسی پایه شیشه ای در مخازن و چگونگی تأثیر پارامترهای محیطی بر یکدیگر. آگاهی از این مسئله که پارامترهای محیطی مانند دما، رطوبت نسبی، آلاینده ها و نور تا چه میزان می‎ توانند برهم تأثیر بگذارند و بررسی آن ها به طور مستقل امکان پذیر نیست، می تواند در برقراری شرایط محیطی مناسب برای آثار، خصوصاً آثار عکاسی پایه شیشه ای، نقش بسیار تعیین کننده ای داشته باشد. بر اساس مطالعات انجام شده، آثار عکاسیِ پایه شیشه ای همچون دیگر آثار تصویری و در مواردی حتی بیشتر، در معرض آسیب های جدی قرار دارند. با توجه به میزان ارزشمندی این دسته از آثار از نظر تاریخی، هنری و اطلاعات مفیدی که به عنوان سند می توانند در اختیار قرار دهند و در نظر گرفتن این مسئله که فرایند درمان و مرمت این دسته از آثار بسیار مشکل و در بسیاری از موارد ناشدنی است، اهمیت و ضرورت نگهداری و حفاظت پیشگیرانه این دسته از آثار به روشنی قابل درک است. هدف از این تحقیق، معرفی شرایط محیطی استاندارد و مناسب جهت نگهداری آثار عکاسی پایه شیشه ای است. مطالب ارائه شده در این مقاله حاصل مطالعات و مشاهداتی است که در نتیجه بررسی منابع مرتبط با موضوع و همچنین توجه به وضعیت آثار موجود در مجموعه های متعلق به آثار عکاسی پایه شیشه ای صورت گرفته است. این تحقیق به معرفی شرایط محیطی مناسب از قبیل دما، رطوبت، نور و حد مجاز آلاینده ها برای این دسته از آثار پرداخته است. به علاوه ارتباط این دسته از پارامترهای محیطی و چگونگی تأثیر آن ها بر یکدیگر نیز مورد بررسی قرار گرفته است. در عین حال به نحوه کنترل عوامل محیطی و نحوه پیشگیری از برخی آسیب هایی که در صورت برقرار نبودن شرایط محیطی مناسب بروز می کنند نیز اشاره دارد.

مرروی بر استفاده از نانو ذرات هیدروکسید کلسیم در اسیدزدایی از نقاشی‌ها‌ی سه‌پایه‌ای

مهدی رازانی

نقاشی های بوم پارچه تاریخی، با توجه به قدمت شان در معرض تخریب های بسیاری قرار دارند. از جمله این تخریب ها می توان به آلودگی های محیطی مانند رطوبت، نور، آلودگی های جوی و آلودگی های بیولوژیکی و وندالیسم اشاره کرد. نشست گازهای SO₂ وSO₃موجود در هوا بر روی آثار نقاشی در جوار رطوبت، موجب اسیدی شدن کرباس می شود که علاوه بر سست شدن تکیه گاه نقاشی، موجب تضعیف اتصالات رنگ به لایه زیرین شده و در نهایت زوال اثر را به دنبال خواهد داشت؛ بنابراین اسید زدایی کرباس نقاشی، اقدامی جدی و بسیار مؤثر در جلوگیری از نابودی اثر خواهد بود. روش های سنتی اسیدزدایی که تا به امروز مورداستفاده قرار می گرفتند، متأسفانه اثرات سوئی نیز بر روی اثر باقی می گذاشت که شوره زدگی و سنگین شدن پارچه نقاشی، مواردی از آن هاست. با پیشرفت تکنولوژی و نانو فناوری، روش های جدیدی جهت اسیدزدایی آثار تاریخی اعم از پارچه، چوب و کاغذ ارائه شده است. استفاده از نانو ذرات هیدروکسید کلسیم، امکان اسپری کردن مواد را در عملیات مرمت میسر می سازد. اندازه ریز نانو ذرات و عدم تراکم املاح در سطح اثر و بالا بودن عمق نفوذ ناشی از قابلیت جذب نانو ذرات توسط الیاف کرباس، باعث کارایی بالای نانو ذرات در مقایسه با ذرات درشت می شود. در این مقاله ابتدا استفاده از نانو ذرات هیدروکسید کلسیم در اسیدزدایی کرباس نقاشی بوم پارچه مورد بررسی قرار گرفته، سپس به روش ها و نحوه تولید نانوذره هیدروکسید کلسیم، پایداری و طول عمر آن پرداخته شده است.

بررسی و مطالعه فن‌شناسی نقاشی‌های تبلیغاتی سردر سینما

سعیده نامدار

نقاشی های تبلیغاتی سردر سینما در اوایل دهۀ ۳۰ ش برای جلب توجه مخاطبان به سینما ایجاد شدند و با ظهور صنعت چاپ دیجیتال در دهۀ ۸۰ ش از رونق افتادند و به تدریج به فراموشی سپرده شدند. با گذشت زمان، این نقاشی ها به آثار تاریخی تبدیل شده اند و نیازمند حفاظت و مرمت هستند. پژوهش حاضر با هدف شناخت مواد به کاررفته در نقاشی های سردر سینما انجام شده است. روش تحقیق به صورت توصیفی با استفاده از روش های آزمایشگاهی شیمی کلاسیک، میکروسکوپ های دیجیتال و پلاریزان و طیف سنجی مادون قرمز انجام شده است. نتایج نشان می دهند که نقاشی شامل سه لایۀ تکیه گاه، بستر و رنگ است. تکیه گاه از الیاف پنبه ای و نخی تشکیل شده است و در موارد مرمت، از ابریشم استفاده شده است. ترکیبات بستر شامل گچ، کلسیت و سفید سرب می باشد و رنگ دانه ها نیز شامل ترکیباتی مانند سفید سرب، کلسیت، آبی پروس و اکسید آهن سیاه هستند.

حفاظت از آثار چرمی، چوبی و الیاف گیاهی یافت شده از معدن چهرآباد زنجان

نرگس افضلی پور

معدن چهرآباد زنجان از معدود معادن نمک باستانی دنیا و تنها معدن نمک شناسایی شده در ایران است که شواهدی از استخراج نمک در یک محدوده زمانی طولانی از حدود 500 ق.م تا عصر معاصر را داراست. بر اساس پژوهش های میدانی انجام شده تاکنون در محدوده کاوش شده این معدن، فعالیت های معدن کاری مربوط به دوره هخامنشی، ساسانی، دوره اسلامی میانی و متأخر اسلام به اثبات رسیده است. آنچه در این طرح انجام شده، حاصل یک سال تلاش گروهی متخصصین طی سال های 1398 و 1399. ش و به منظور حفاظت، نگهداری و مرمت مجموعه ای ارزشمند، مکشوفه از معدن چهرآباد زنجان است. کیسه چرمی، دستکش خز- چرمی، پوستین (قبا)، کفش چرمی از اشیاء شاخص این مجموعه، بودند. پیرو تصمیمات مدیران کاوش معدن تاریخی، برخی از اشیاء مکشوفه جهت آماده سازی و ارائه در نمایشگاهی مشترک بین موزه ملی ایران و موزه معدنکاری بوخوم با عنوان «مرگ در معدن نمک، روایت باستان شناسانه از سرزمین پارس» انتخاب شدند. به منظور ارائه آثار مختلف در این نمایشگاه، ضروری بود تا مطالعه و حفاظت با هدف بررسی شرایط آثار، اقدامات حفاظتی ضروری و انجام عملیات آماده سازی جهت نمایش ایمن آثار در نمایشگاه صورت گیرد. تعداد 33 شیء چرمی، 23 شیء چوبی، 7 عدد طناب بافته شده از الیاف گیاهی و 4 عدد از بقایای حیوانی موردمطالعه و حفاظت و مرمت قرار گرفت. روند کار شامل بررسی و مستندسازی، آزمایش های شیمی تر، بررسی سطوح با میکروسکوپ دیجیتال، آزمایش های بیولوژی، پاک سازی، نرم کردن، قطعه یابی، تثبیت و وصالی، بازسازی رنگی، استحکام بخشی، مرحله برداشتن برچسب و شماره گذاری مجدد و بسته بندی بوده است. با توجه به ماهیت مجموعه انتخابی، هدف از کار روی آن ها، هویت بخشی و کشف حالت نهایی و معرفی به عنوان شیء موزه ایی بوده است تا آثاری که پیش تر فقط ارزش مطالعاتی داشتند با تشخیص کاربری به عنوان اشیاء موزه ایی منحصر به فرد، حفاظت و به نمایش در آید. کم تعداد بودن آثار آلی در بین یافته های کاوش های باستا ن شناسی ایران، اهمیت حفظ و نگهداری صحیح و اصولی این اشیاء بی نظیر را صد چندان می کند.