دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

استفاده از روش چاپ استریولیتوگرافی (SLA) در جهت ساخت مولاژ از اشیاء تاریخی فرهنگی (نمونه مطالعاتی مهره شطرنج تاریخی از جنس عاج فیل)

مهدی رازانی

امروزه نمونه سازی به روش ساخت افزودنی توسط چاپگرهای سه بعدی در علوم مختلف علاقه مندان کثیری را در بین محققان به خود جذب کرده است. در این بین چاپگر سه بعدی استریولیتوگرافی قادر به ساخت نمونه هایی با تفکیک پذیری برتر نسبت به دیگر چاپگرها است. هدف این مقاله امکان سنجی استفاده از روش چاپ سه بعدی استریولیتوگرافی جهت دستیابی به یک روش مناسب برای ساخت مولاژ از اشیاء تاریخی و فرهنگی برای به کارگیری آن در مرمت و بازسازی اشیاء حساس همچون عاج است. پرسش های تحقیق عبارت اند از: چگونه می توان با استفاده از مدل سازی سه بعدی و چاپ با چاپگر استریولیتوگرافی برای بخش های مفقود و ساخت مولاژ تهیه کرد؟ و این روش چه مزایا و معایبی دارد؟. در راستای بررسی روش معرفی شده، یک نمونه مهرۀ شطرنج تاریخی از جنس عاج فیل از مخازن موسسۀ فرهنگی موزه های بنیاد، انتخاب شد. اثر انتخاب شده دارای مفقودی بسیار زیادی بود. با توجه میزان مفقودی اثر انتخاب شده و به احتمال اینکه نمونه چاپ شده بر روی بدنه اصلی اثر تاریخی الصاق نشود، تصمیم بر این شد که از نمونه موجود مولاژ تهیه شود. از مهره مشابه با اثر موجود مستندسازی انجام گرفت و با توجه به تصاویر، مدل سازی سه بعدی با نرم افزار زیبراش که نرم افزار مخصوص حجاری و مجسمه سازی است، انجام شد. تنظیمات مربوط به مدیریت چاپ در نرم افزارChitubox و بازسازی سه بعدی جهت ساخت مولاژ از چاپگر رزینی استریولیتوگرافی انجام شد. نتایج این تحقیق نشان داد، استفاده از فناوری های مدل سازی سه بعدی و چاپ با چاپگر سه بعدی استریولیتوگرافی به عنوان یک روش مناسب می تواند در جهت ساخت مولاژ تا حد زیادی در رفتار کم خطر حفاظتی نسبت به اشیاء حساس مانند عاج مفید واقع شوند.

مطالعه فنی، آسیب‌شناسی و حفظ و مرمت قاب آینه‌ی خاتم‌کاری شده منسوب به دوره قاجار

علیرضا امیری باغبادرانی

خاتم کاری نوعی تزئین است که با کنار هم قرار گیری مثلث هایی از جنس چوب، استخوان و فلز که به طوری استادانه نقوش هندسی را تشکیل می دهند، ایجاد می شود. اثر مورد بحث آینه ایی چهارگوش بوده و دارای مالکیت شخصی و منسوب به دوره ی قاجار است. با توجه به آزمایش های انجام شده برای شناسایی مواد تشکیل دهنده ی اثر، مشخص شد که چوب (کاج ایرانی، صنوبر یا همان تبریزی و چنار)، استخوان و فلز (نقره و برنج) بوده که مثلث ها از جنس فلز برنج و استخوان و چوب و لاهای استفاده شده از جنس نقره و زیرساخت از جنس چوب، است. آسیب های وارده بر روی اثر عبارت اند از تشکیل محصول خوردگی در قسمت هایی که فلز نقره کار شده، تیره شدن جلا، اعوجاج و جدایش اتصالات در زیرساخت و اعوجاج و جدا شدن و ریختگی در بعضی از قسمت ها که این آسیب ها، باعث از هم پاشیدگی نقوش نیز شده اند. پس از حذف تعمیرهای نادرست قبلی و پاک سازی جلای تیره شده و تاب گیری اعوجاج زیرساخت و تاب گیری تزئینات خاتم، بازسازی، موزون سازی و استحکام بخشی نهایی صورت گرفته است.

مستندسازی و تحلیل حفاظتی کتیبه ورودی مدرسه طالبیه تبریز

لیلی نعمانی خیاوی

کتیبه های تاریخی، به ویژه در بناهای مذهبی و آموزشی، از نمادهای برجسته و بی بدیل میراث فرهنگی و تاریخی به شمار می آیند. یکی از این کتیبه ها، واقع در مدرسه طالبیه تبریز، نمونه ای بی نظیر از هنر خوشنویسی و معماری اسلامی ایران است. این آثار حجاری، با نگارش و متونی که در خود جای داده اند، حامل پیام هایی عمیق از تاریخ، فرهنگ و وضعیت اجتماعی و سیاسی دوران خود به شمار می روند. در این مقاله، به بررسی دقیق و خوانش کتیبه سر در مدرسه طالبیه واقع در ورودی بازار سرپوشیده تبریز پرداخته می شود؛ کتیبه که به خط ثلث نگاشته شده، علاوه بر ارزش های هنری و معماری، اطلاعات مهمی پیرامون وقف نامه ها و سفارشات حکومتی آن دوران ارائه می دهند. کتیبه ی مذکور که در سال ۱۲۱۶ هجری قمری به دستور حاکمان وقت تبریز و به امضای شخصیت های برجسته تحریر شده است، حاوی مفاهیم حقوقی و دینی مهمی است که ابعاد معنوی و اجتماعی آن زمان را بازتاب می دهد. این تحقیق از دیدگاه زبان شناسی، کتیبه شناسی و تحلیل دلالات تاریخی به معرفی و تبیین پرداخته و در تلاش است تا با دیدگاه عمیق اقدامات صورت گرفته بر روی این اثر از جمله موزون سازی رنگی انجام شده، مفاهیم پیچیده آن را آشکار سازد. مهم ترین سؤالات پژوهش عبارت است از: متن و نوشته های کتیبه سردر مدرسه طالبیه تبریز چیست و راوی چه اطلاعاتی است؟ تغییرات اتفاق افتاده بر کتیبه سردر مدرسه طالبیه تبریز چیست؟ چگونگی استنساخ سنگ نوشته با امکان دریافت بیشترین اطلاعات از این اثر؟ برای دستیابی به پاسخ این سؤالات، علاوه بر مطالعات تاریخی، بررسی های میدانی، روش های نوین مستندسازی شامل فتوگرامتری و طراحی دیجیتال متن کتیبه انجام شد که پس از انجام مراحل ذکر شده، خوانش مجدد متن کتیبه به همراه بررسی روند تغییرات آن در طول زمان به دست آمد چرا که حفظ و نگهداری این میراث فرهنگی می تواند راهگشای پژوهش های آتی در حوزه مرمت و تاریخ هنر اسلامی باشد.

مروری بر کاربرد سیستم حلال- ژل در مرمت آثار تاریخی

سمیه نوغانی

شبکه های درشت مولکول و آب دوست، با قابلیت نگهداری حلال در درون خود، مدت ها در مرمت با عنوان ضماد گذاری، استفاده شده اند. این شبکه ها عمدتاً خمیرهایی بر پایه سلولز بوده و بزرگ ترین مشکل استفاده از این ضمادها، چسبندگی و امکان باقی ماندن آثار خمیر بر سطح و اثرات جانبی آن بوده است. در طول دهه های گذشته و بر اساس فناوری های نوین، ژل های جدیدی با ویژگی هایی چون بازگشت پذیری، قابلیت حذف کامل از سطح، سهولت آماده سازی و قابلیت ترکیب با حلال هایی بر پایه نانو سیالات، به حوزه مرمت معرفی شده اند که از آن جمله می توان به ژل های سلولزی اصلاح شده، اُرگانوژل های برگشت پذیر و ژل های اسفنجی نانو مغناطیسی، اشاره کرد. این مقاله، مروری است بر معرفی ساختار و کاربردهای ژل های جدید در حوزه فرایندهای پاک سازی و تمیزکاری در مرمت آثار تاریخی- فرهنگی.

مروری بر آسیب‌شناسی برون ساختاری در نگهداری قالی‌های دستبافت

سمیه صمدیان

قالی به عنوان دست بافته ای پرز و گره دار با ساختاری متشکل از مواد آلی همواره در معرض آسیب هایی در طی پروسه زمانی مختلف ساخت، مصرف و انبارش قرار دارد که به طورکلی می توان آن ها را به دو دسته آسیب های درونی (عیوب قبل از بافت و حین بافت) و آسیب های برونی (عیوب حین استفاده و نگهداری) تقسیم نمود. نظر به اینکه دامنه نگرش بیشتر بر روی نمونه های موجود در موزه و مجموعه های خصوصی ست که فارغ از بعد مصرف نیازمند شرایط مساعد حفاظتی طولانی مدت هستند، در این پژوهش سعی گردیده با تشریح عوامل چهارگانه آسیب زا و زیر شاخه های آنکه شامل عوامل فیزیکی (نور، آلودگی های جوی و سه عامل دما و رطوبت)، شیمیایی (تأثیر اسیدها، قلیاها، اکسیدکننده ها)، بیولوژیک مایکروسکوپی (حشرات و جوندگان)، بیولوژیک میکروسکوپی (قارچ ها، کپک ها و باکتری ها) است، بینش وسیع تری را در فرآیند نگهداری این اشیای نفیس ایجاد و از ورود آن ها به ساختار ممانعت نمود.

حفاظت و مرمت یک پارچه زَربفت، منسوب به دوره صفوی متعلق به یک مجموعه شخصی در تبریز

الهه پورعبداله

در این تحقیق یک پارچه زربفت منسوب به دوره صفوی و متعلق به یک مجموعه ی شخصی در شهر تبریز مورد مطالعه فن شناسی و حفاظت و مرمت قرار گرفت. هدف از انجام این پژوهش اجرای اقدامات حفاظت و مرمت مناسب با توجه به شرایط اثر جهت نمایش و نگه داری آن بوده است. نتایج حاکی از این است که اثر از لحاظ فن شناسی و مطالعات تطبیقی با چند نمونه مشابه، احتمالاً متعلق به دوره صفوی باشد. اثر پارچه ای دارای آسیب هایی چون از بین رفتن تار و آشکارشدن نخ های پود، پارگی، بریدگی، سوراخ شدن، لکه و آلودگی های سطحی است. بر روی پارچه فرآیند های حفاظتی از قبیل شتشو با سدیم لوریل سولفات، استحکام بخشی الیاف، برگردان الیاف جداشده با استفاده از فیلم نازک ساخته شده از پلیمر کلوسل جی، ساپورت پشت پارچه انجام گرفت. در نهایت با طراحی یک نمونه چهارچوب جهت حفظ و نگه داری اثر جهت نمایش به مرحله اجرا در آورده شد.

گزارش حفظ و مرمت سه قطعه عکس سیاه‌وسفید از یک مجموعه شخصی در تبریز

مبینا میهمی

عکس از اسناد مهم در زمینه بازیابی تصویری فرهنگ و تمدن گذشته در تاریخ معاصر به شمار می رود، تغییرات ساختاری در عکس های تاریخی با توجه به عوامل مؤثر بر آن ها در طول زمان منجر به آسیب های متعددی می شود. این آسیب ها می تواند موجب تغییرات زیبایی شناختی در آن گردد. بر این اساس هدف از این گزارش، ارائه فرآیند حفاظتی صورت گرفته بر روی سه قطعه عکس مربوط به دوره قاجار است. عکس ها دچار آسیب هایی مانند چرکی و جای لکه آب، تخریب ژلاتین سطح، پارگی و اسیدیته بالا بودند. بدین منظور از آب مقطر، الکل، استون برای پاک سازی آلودگی های سطحی استفاده شد. همچنین از هیدروکسید کلسیم به دو صورت خشک و در حامل آب مقطر برای اسیدزدایی پشت مقوای بکار گرفته شد. همچنین از مقوای بدون اسید (فری اسید) و همچنین کاغذ تیشو موزون سازی شده به برای جبران قسمت های مفقود همراه با چسب کلوس جی استفاده شده است و در نهایت جهت محافظت بهتر تمامی عکس ها پاسپارتو شدند.

اهمیت مستندسازی در میراث فرهنگی (شرحی بر جزییات برنامه کنفرانس مستند نگاری با پهپاد در تخت جمشید و بیانیه پایانی کنفرانس)

حمید فدایی

به منظور مستندسازی میراث فرهنگی از نوع غیرمنقول آن، ابزار و روش های متنوعی وجود دارد (Malinverni et al., 2016). هر یک از این ابزار و روش ها، بسته به شرایط و ویژگی های اثر و همچنین با توجه به مقیاس و دقت مورد نیاز، به کار گرفته می شوند (Balletti & Guerra, 2015). روش های سنتی مستندنگاری مانند ترسیم با دست آزاد، نقشه کشی، عکاسی از شیوه های اولیه و پایه در ثبت آثار هستند. استفاده از این روش ها علاوه بر زمان بر بودن، به نیروی انسانی زیادی نیازمند است و معمولاً ثبت جزییات زیاد از این طریق ناممکن است (Hassani, 2015). ناکارآمدی روش های سنتی در مستندسازی سه بعدی و یکپارچه آثار میراث فرهنگی از یک سو و پیشرفت علوم و فنّاوری اخذ داده رقومی از سوی دیگر، محققین را بر آن داشته که درصدد یافتن روش هایی سریع، غیر مخرب و کم هزینه و ابزارهایی متناسب با ویژگی های این آثار برآیند تا از آن ها برای اخذ و ذخیره دیجیتالی اطلاعات دقیق و صحیح و مدیریت پایدار مستندات استفاده کنند (زینال پور و دیگران، 1400؛ Gagliolo et al., 2017).
در گذشته تصاویر هوایی در سنجش از دور برای کاربردهای باستان شناسی و در شناسایی برخی ویژگی ها که بر روی زمین قابل دیدن نبودند استفاده می شد(رازانی و دیگران، 1400). به کارگیری فناوری های فتوگرامتری و سنجش از دور در شناسایی ویژگی های باستان شناسی مرتبط با زمین همچنان کارآیی دارد (مالیان و دیگران، 1396؛ Egitto, 2013). در دهه های اخیر با توسعه فن آوری های نوین، حوزه میراث فرهنگی با ورود انواع ابزار و شیوه‎های جدید اعم از فتوگرامتری با لیزر اسکن، مستندنگاری با پهپاد، واقعیت مجازی و غیره روبه رو است Grussenmeyer et al., 2018, 305)).
در این میان، مستندنگاری پهپاد مبنا، روش جدیدی است که به صورت مستقل یا در ترکیب با سایر روش های مستندنگاری، به طور گسترده ای در مدل سازی سه بعدی میراث فرهنگی بهره برداری می گردد. امروزه استفاده از سامانه فتوگرامتری با استفاده از پهپاد و دستگاه های پروازی بدون سرنشین که قابلیت هدایت از دور را دارند، توانسته اند در مستندنگاری محوطه ها و بناهای میراثی اطلاعات قابل توجهی را برای حفاظت و نگهداری آن ها در اختیار متخصصین قرار دهند. فتوگرامتری با استفاده از پهپاد تلفیقی از فتوگرامتری هوایی و فتوگرامتری برد کوتاه است که در آن یک حسگر اخذ داده، شامل دوربین و یا هر وسیله دیگر اخذ داده، بر روی یک سکوی پرواز بدون سرنشین (Unmanned Arial Vehicle-UAV) نصب می شود و از ارتفاع کم، داده ها اخذ می گردند. در این شیوه مستندنگاری، پایین بودن ارتفاع پرواز باعث خواهد شد تصویر با قدرت تفکیک مکانی و کیفیت محتوای بالاتر برداشت گردد؛ بنابراین با استفاده از این تصاویر می توان اطلاعات سه بعدی دقیق تری از سطح زمین تولید نمود (Everaerts, 2018).