دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

ارتباط نامرئی کاتدولومینسانس میکروسکوپی در شناسایی منشأ و ریز ساختار مواد باستانی مطالعه موردی سفال و سنگ

سیدمحمدامین امامی

در این پژوهش به مطالعه و مشاهده ریز ساختار مواد باستانی با استفاده از روش کاندولومینسانس میکروسکوپی پرداخته میشود. اهمیت این روش در شناسایی مواد تاریخی بر اساس مشاهده و تحلیل ساختارهایی است که در روشهای دیگر مطالعات میکروسکوپی قابل مشاهده نیستند. خصوصیت کاندولومینسانس مواد و مشاهده میکروسکوپی آن ها هم میتواند در راستای تحلیل فناوری تولید و هم در ارتباط با منشا مواد تاریخی مورد استفاده قرار گیرد. در این پژوهش چند نمونه از سرامیک های پیش از تاریخی و تاریخی از مناطق هفت تپه چغازنبیل تخت جمشید و همچنین سنگهای بنای پاسارگاد مورد بررسی و مشاهده قرار گرفتند تعیین رژیم حرارتی و درجه حرارت پخت سفال بر اساس نوع مواد بلورین در ماتریکس سفال و تغییرات فازی حین پخت جهت تفسیر فناوری و منشأ مواد پرکننده سفال انجام می گیرد. از سوی دیگر شناسایی لومینسانس ایجاد شده توسط کانی های موجود در سنگ های کربنانه محوطه پاسارگاد و مشابهت آن با سنگ معادن احتمالی موجود در منطقه می تواند اطلاعات مفیدی در شناسایی منشا سنگ های به کار رفته در این بنا در اختیار گذارد. جهت پی بردن به کاربردهای کاندولومینسانس میکروسکوپی تمام مواد مورد مطالعه ابتدا با استفاده از روش های آزمایشگاهی معمول مانند میکروسکویی نوری پراش اشعه ایکس و مطالعات حرارتی جهت تعیین و نحوه تغییر فازهای بلورین و معدنی و مشخص کردن دمای پخت سفال ها مورد مطالعه قرار گرفتند. نتایج تکمیلی بر اساس روش کاندولومینسانس میکروسکوپی حاکی از مشاهده روند تغییرات بلورین و نحوه حرارت دهی به ماتریکس سفال بر اساس نوع و کیفیت مواد خام اولیه به کار رفته و شباهت ها و تفاوت های آن در بافت سفال است. همچنین مشاهده ریز ساختارهای سنگ بر اساس شیمی عناصر نادر در سنگ چینه شناسی و میکروفسیل های موجود در آن که به طور معمول قابل مشاهده نیستند اطلاعات مفیدی درباره مشابهت انواع سنگ های به کار رفته در بنای پاسارگاد با رختمون های سنگی از معادن اطراف پاسارگاد در اختیار قرار می دهد.

امکان‌سنجی استفاده از پوشش‌های آبگریز در حفاظت از مصالح خشتی

رضا وحیدزاده

فرسایش میراث خشتی تحت تأثیر عوامل طبیعی به ویژه بارندگی و رطوبت، امروزه از مهمترین چالش های حفاظت از این میراث به شمار می رود. در کنار گزینه های سنتی حفاظت از میراث خشتی همچون استفاده از اندود کاه گل در سال های اخیر محصولات شیمیایی متنوعی جهت حفاظت مواد و مصالح ساختمانی به ویژه در برابر تهدید ناشی از رطوبت به بازار عرضه شده است و به تبع آن تمایلات جدی در زمینه ارزیابی این مواد در حوزه حفاظت و مرمت ابراز شده است؛ بنابراین ارزیابی علمی ویژگی های این مواد به منظور استفاده سنجیده از آن ها ضروری به نظر می رسد. از آنجایی که بسیاری از مواد شیمیایی موجود در بازار به طور عمده برای حفاظت از سنگ و آجر طراحی شده اند، انجام این مطالعه به منظور حفاظت از مصالح خشتی و بهینه سازی نفوذ این مواد در بافت خشت ضروری به نظر می رسید در این پژوهش با توجه به نیاز به افزایش مقاومت خشت ها در برابر رطوبت خواص آب گریزی چهار محصول مختلف تجاری با نام های Stain Repellent AKEMI SRP130 Long Life, PTS بر ساختار خشت ها ارزیابی و با یکدیگر مقایسه شد. نتایج تحقیق نشان داد که اگر چه همه مواد تجاری بررسی شده امکان افزایش مقاومت خشت در برابر رطوبت را به طور قابل توجهی فراهم می کنند، اما ماده Long Life نسبت به سایر محصولات شیمیایی توانایی بالاتری در نفوذ و آب گریزی خشت ها دارد. این موضوع می تواند مقاومت سطح خشت را هم در برابر تماس طولانی مدت با رطوبت و هم در برابر عوامل فرسایش مکانیکی به طور قابل توجهی افزایش دهد. نتایج این پژوهش می تواند به عنوان مبنای مطالعات آینده در جهت بومی سازی مواد شیمیایی برای حفاظت از آثار خشتی و بهینه سازی کاربرد آن ها در حفاظت و مرمت و از بناهای تاریخی خشتی استفاده شود.

اسانس‌های گیاهی رویکردی نوین در پیشگیری و کنترل فرسایش زیستی میراث فرهنگی

اعظم علی اصغری وشاره

فرسایش زیستی ناشی از تعاملات پیچیده موجودات زنده و بسترهای مختلف الی و غیرالی است که باعث ایجاد تغییرات فیزیکی و شیمیایی روی چنین بسترهایی می شود. این پدیده به شدت به فعالیت های متابولیکی موجودات زنده مرتبط است. یافتن رویکردی واحد و صحیح برای مقابله با فرسودگی میکروبی اغلب دشوار است و نیاز به درک نوع تغییرات ایجاد شده و استفاده از روشهایی دارد که برای آثار هنری و سلامت انسان و محیط زیست مضر نباشند. برای گردآوری اطلاعات از پایگاه های استفاده Web of Science, Scopus. Science Direct اطلاعاتی معتبر مانند گردید برای کنترل فرسایش زیستی از روش های فیزیکی مکانیکی و شیمیایی استفاده می شود. در روش های شیمیایی معمولا از آفت کش های شیمیایی استفاده می شود اما به دلیل سمیت آفت کش ها و مخاطرات زیست محیطی شان امروزه محدودیت هایی در استفاده از آن ها وضع شده است. رویکردهای جدید مبتنی بر استفاده از راهکارهای جایگزین است. که اثرات نامطلوب نداشته باشند گیاهان حاوی ترکیبات شیمیایی طبیعی متنوعی مانند اسانس ها، فنول ها، فلاونوئیدها، آلکالوئیدها، کومارین ها و تانن ها هستند که معمولا به عنوان دارو مولکول های فعال زیستی و یا مواد مغذی استفاده می شوند. این مطالعه با هدف مروری بر مطالعات انجام شده بر تأثیر اسانس های گیاهی بر میکروارگانیسم های فرسایش گر میراث فرهنگی انجام شده است.

فرآیند اصالت‌سنجی آثار موزه‌ای بر مبنای مطالعات غیر مخرب در گروه موزه‌های دفینه

یاسین صدقی

استفاده از روش های غیرمخرب امروزه به یکی از مهمترین مباحث تأثیر گذار در حوزه مطالعات علمی نگاهداشت و مرمت آثار تاریخی تبدیل شده است؛ چراکه به کارگیری این گونه روش ها به دلیل احترام به اثر و عدم دخالت ساختاری در آن حجم وسیعی از پژوهش های این حوزه را در بر گرفته است. به دلیل ارتباط تنگاتنگ این موضوع با ماهیت نگاهداشت و مرمت میراث فرهنگی در این گفتار سعی شده است روشی هدفمند مبتنی بر انتخاب آثار موزه ای جهت ارائه و نمایش و یا انبارش در گنجینه ها تعریف و بکار گرفته شود از این رو در این مقاله سعی شده است تا به عملکرد گروه موزه های دفینه در قبال آنالیزهای گرفته شده از آثار در اختیارش که بر پایه آنالیزهای غیرمخرب بوده اند پرداخته شود. پژوهش های صورت گرفته به دو دسته روش های دستگاهی قابل حمل و روش های تصویربرداری فنی تقسیم بندی می شوند که در راستای اهداف نگاهداشتی نمایش موزه ای و اصالت سنجی آثار موجود تهیه شده اند. لذا در این مقاله سعی شده تا به اختصار به گزارشی از عمده فعالیت های صورت گرفته بر مبنای اصول نگاهداشت علمی پرداخته شود.

بررسی طیف‌سنجی رامان جهت انجام مطالعات در حوزه میراث فرهنگی

نازلی دارخال

آنالیز توسط میکروسکوپ رامان یک روش قدرتمند، سریع و غیرمخرب است که امکان میکرو آنالیز شیمیایی و تصویر برداری شیمیایی تهیه نقشه شیمیایی را فراهم می کند. این ویژگی ها میکروسکوپ رامان را به یک ابزار ایدئال و پُرکاربرد در تحقیقات و آزمایشگاه های آنالیز تبدیل کرده است. آنالیز رامان بر اساس برهمکنش نور با پیوندهای شیمیایی نمونه کار می کند و طیف متناظر با هر نقطه از نمونه را اندازه گیری می کند. نشانه رامان به طور بدیهی وابسته به طول موج های برانگیخته و درگیر واکنش با زیرلایه ها است؛ بنابراین هر ترکیب شیمیایی طیف رامان مشخصه خود را دارد و بدین صورت می توان اطلاعات کیفی و کمی هر ماده را به دست آورد این روش آنالیز دستگاهی که جزء روش های غیرمخرب نیز محسوب می شود می تواند بدون نیاز به نمونه برداری از شیء مطالعه لازم را بر روی آن انجام دهد. از این رو روشی بسیار مناسب برای مطالعه روی آثار تاریخی نفیس که امکان نمونه برداری از آن ها عملا وجود ندارد بوده و امروزه مورد توجه بسیار پژوهشگران هنر و تاریخ است. استفاده از این روش در حوزه میراث فرهنگی همچون مرمت باستان شناسی و معماری عموماً جهت شناسایی و بررسی مواد متشکله آثار هنری و تاریخی است و همچون دیگر روش ها در کنار مزایای متعدد دارای نواقص و مشکلاتی نیز هست بررسی و ارزیابی ویژگیهای آثار تاریخی و اجزای تشکیل دهنده آنها با توجه به زمینه های ساختارشناسی فن شناسی و آسیب شناسی به کمک آنالیزهای غیرمخرب از جمله جنبه های مورد توجه و حائز اهمیت در باستان سنجی به شمار می رود. در این مقاله کاربرد رامان در شناسایی آثار باستانی از جمله مواد معدنی انواع سنگ ها به خصوص سنگ های قیمتی پاتیناها و محصولات خورنده شیشه سفال ملاط، رنگ، باند، رزین کاغذ پوست کاغذ جوهر و بقایای انسانی مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین نمونه هایی از بررسی مطالعات آزمایشگاهی به وسیله دستگاه طیف سنجی میکرورامان پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار آورده شده است. آزمون میکروطیف سنجی و SERS را می توان پاسخی مناسب به سؤالات باستان سنجی و حفاظتی هر دسته از اشیاء توسط پارامترهای طیفی اختصاصی همراه با به روزترین پیشرفت های موجود دانست.

زئولیت اصلاح شده با پلاسمای تخلیه تابان و کاربرد آن در مرمت آثار تاریخی

لیدا تقی زاده

مرمت آثار تاریخی و حفظ فرهنگ هر کشور یک وظیفه ملی محسوب می شود و با توجه به اینکه مصالح بنایی معماری سنتی ایرانی شامل خشت و گل با استحکام پایین می باشند روش هایی از قبیل فیبرهای پلیمری تقویت شده و استفاده از کاه گل های ضد آب و افزودن موادی طبیعی همچون زئولیت جهت بازسازی و مقاوم سازی پیشنهاد می شوند؛ زئولیت به کار گرفته شده دارای سطح ویژه پایین بوده که با اصلاح پلاسمایی از مقدار ۳۳/۹۲ به ۴۵/۱۶ متر مربع بر گرم افزایش پیدا کرده و همچنین به شکل فیبرمانندی بدون تفاوتی در ساختار اصلی تغییر پیدا کرده است. با توجه با این تغییرات انتظار بر افزایش استحکام و جذب آب حداقلی ۱/۵ برابری ملاط های زئولیت دار است.

از بُندَر آباد تا نیویورک داستان ناگفته یک سنگ قبر تاریخی

وحید آقایی

در گالری شماره ۴۵۵ موزه متروپولیتن نیویورک ایالات متحده آمریکا، سنگ قبری تاریخی وجود دارد که مکان قرارگیری آن پیش از کندن از محل اصلی و انتقال به موزه یزد عنوان شده و بر روی آن سال ۷۵۹ مق نفر شده است. بر اساس اطلاعاتی که موزه در وبسایت خود ارائه کرده است. سنگ منتسب به شخصی به نام شیخ محمود بن صادا محمد است که رهبر گروه برادری مذهبی نامبرده شده است. با این حال مطالعه متون حجاری شده که خوشبختانه به همت موزه کامل و به دو زبان اصلی کتیبه و ترجمه آن یعنی عربی و انگلیسی در دسترس مخاطبان و پژوهشگران است، سرنخ هایی برای پژوهش درباره مالک حقیقی آن و داستانش در اختیار می گذارد. تحقیق پیرامون اطلاعات گردآوری شده با شروع از حجاری های سنگ قبر نشان می دهد سنگ متعلق به شیخ محمود بن تقی الدین دادا محمد یزدی از اقطاب بزرگ سازمان تصوف دادائیه در یزد و یکی از صوفیان صاحب نام در ایران قرون میانی اسلامی است که در برگردان نام و نسب خانوادگی او اشتباه نوشته شده و نام سازمان تصوف زیر نظر او یعنی «دادائیه» به اشتباه به عنوان اسم عام لفظ رایج در زبان عامیانه مناطق مرکزی ایران و شهرهای اصفهان و یزد برای خطاب کردن برادر یعنی «داداش» و «دادا»، پنداشته شده و به همین سبب او سرپرست گروه برادری مذهبی معرفی شده است. سنگ قبری که در زمانی نامعلوم و بر اساس توصیفات دانشوران در منابع مکتوب به نقل از مردم محلی اواخر قرن ۱۳ ه.ش و اوایل قرن ۱۴ مش شبانه عده ای آن را همراه تعدادی دیگر از سنگ های قبور مریدان و شیوخ سلسله دادائیه مدفون پیرامون محمود شاه در خانقاه بندر آباد یزد می دزدند و بعدها، سر از موزه متروپولیتن نیویورک ایالات متحده آمریکا در می آورد. نوشتار پژوهشی پیش رو توصیف و روایت این سنگ قبر و زندگانی مالک او در دو پرده است؛ داستانی که از بندرآباد یزد آغاز می شود و به نیویورک آمریکا ختم می شود.

احیای فصلنامه دانش حفاظت و مرمت روند اقدامات و دستاوردها

مهدی رازانی

نشریه دانش حفاظت و مرمت به عنوان یکی از نشریات تخصصی در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی فعالیت خود را از بهار ۱۳۹۶ آغاز کرده است. این نشریه با هدف انتشار آخرین یافته های علمی پژوهش ها و تجربیات مرتبط با حفاظت و مرمت میراث فرهنگی، پس از انتشار بیش از ۲۲ شماره جایگاه ویژه ای در میان پژوهشگران مرمتگران و علاقه مندان به این حوزه پیدا کرده است. با این حال پس از انتشار اولین شماره در بهار ۱۳۹۶، نشریه با وقفه هایی در انتشار مواجه شد؛ به طوری که شماره دوم در بهار ۱۳۹۸ و شماره سوم در بهار ۱۳۹۹ منتشر گردید. این وقفه های طولانی باعث شد که نشریه به دلایل مختلف از روند عادی انتشار خود خارج شده و کاملا برای مدت ۴ سال انتشار آن متوقف گردد. توقف چهار ساله موجب شد ۱۶ شماره کمبود برای نشریه ایجاد شود از این رو با توجه به اینکه نیاز بود پژوهشکده حفاظت و مرمت به عنوان یکی از با سابقه ترین مراکز علمی ایران و خاورمیانه در این حوزه بروندادی علمی را سامان دهی و راهبری نماید در بهار ۱۴۰۳ با تغییر رویکردهای مدیریتی در پژوهشکده تصمیم بر آن شد تا این نشریه به عنوان یکی از اهداف مهم این سال احیا شود و روند انتشار آن تداوم یابد از این رو در تابستان ۱۴۰۳ با تغییراتی اساسی در ساختار و رویکردها این نشریه بار دیگر فعالیتش را از سر گرفت. این تغییرات نه تنها موجب احیای نشریه شد، بلکه آن را به وضعیتی پایدار و پیش رونده رساند به نحوی که نشریه پس از ۸ ماه فعالیت در بهمن ماه همین سال موفق به ورود به ارزیابی نشریات علمی وزارت علوم شد و در اسفند ما حائز رتبه (ب) شناخته و معرفی گردید.