دانــش حـفـاظـت و مـرمـت

مطالعه هندسه نظری و عملی برای مرمت کاربندی با تأکید بر کاربندی حوض خانه خانه صدقیانی تبریز

احد نژادابراهیمی

کاربندی یکی از عناصر مهم در معماری ایرانی است که از آن به خاطر ترکیب موفق دانش هندسی و تبحر معماری هنرمندان و معماران به عنوان یکی از موارد تجلی نبوغ ترکیب هندسه و معماری در معماری دوران اسلامی ایران یاد می شود و از فنون و شیوه های پوشش های تاقی محسوب می گردد. این عنصر سازه ای در عین حال تزئینی زیبا و پیچیده همانند سایر عناصر وابسته به آرایه های معماری با گذشت زمان دچار فرسودگی و آسیب می گردد. مطابق بررسی ها انجام شده مشخص شد که در حفاظت و مرمت به هندسه نظری و عملی توجه نمی شود و تقسیم بندی که برای تفاوت قائل شدن بین کاربندی و رسمی بندی وجود دارد خیلی مورد وثوق مرمتگران نیست در حالی که به خاطر عدم توجه کافی به زمینه های کاربندی موجب تفاوت های شکلی و حتی ساختاری در زمان برنامه ریزی برای مرمت و حفاظت می شود؛ بنابراین لازم است در زمان شروع مداخله برای مرمت کاربندی موارد مرتبط با هندسه نظری و عملی به طور کامل شناسایی گردد. با این هدف پژوهش حاضر برای نقد مرمت کاربندی خانه تاریخی صدقیانی تدوین شده است که در سال ۱۳۹۲ ش توسط دفتر فنی دانشگاه هنر اسلامی تبریز انجام یافت نتایج تحقیق نشان می دهد در اجرا و مرمت کاربندی در کنار هندسه مصالح و زمینه شکل گیری خواست ذوق و خلاقیت معمار سنتی مجری نیز نقش تعیین کننده ای دارد.

پوشش حفاظتی، گچ نیم پخت - نیم‌کوب، اندود کاهگل، میراث جهانی تخت سلیمان.

حمید فدایی

از روش های رایج در حفاظت از ساختارهای معماری در محوطه میراث جهانی تخت سلیمان استفاده از اندود کاهگل بوده است. این اندود عمدتا بر روی ساختارهای سنگی و آجری اجرا شده است. اگرچه اندود کاهگل شیوه متعارف حفاظت از معماری خاکی در بیشتر مناطق ایران با اقلیم گرم و خشک محسوب می گردد اما متأسفانه این اندود در اقلیم پر بارش کوهستانی تخت سلیمان همراه با دماهای زیر صفر منطقه با فرسایش زیادی روبروست. لذا هدف اصلی این پژوهش بررسی و ارزیابی جایگزینی گچ سنتی نیم پخت - نیم کوب به جای اندود کاهگل به منظور انجام پوشش حفاظتی بالای دیواره ها و بقایای معماری است. تا از نفوذ رطوبت به ساختارهای معماری ممانعت گردد، ضمن آنکه خود نیز دچار کمترین میزان فرسایش شود. روش شناسی گردآوری داده های این پژوهش به صورت میدانی و با انجام مشاهده و مستندسازی همراه بوده است و بر روی داده ها کار تحلیل لازم انجام شده است. بررسی های میدانی در زمینه بازتولید و استفاده از گچ سنتی به عنوان ملاط مرمتی در محوطه بیانگر تجربه ای موفق در این مورد بوده است. همچنین نتایج نشان می دهد این ملاط که از کوبیدن و خرد کردن سنگ گچ پخته شده در کوره تهیه می شود ویژگی های مشابه ملاط های اصلی را داراست و از استحکام مناسبی نیز در شرایط آب و هوایی سخت منطقه برخوردار است. بر این اساس میتواند به عنوان یک پوشش قربانی شونده جایگزین مطلوبی برای اندود کاهگل باشد.

بررسی رفع آسیب‌های ناشی از تأسیسات شهری در منظر تاریخی میدان وقت و ساعت یزد

علی شهابی نژاد

یکی از آسیب های جدی که امروزه متوجه فضاهای شهری تاریخی است آسیب های حوزه سیما و منظر است. از جمله مهمترین عواملی که موجب اغتشاش بصری در سیمای فضاهای شهری تاریخی می شود می توان به تأسیسات شهری از جمله تأسیسات برق تأسیسات گاز، تأسیسات مخابرات و دیگر موارد مشابه اشاره کرد. یکی از تجارب موفق در زمینه رفع آسیب های منظر تأسیسات شهری تجربه طرح باز آفرینی میدان وقت و ساعت یزد است. این میدان که قدمت آن به دوره صفویه بر می گردد و پیشینه تاریخی مکان استقرار آن مربوط به دوره ایلخانی است. تا قبل از اجرای طرح باز آفرینی میدان وقت و ساعت دارای مشکلات متعدد در زمینه سیما و منظر بود در طرح باز آفرینی میدان وقت و ساعت که در سال ۱۳۹۷ توسط پژوهشکده معماری بومی دانشگاه یزد تهیه شد و در سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۳۰۲ به همت شهرداری منطقه تاریخی شهر یزد و با همکاری اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان یزد به اجرا درآمد بخش های مهمی از آسیب های سیما و منظر این میدان که ناشی از تأسیسات شهری بود بر طرف شد این مقاله در نظر دارد با استفاده از روش توصیفی تحلیلی به شرح فرایند این طرح بپردازد و اقدامات اجرایی در زمینه رفع آسیب های سیما و منظر تأسیسات شهری در این میدان را بازگو کند.

فن‌شناسی و آسیب شناسی ازاره اتاق‌های شمس‌العماره

مریم کیان اصل

در سال ۱۲۸۲ ق یعنی کمی بیش از طرح توسعه تهران این بنا به دستور ناصر الدین شاه با مباشرت دوست علی خان معیرالممالک در شرق ارگ تهران ساخته شد. شمس العماره اولین بنای پنج طبقه تهران است. ازاره اتاق های پنج طبقه در کاخ شمس العماره با کاشی هایی که با روش رنگ روغنی نقاشی شده اند. موضوع و شیوه اجرایی این نقاشی ها اغلب اروپایی است که با گروهی از نقاشان و شاگردان آن ها انجام شده است. این نکته از شیوه اجرای این نقاشی متفاوت از سایر شیوه ها است کاملا محرز است. روش نقاشی روغن روی کاشی لعاب دار روشی منحصر به فرد بود که در بناهای دیگر در دوره های بعد هرگز اجرا نشد. این نقاشی ها به صورت گسترده ای در حال تجزیه پودر شدن و فروریختن هستند. از این رو هدف این مقاله این است که عواملی که سبب بروز آسیب به این کاشی نگاره های رنگ روغنی شده است را شناسایی و معرفی کند. به نظر می رسد تفاوت هایی در موقعیت قرارگیری کانی ها، نوع مواد و مصالح در آسترسازی و روش اجرای آن و سایر عوامل مکانیکی و شرایط آب و هوایی سبب شده تا آسیب های وارد شده بر این نقاشی ها در هر طبقه متفاوت باشد. علاوه بر موارد ذکر شده در تماس بودن این کاشی نگاره های رنگ روغنی با مراجعین جذب رطوبت دیوارها در طی سالیان شیوه کاشی کاری لیبطلب آن ها موجب شده که با هر نیروی فیزیکی بر کاشی ها تنش وارد شود و نقوش برجسته روی درز کاشی ها از سطح لغزنده کاشی جدا شود و یا گوشه های کاشی هایی که به صورت لوزی بر دیوار نصب شده اند، بشکند. این مقاله به روش توصیفی تحلیلی انجام شده است و این نتیجه به دست آمد که بیشترین عامل تأثیرگذار در فروریختن نقاشی ها لایه استر یا زمینه بستر کاشی است که توانایی محافظت از لایه نقاشی رویی ندارد.

بررسی فنی آرایه‌های حاصل از تلفیق گچ و آجر در گنبد سلطانیه زنجان

مصطفی کریمی فرد

خلاقیت در استفاده از گچ در کنار سایر مصالح برای آرایش ابنیه از دیرباز مورد توجه معماران بوده است. آجر و گچ دو مصالحی هستند که اشکال گوناگونی از آمود را با یکدیگر به وجود آورده اند و در این پژوهش به فن شناسی انواع مختلف این فنون پرداخته شده است. بنای عظیم گنبد سلطانیه یکی از مهمترین بناهای آرامگاهی جهان است؛ که آرایه های گچی به عنوان تزئین غالب در این بنا به کار رفته است. یکی از این آرایه ها، تلفیق گچ و آجر است که به عنوان تزئینی کالبدی خودنمایی می کند چگونگی پیدایش این گونه از آرایه های گچی بررسی انواع روش های اجرای آن و طریقه ایجاد آرایه های مستقل از همنشینی آجر و گچ از جمله مباحث مورد توجه این مقاله است. روش تحقیق بر پایه روش تحلیلی توصیفی استوار است. جمع آوری داده ها به روش مشاهدات عینی و تجربیات کارگاهی نگارنده و استفاده از کتب اسناد و مقالات در زمینه روش های گچبری در معماری ایران است. در نمونه مورد مطالعه از گنبد سلطانیه ایجاد گونه ای متداول از این آرایه ها در دوران ایلخانی بر روی دیوار قابل مشاهده است. این آرایه ها در برخی بخش ها فقط در بندها و در کنار آجر و در برخی قسمت ها بر روی تمام سطح آجرها و با نقش آجر کار شده است. در حین مرمت و بازسازی بخشی از این آرایه ها روش های به کار برده شده در ایجاد نقوش درک گردید، به طوری که برای بندها گچبری درجا اولویت اول هنرمند است و پس از آنکه بندها با گچ پوشیده شد آرایه ها اجرا می شده است. استفاده از رنگ که مکمل اجرای این آرایه ها است و باعث می شود تا حدود آجرکاری مشخص گردد وجود رنگدانه های اخرای قرمز رنگ دانه اخرای زرد و سیاه کردن در این با تا حدی اثبات شده است.

ضرورت تغییر رویکرد شرح خدمات حفاظت و مرمت تزیینات معماری در مواجهه با نمایان شدن شواهد تاریخی طی روند اقدامات اجرایی (مورد مطالعه تزیینات معماری مزار قطب‌الدین حیدر)

مژگان موسی زاده

تزیینات معماری به کار رفته در بناهای تاریخی یکی از برجسته ترین وجوه تمایز و معیارهای قابل استناد در معرفی و شناخت سبک دوره هویت و شاخص های معماری هر دوره به شمار می رود. این گزارش بر پایه مطالعات موردی و کتابخانه ای محقق از اقدامات مرمت بنا و نظارت بر حوزه تزیینات معماری بنای تیموری مزار قطب الدین حیدر طی سال های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ تهیه شده است. این مطالعات منجر به طرح پرسش های مهمی در زمینه پیشینه تنوع سبک و مصالح به کار رفته در بستر بنا و همچنین تعداد و تنوع لایه های تزیینات گردید تخصیص اعتبار و بررسی دقیق برای تهیه شرح خدمات اقدامات اجرایی حفاظت و مرمت در سال ۱۴۰۲، فرصتی ارزشمند برای تحلیل و شناسایی مؤلفه هایی از هویت میراث ملموس و ناملموس معماری و تزیینات معماری فراهم آورد. این مؤلفه ها شامل متغیرهایی همچون کشف تنوع لایه های زیرین تزیینات در حین اقدامات اجرایی ظرافت رنگ آمیزی نمادها، نقوش نشانه ها سبک ها یادگار نوشته ها و مستندات خطی بودند که در پیوند با کلیت مجموعه مزار قطب الدین حیدر معماری مسجد، رباط محوطه پیرامون رموز شخصیت عرفانی قطب الدین حیدر و ارادت شهروندی در هم آمیخته اند. روند اقدامات اجرایی و جزئیات شرح خدمات به گونه ای تغییر و ارتقا یافت که ضرورت تحلیل زوایای پنهان حفاظت پیشگیرانه معرفی و نمایش شواهد تزیینات و معماری بنا در قالب موزه ای تحت عنوان از معماری تا تزیینات مطرح و قابل اجرا شد. این موزه می تواند به عنوان گامی مؤثر در جهت حفظ و معرفی این میراث ارزشمند عمل کند.

گزارش حفاظت و مرمت قدیمی‌ترین کتیبه گچی تخمه‌گذاری متعلق به بقعه سیدفتح‌الله ورامین

یاسر حمزوی

اهمیت آرایه های معماری و علی الخصوص کتیبه های بر جای مانده که حاوی اطلاعات ارزشمند از دوره های تاریخی است بر هیچ کس پوشیده نیست. از این رو حفظ و نگهداری این آثار گران بها بسیار ضروری است. پژوهش پیش رو در ارتباط با یکی از قدیمی ترین و کمیاب ترین آرایه های معماری کار شده با شیوه تخمه گذاری است. آرایه های گچی تخمه گذاری به دلیل سختی در اجرا به تعداد محدود کار شده اند و نمونه های انگشت شماری از آن ها باقی مانده است. اثر مورد مطالعه کتیبه ای نوشتاری به خط ثلث در بقعه سیدفتح الله و رامین است. این بنا در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده منسوب به بده نهم هجری قمری است. همچنین کتیبه نام برده با ابعاد ۶۵×۱۵۰ سانتی متر در سه سطر اجرا شده و دارای آسیب هایی مانند ترک های سازه ای در لایه های مختلف اثر و الحاقات سطحی و مفقودی بخش هایی از نوشتار و زمینه کتیبه بود با توجه به تصمیم افراد تأثیرگذار مبنی بر جابجایی کتیبه همچنین با علم بر اینکه این کتیبه در زمره قدیمی ترین آرایه های گچی تخمه گذاری است هدف این پژوهش حفظ اثر در محل اصلی خود ضلع شمال شرقی بقعه و مرمت آن با کمترین مداخله مؤثر و ممکن است به منظور دستیابی به مناسب ترین روش مرمت این کتیبه مبانی مداخلات مرمتی متناسب با اثر تنظیم شد و بخش عملی کار به ترتیب شامل استحکام بخشی سازه ای کتیبه لایه برداری اندودهای الحاقی که منجر به کشف کتیبه ای دیگر شد پاکسازی مکانیکی و شیمیایی استحکام بخشی ساختار ملاط با استفاده از خمیر پارچه تثبیت سطح پر کردن قسمت های مفقودی با استفاده از ملاط گچ بازسازی حروف نوشتاری که از بین رفته بود و همچنین قاب بندی و ایجاد کادر در اطراف کتیبه می شود. همچنین پس از اتمام فرایند مرمت اثر خوانش دقیق کتیبه برای مخاطبان ممکن گشت و محتوای مفهومی آن به ویژه تاریخ ساخت آن برای اولین بار آشکار شد.

گزارش حفاظت و مرمت پنج قطعه از آرایه‌های گچی یافت شده از محوطه تاریخی شادیاخ نیشابور

یاسر حمزوی

شهرستان نیشابور واقع در خراسان رضوی یکی از قدیمی ترین شهرهای ایران است که محوطه های تاریخی گوناگونی از جمله شادیاخ را در خود جای داده است. در سال ۱۳۸۲ طی کاوش های باستان شناختی تعداد زیادی آرایه گچی در این محوطه یافت شد یکی از مهمترین بخش های این محوطه تاریخی به نام تالار بار عام شناخته می شود. این تالار مشتمل بر چهار ایوان مشرف بر یک فضای هشت ضلعی در وسط است که چهار گوشه و از طریق چهار درگاهی به فضاهای مجاور راه می یافته است. پنج قطعه مورد توجه در پژوهش حاضر نیز متعلق به قسمت تالار بار عام این مجموعه هستند. این پژوهش نیز با هدف یافتن مناسب ترین روش حفاظت و مرمت این آرایه های گچی ارزشمند تنظیم شده است. عمده آسیب های وارد بر این قطعات شامل ترک های عمیق، آلودگی های سطح همچون گردو غبار خاک تار عنکبوت مرمت های غیر اصولی حین کاوش مفقودی حفره های عمیق خراشیدگی و غیره هستند در مقاله پیش رو پس از بررسی های ظاهری و بیان آسیب های وارده بر قطعات مبانی مداخله آن ها ارائه شده و اقدامات مرمتی انجام گرفت. اقدامات شامل پاکسازی مکانیکی و شیمیایی با استفاده از بیستوری و آب مقطر تثبیت با استفاده از پلکستول ۵ درصد در اتانول استحکام بخشی شکاف ها و حفرات عمیق با استفاده از خمیر پارچه آزمون رنگ بتونه گچی و در نهایت استفاده از بتونه گچی جهت پوشش ترک ها و شکاف در آجر تکیه گاه هستند.