پژوهش حاضر موقعیت و ارتباط کارکردی میان عناصر شهرهای اسلامی را در دو بخش عمده بررسی می‌کند. بخش اول شامل سابقه تاریخی الگوهای مکانی-کارکردی این عناصر از طریق اسناد کهن و بخش دوم شامل بررسی این الگوها از طریق تحلیل مفصل ساختار فضایی شهرها براساس نقشه‌های دقیق ترسیم‌ شده در محدوده زمانی ۲۰ ساله از ۹ پایتخت مهم اسلامی است. گام اول تحقیق وابسته به توصیفات متون و انطباق با نقشه محدوده اولیه شهرها و گام دوم معطوف به تحلیل نقشه توسعه‌ یافته ۹ شهر مهم اسلامی و متکی به نظریه نحو فضاست. روش تحقیق در گام اول، توصیفی-تحلیلی و در گام دوم استدلال منطقی و قیاسی است. برای تحلیل در بخش اول از فیش‌برداری و در بخش دوم از نرم‌افزار UCL Depthmap استفاده شده که نرم‌افزار تخصصی تحلیل فضا در ساختارهای معماری و شهری است. سؤال آن است که موقعیت مکانی و ارتباط کارکردی میان عناصر مهم شهر اسلامی و درحقیقت الگوی مکانی-کارکردی این ساختار دارای چه ویژگی‌هایی است؟ نتایج نشان می‌دهد که از میان چهار عنصر مورد مطالعه، بازار در بالاترین اتصال‌پذیری و انسجام ساختاری بافت شهر اسلامی استقرار دارد و درجه هم‌جواری مسجد جامع و سایر مساجد مهم شهری با آن، بر سهولت دسترس‌پذیری و اهمیت مکانی- کارکردی آنها اثرگذار است. به‌علاوه این الگوی مکانی- کارکردی که وابسته به عوامل متعددی چون نیازهای عملکردی، شرایط جغرافیایی، سنت‌های طراحی، توجیه عمومی، انگیزه‌های سیاسی و همچنین شکوه و عظمت‌گرایی است، متأثر از جهات توسعه شهر و میزان انسجام پیکربندی است.