به دلیل طولانی بودن مطالب مقاله: «معماری و فرهنگ سکونت بومی در شهر بهار» نگارنده مجبور گردید مقاله مورد اشاره را در دو بخش ارایه نماید. در قسمت اول مقاله به گونه شناسی مسکن و حیاط بیرونی و اجزای آنها پرداخته شد و در این قسمت به حیاط اندرونی، حیاطخلوت و اجزای آنها اشاره خواهد شد. چنانچه در قسمت اول اشاره شد، شهربهار در شمال غربی شهرهمدان قرار داشته و اهالی آن را بخشی از ایل بهارلو تشکیل می دهند. ساکنان بهار به زبان ترکی با گویش محلی تکلم می کنند. اگرچه در گذشته عمده معیشت آنها از طریق کشاورزی و دامداری بود ولی امروز شغل غالب آنها کشاورزی بوده و کمتر به نگهداری دام می پردازند. بهاری ها تا همین اواخر در خانه های خشت و گلی زندگی می کردند و سازندگان این از بناها معماران گمنام محلی بودند که بر اساس نیازهای افراد و با در نظر گرفتن مسایل اقتصادی، مراتب اجتماعی و مسایل مذهبی نسبت به تهیه نقشه خانه اقدام و با نظر مالک نسبت به ساخت آن اقدام می نمودند. بسته به جایگاه شغلی و اجتماعی افراد برخی خانه ها دارای یک حیاط مرکزی بودند و گروهی هم دارای دو حیاط به نام اندرونی و بیرونی بودند و در مواردی هم مالک خانه دارای شان و منزلت بالای اجتماعی بود و به تبع آن خانه های این افراد علاوه بر حیاط بیرونی و حیاط اندرونی، حیاط کوچک دیگری در پس حیاط اندرونی داشت که محل استراحت و نشیمنگاه زنان و محارم خانه بود. در این قسمت توجه ما معطوف به حیاط اندرونی و حیاط خلوت است. در معماری بومی شهر بهار قسمت اندرونی و متعلقات آن هم از نظر کاربردی و هم از نظر آرایه های بصری مورد توجه معماران سنتی قرار گرفته است. به همان اندازه که حیاط بیرونی و اجزای آن جنبه کارگاهی و انباری داشتند، حیاط اندرونی به همراه باغچه و حوض و همچنین اتاق های پیرامونی آن جنبه استراحتگاهی و مکان امن روحی و روانی را در خود پنهان دارند. در این قسمت توجه نگارنده بر این بوده تا به معرفی حیاط اندرونی و حیاط خلوت و هر آنچه پیرامون آنها وجود دارد، بپردازد. از مهمترین مطالب ارایه شده معرفی باغچه و باغ آرایی آن به همراه حوض آب و چاه ها و همچنین محصولات باغی و صیفی داخل بوده است. علاوه بر آن در این قسمت به انباز زیر زمینی داخل حیاط و همچنین انبازی و محل پخت نان نیز اشاره شده است. ولی عمده مطالب مربوط به فضاهای خواب و استراحت اهالی ساکن در خانه های بونی شهر بهار می باشد. نگارنده بنابر اهمیت موضوع اجزا و متعلقات هریک فضاهای مورد اشاره و همچنین مصالح به کار رفته در آنها را معرفی نموده است. در کنار اینها کاربری فضاها نیز از نظر دور نمانده است. در این زمینه تلاش بسیار شده تا کارکرد هر یک از فضاها نیز به طور مختصر و مفید آورده شود. علاوه بر این ها تلاش بر این بوده تا فضاهاتی مورد استفاده برای اشیا و اجناس نیز معرفی و توصیف شوند. در ادامه برای ملموس بودن و روشن شدن موضوع علاوه بر اینکه از تصاویر متعدد استفاده شده، نگارنده نسبت به تهیه پلان برای انواع مساکن و ارایه طرح های قلمی از نماها و اجزای بناها برای در بهتر و نزدیک به واقعیت خواننده را کمک نماید. با تمام این احوال هدف نگارنده از نوشتن مقاله حاضر ثبت و ضبط دانش و مهارت های مربوط به ساخت و بهره برداری از مساکن بومی شهر بهار بوده تا به این وسیله کمک به ثبت جلوه های میراث ملموس و ناملموس شهر بهار کرده باشد.