شهر بیرجند مرکز استان خراسان جنوبی با اینکه دارای بافت تاریخی با ارزشی است، تاکنون هیچ‌گونه کاوش باستان‌شناسی در بافت قدیمی آن صورت نگرفته و به همین دلیل، روند شکل‌گیری و رشد آن در طول تاریخ به‌طور دقیق مشخص نیست و تنها با بررسی منابع و متون تاریخی که آن هم اندک اشاره دارند و همین‌طور با توجه به شواهد و آثار تاریخی بافت قدیم بیرجند و محدوده شهر باید به روند شکل‌گیری و رشد شهر پی برد. کویری‌ بودن بخش زیادی از خراسان جنوبی موجب شده است شرایط محیطی در همه جای این منطقه برای شکل‌گیری مجتمع‌های زیستی فراهم نشود. شهر بیرجند از منظر جغرافیایی در محیطی شکل گرفته که آب و خاک حاصل خیز و همین‌طور هوای مطلوب در فصل گرما و سرما نسبت به مناطق هم‌جوار داشته است. همچنین نقش ارتباطی آن و قرارگیری در مسیر ارتباطی خراسان و سیستان در طول تاریخ و انتقال مرکزیت از قاین به بیرجند در طی دوره صفوی تا قاجار همواره نقش بسزایی در رشد و توسعه شهر ایفا کرده است؛ به‌طوری‌که در اواسط دوره قاجاریه اهمیت شهر موجب می‌شود کشورهای انگلیس و روسیه در بیرجند کنسولگری تأسیس کنند. در این دوره شاهد شکل‌گیری محلات جدید و همین‌طور بازار در شهر هستیم. هدف این تحقیق، شکل‌گیری و توسعه شهر بیرجند براساس شرایط جغرافیایی، متون تاریخی و داده‌های باستان‌شناسی مورد بررسی بوده که جمع‌آوری یافته‌های آن از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی با رویکرد تاریخی - فرهنگی و به روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است. در آخر، این مقاله در صدد پاسخ به این سؤالات است: ۱. چه عواملی در روند رشد و توسعه شهر بیرجند در طول زمان تأثیرگذار بوده است؟ ۲. با توجه به شواهد معماری در بافت قدیم بیرجند، محدوده شکل‌گیری شهر، کدام نقطه بوده و در چه دوره‌ای به‌عنوان مرکز قُهستان مورد توجه قرار می‌گیرد؟