دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

بازیابی کالبد و کارکرد بنای کهن دژ کوه خواجه بر پایه اسناد باستان‌شناسی و مطالعات میدانی

سارا صدقی

شهرستان سیستان یکی از مراکز جمعیتی جنوب شرق ایران است. این شهرستان در نزدیکی مرز افغانستان و ایران قرار دارد و از دوره سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان دارای آثاری است که تاکنون مورد توجه باستان شناسان بسیاری قرار گرفته است. کوه خواجه تنها عارضه طبیعی این دشت پهناور است که دارای مجموعه آثاری از پیش از تاریخ تا اسلامی است. مدارک تاریخی نشان می دهد که در دوره اشکانیان بنای یک کاخ با کاربری آیینی و مذهبی در دامنه کوه خواجه تأسیس و این ناحیه از سیستان را به یکی از مکان های عبادی زردشتیان تبدیل کرده است. بنای این کاخ که تا حدود 1500 میلادی قلعه رستم نام داشته است، با نام های کاخ رستم، کاخ گندافره، کاخ گاسپار، کاخ سه مغ و قلعه سه مجوس و اخیراً قلعه کافرون و «کهن دژ» نیز نامیده شده است. به دلیل پیچیدگی لایه های مختلف تاریخی و کمبود مطالعات پژوهشی در این زمینه هنوز بخش های زیادی از بنا، به طور ناشناخته باقیمانده است. مسئله اصلی این نوشتار بررسی اثر با تکیه بر اسناد باستان شناسی، مطالعات میدانی و شواهد موجود است. این بررسی برای بازیابی ساختارهای کالبدی بنا که دچار تخریب و تغییر است، انجام شده و ضرورت آن با توجه به پژوهش های اندکی که در این بنا صورت گرفته است مشخص می شود. بر این اساس پرسش هایی پیرامون، کاربری فضاهای بنا و کالبد بنا در قسمت های تخریب شده مطرح می شود. این پژوهش به روش توصیفی- تاریخی و میدانی انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد بنای کاخ دارای الحاقاتی است که متعلق به زمان بعد از ساخت اولیه بنا است و همین امر باعث از بین رفتن فرم و کالبد اصلی بنا، برهم خوردن نظام صحیح حرکت و پنهان شدن تزئینات معماری ساسانی شده است.

برنامه‌ریزی مدیریت حفاظت محوطه‌های تاریخی (مورد مطالعه؛ شهر تاریخی استخر فارس ایران) با استفاده از مدل استراتژیک SWOT

حسن خسروی خافتری

برنامه مدیریت حفاظت محوطه های تاریخی به دلیل گستردگی و پیچیدگی مسائل یک محوطه تاریخی امری بسیار پیچیده است. برخی منشور های بین المللی مانند منشور بورا، مدل های برنامه ریزی مارتا دماس، برنارد فیلدن، میشل سالویان، مایکل پیرسون و یوکا یوکهلتو در این خصوص دستور العمل هایی ارائه کرده اند. مدل های استاندارد و عمومی تر دیگری نیز جهت برنامه ریزی یک مجموعه وجود دارد که مهم ترین آن ها استفاده از شیوه استراتژیک و جدول SWOT است. در این پژوهش این سوالات اساسی مطرح است که: برنامه ریزی مدیریت حفاظت محوطه های تاریخی چه اهمیتی دارد و شیوه مناسب جهت تدوین آن چیست؟ این پژوهش از لحاظ هدف یک پژوهش توسعه ای و عملی به حساب می ید. روش حل مسئله به شکل «فرضیه ای ـ قیاسی» در انجام این پژوهش مدنظر است. چارچوب نظری پژوهش بر اساس سه دسته مختلف اطلاعات شامل: منشورهای بین المللی، تجربه های جهانی و مدل های استاندارد برنامه ریزی است. در ادامه اطلاعاتی در زمینه محوطه موردمطالعه (شهر محوطه باستانی استخر)، ارائه شده است و درنهایت با استفاده از مدل تحلیلی (SWOT) سیاست گذاری های اصلی جهت برنامه ریزی حفاظت محوطه از قبیل تعیین حرایم و معرفی عمومی و ارتباط با جامعه به عنوان اصلی ترین نیازهای محوطه معرفی گردیده است. هدف اصلی این مقاله معرفی برنامه ریزی مدیریت محوطه های تاریخی به عنوان یک ابزار مدیریتی و یک تخصص کلیدی در حوزه حفاظت میراث فرهنگی است.

چالش‌های مرمت پل تاریخی دزفول: بررسی تنوع شیوه‌ها و تأثیر آن بر ارزش تاریخی بنا

هانی زارعی

پل تاریخی دزفول، یکی از آثار برجسته دوره ساسانی در این شهر، با داشتن پایه های سنگی از ویژگی های کالبدی منحصر به فردی برخوردار است. این تحقیق به بررسی شیوه های مرمت و بازسازی دهانه های پل تاریخی دزفول با تأکید بر حفظ اصالت کالبدی در طول زمان پرداخته است. روش پژوهش تاریخی– تفسیری است و روش جمع آوری اطلاعات کتابخانه ای و میدانی است. نتایج پژوهش نشان می دهد که شیوه های مرمت و بازسازی در طول تاریخ، تنوع زیادی داشته است. مهم ترین پرسش پژوهش عبارت است از اینکه: تنوع شیوه های مرمت پایه های پل تاریخی دزفول چیست و چگونه در طول زمان بر اصالت کالبدی و ارزش تاریخی پل تاریخی دزفول تأثیر گذاشته است؟ از جمله این شیوه ها می توان به استفاده از اندودهای سیمانی ساده، طرح آجری، اندودهای گچی و آهکی با طرح آجر و ترکیب مصالح سنگی و آجری اشاره کرد. همچنین، نوع سنگ های استفاده شده در بازسازی پل شامل تفاوت هایی در منظر، بافت، ابعاد و شیوه چیدمان بوده است. این تنوع در شیوه های بازسازی، منجر به ایجاد نمایی نامناسب در ساختار پل شده و اثرات منفی بر اصالت و ارزش تاریخی آن دارد. پژوهش نشان می دهد که عدم وجود یک شیوه واحد در مرمت و بازسازی این اثر تاریخی، می تواند از اهمیت و اصالت آن به عنوان یک نماد شاخص از دوره ساسانی بکاهد و نیاز به توجه بیشتر به هماهنگی در شیوه های مرمتی و حفظ ویژگی های اصیل این بنا دارد.

ساختارهای بلورین آسیب‌پذیر خشت‌های تاریخی با حضور رطوبت در محوطه تاریخی بلقیس اسفراین

سیدرضا حسینی کِشتان

بقایایی مشتمل بر ساختارهای خشتی و گلی در وسعت 180 هکتار در 3 کیلومتری جنوب شهر کنونی "اِسفراین" در خراسان شمالی ایران قرار دارد. مطالعات باستان شناسی دو دهه اخیر علاوه بر یافته های فرهنگی مختلف، ساختارهای معماری متنوعی را نیز آشکار کرده است که همراه با بقایای نارین قلعه (تنها اثر موجود در سطح زمین)، محوطه تاریخی بلقیس اسفراین را شامل می شود. با توجه به فرسایش مکرر خشت در برابر رطوبت ناشی از بارندگی اندک منطقه طی مداخلات حفاظتی، ضرورت پرداختن به ویژگی کیفیت خاک مطرح و شناسایی ساختارهای بلورین در روند فرسایش، هدف این تحقیق قرار گرفت. مطالعات آزمایشگاهی طی آزمون های فیزیکی و شیمیایی، نشان داد کیفیت خاک به دلیل فقر رس و بالا بودن درصد سیلیس از یکسو و همچنین وجود ساختارهای بلورین مسکویت و کلسیت ثانویه، علت اصلی فرسایش خشت ها است.

تحلیل عوامل مؤثر در استحکام‌بخشی مصالح متخلخل تاریخی

مهدی رازانی

سازه های تاریخی که عموماً از مصالح متخلخل نظیر سنگ، آجر و ملاط ساخته شده اند، طی قرن ها در معرض عوامل محیطی و انسانی قرار گرفته اند که منجر به تخریب تدریجی آن ها شده است. استحکام بخشی، به عنوان یک مداخله حیاتی در حفاظت از مصالح متخلخل تاریخی، با هدف افزایش پایداری مکانیکی، کاهش تخریب بیشتر و افزایش طول عمر این مصالح انجام می شود. این فرآیند زمانی ضرورت می یابد که تمامیت اثر تاریخی به دلیل عواملی همچون هوازدگی، تبلور نمک و رشد بیولوژیکی، دچار آسیب های ساختاری شده باشد. با این حال، اثربخشی روش های استحکام بخشی به طور قابل توجهی به انتخاب مواد تثبیت کننده مناسب وابسته است. این مواد باید معیارهای خاصی از جمله نفوذ عمیق و یکنواخت، حداقل باقی مانده سطحی، سازگاری شیمیایی، برگشت پذیری و حفظ تنفس پذیری مصالح را دارا باشند. با وجود اهمیت این موضوع، چالش های عمده ای در این حوزه از جمله عدم وجود دستورالعمل های استاندارد و درک جامع از عملکرد بلندمدت مواد استحکام بخش وجود دارد. این پژوهش با هدف پر کردن شکاف بین اصول نظری و کاربردهای عملی، به ارزیابی عملکرد مواد تثبیت کننده در محل و بهینه سازی راهبردهای مداخله برای مصالح متخلخل تاریخی می پردازد.

مقایسه پوشش‌های سیلان/ سیلوکسان در حلال‌های آبی و آلی برای افزایش خواص آبرانی سنگ

امیر ارشاد لَنگرودی

استحکام بخشی و آب گریزی مواد و مصالح سازنده تاریخی و به ویژه سطح سنگ های تاریخی یکی از مداخلات حساس و چالش برانگیز در حوزه حفاظت آثار فرهنگی است که نیازمند بررسی های دقیق و تحقیقات جامع برای کاهش عوارض جانبی احتمالی است. این اقدامات به ویژه زمانی ضرورت پیدا می کند که آثار سنگی در فضای باز در معرض تخریب و فرسایش عمیق قرار گرفته یا دچار تغییرات سطحی قابل توجهی شده باشند که می تواند به از بین رفتن زیبایی و انسجام ساختاری آن ها منجر شود. در صورت عدم مداخله به موقع، عوامل فرسایشی به لایه های عمیق تر اثر نفوذ کرده و خطر فروپاشی کامل را به دنبال خواهند داشت. در این پژوهش، عملکرد سه نوع پوشش دهنده صنعتی مبتنی بر سیلان/ سیلوکسان شامل واکر 290، واکر 3003 و لانگ لایف در فرآیند پوشش دهی مصالح سنگی ارزیابی شده است. در اینباره ویژگی های فیزیکی، مکانیکی و به ویژه خصوصیات آب گریزی این مواد بر روی سطح سنگ مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته است. نتایج نشان داد که هر سه ماده خاصیت دافع رطوبت دارند، اما مواد لانگ لایف و واکر 290 به دلیل ایجاد پیوند مناسب تر با سطح سنگ، عملکرد بهتری از خود نشان دادند. این یافته ها می تواند راهنمایی مؤثر برای انتخاب مواد مناسب در پروژه های حفاظتی آثار تاریخی ارائه کند و از تخریب زودهنگام این میراث ارزشمند جلوگیری نماید.

یادداشت: حرفه مرمت، گذشته، حال و آینده

بهنود گوهربین

مفهوم مرمت از زمان نیاز بشر به بازیابی کارایی اشیاء مورد استفاده در زندگی روزمره و نیز تعمیر و بازسازی بناهای پیرامون خود، شکل گرفت. به تدریج با گسترش دانش بشری، شکل گرفتن درک تاریخی و اهمیت یافتن حفظ ارزش های فرهنگی و تاریخی، این نیاز ساختارمند شده و به تدریج به سوی انجام اقداماتی با رویکرد تاریخی، هنری، فلسفی و علمی گسترش پیدا کرد. کشور ما ایران هم به واسطه غنای فرهنگی و تاریخی و نیز تعدد آثار و معماری های ارزشمند خود، در این جریان طی طریق کرده و به آنچه امروز از مرمت می شناسیم دست یافته است. آنچه ما امروز از واژه مرمت در ایران می شناسیم، رویکردی علمی به حفاظت مادی و معنوی، معرفی و بازیابی ارزش های تاریخی-فرهنگی یک اثر یا بنای تاریخی است که سرآغاز شکل گیری آن به حدود ۵۲ سال پیش بازمی گردد؛ زمانی که اولین آزمایشگاه علمی مرمت در موزه ایران باستان شکل گرفت. این فعالیت، در سال ۱۳۵۶ به وسیله افراد فعال در سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی و در کنار فعالین این حوزه در خارج از ایران رشد و گسترش پیدا کرد تا در نهایت با همکاری دانشگاه فارابی به عنوان یک رشته دانشگاهی تحت عنوان "حفاظت و مرمت آثار تاریخی-فرهنگی" در شهر اصفهان بنیان نهاده شد. این رشته با افزایش تعداد علاقه مندان به آثار تاریخی و بازگشت ایرانیانی که در خارج از کشور آموزش دیده بودند، گسترش یافته و هر روز بر تعداد فارغ التحصیلان آن افزوده شد؛ اما اینکه این افراد چگونه فعالیت های خود را در چارچوب اجتماعی و اقتصادی دنبال کردند و آن را از شکل یک رشته دانشگاهی به حرفه ای کاربردی تبدیل کردند، موضوعی است که در این یادداشت به آن پرداخته شده است.

یادداشت چالش حفاظت و مرمت سکه‌های تاریخی در مجموعه‌های خصوصی

شیبا خدیر

سکه های تاریخی به عنوان یکی از مهمترین اسناد مادی تمدن های گذشته نه تنها ارزش مالی دارند بلکه شواهد زنده ای از تاریخ فرهنگ هنر و اقتصاد دوران مختلف هستند. در ایران با پیشینه ای غنی و تمدنی که به بیش از ۲۵۰۰ سال می زند سکه ها نقش مهمی در بازشناسی هویت ملی و فرهنگی ایفا می کنند با این حال حفاظت و مرمت این گنجینه های تاریخی به ویژه در مجموعه های خصوصی کشور با چالش های متعددی روبرو است. این یادداشت به بررسی این چالش ها و راهکارهای ممکن برای حفظ این میراث ارزشمند می پردازد.