فصلنامه علمی اثر

مطالعه بصری نقوش حیوانی در سفالینه‌های تل باکون

سلیمه باباخان

تل باکون در نزدیکی تخت جمشید از مهم ترین تمدن های پیش از تاریخ و مناطق تولید سفال نخودی در هزارۀ پنجم و چهارم پیش از میلاد بوده است. روانی قلم، اغراق در فرم و انتزاع از خصوصیات بارز نقوش این منطقه به شمار می روند. یکی از دلایل اهمیت این نقوش دارا بودن معانی نمادگونه است و این نقوش مقدمه ای بر خطوط تصویری و الفبایی هستند. از نظر شیوۀ اجرا به دو صورت طبیعت پردازانه و چکیده نگارانه ترسیم شده اند.
هدف از انجام پژوهش حاضر گردآوری و بررسی نقوش به دست آمده از ظروف و سفالینه های این منطقه از نظر ویژگی ها و کیفیات بصری است. از این رو نویسنده به دنبال ویژگی های بصری مشترک در این نقوش است. پژوهش حاضر از نظر هدف بنیادی بوده و با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. شیوۀ جمع آوری اطلاعات نیز به صورت کتابخان ه ای بوده است. پس از جمع آوری نقوش مذکور و با حذف موارد مشابه، در نهایت ۱۷۸ نقش از این سفالینه ها و تکه سفال های یافت شده با ابزار جدول مورد بررسی قرار گرفته اند.
بر اساس یافته ها از نظر نوع نقش، ۵۵ % از نقوش، نقوش حیوانی با اکثریت چهارپایان، ۳۲ % نقوش تجریدی، ۲۱ % نقوش انسانی و تنها ۱ % نقوش گیاهی اند. حدود ۸۰ % از نقوش نیز در محدودۀ مستطیل های افقی و عمودی قرار می گیرند و بقیه به ترتیب در محدودۀ مربع و دایره جای می گیرند. ۱۰ % از نقوش نیز راستای غالب خاصی ندارند.

جَگ در بَشکرد

سمیه پودات

جَگ با نام علمی دالبرجا سیسو (dalbergia sissoo) و نام فارسی شیشَم، و نام های محلی ساسَم، جَگ، جَغ، و سیسو، درختی است متوسط که اغلب در ارتفاعات و در مسیر رودخانه های کوهستانی می روید، زیستگاه های این گونۀ گیاهی در هندوستان، بنگلادش، مالزی، بوتان، میانمار، نپال، پاکستان و افغانستان و در جنوب شرقی ایران در ارتفاعات مکران، سسلسله جبال بارز و بشکرد گزارش شده است. چوب جگ یکی از مقاوم ترین چوب هاست و در عین حال، کار با آن از جهت برش و شکل دهی سهولت دارد. از این رو علاوه بر استفادۀ خوراکی و دارویی، از دیرزمان در ساخت لوازم مختلف و نیز در معماری کاربردهای فراوانی داشته است.
در مطالعات زبان شناسی و باستان شناسی، شواهدی از کاربردهای تاریخی این درخت وجود دارد. در متون آشوری و فارسی باستان، نام این درخت و استفاده از چوب آن به میان آمده و نیز در کاوش های باستان شناسی در هاراپا، موهنجودارو، مهرگاره، تل ابرق، و شهر سوخته قطعاتی از آن به دست آمده است. مهم تر از همه، در کتیبۀ داریوش به کاربرد چوب جَگ در ساخت کاخ های آپادانای شوش اشاره شده است.
این نوشتار تلاشی است برای معرفی این گونۀ ارزشمند گیاهی به جامعۀ باستان شناسی، ذکر اجمالی منابع تاریخی که در آن به کاربرد جگ اشاره شده، شواهد و مدارک استفاده از آن در دوران تاریخی و اسلامی در منطقۀ بشکرد، احتمال وجود ارتباط بین شوش و بشکرد، و انتقال چوب جگ از بشکرد به آنجا برای ساخت کاخ های داریوش.

حفاظت پیشگیرانه در کنترل اثرات تخریبی فضولات پرندگان بر بناهای سنگی

مهدی رازانی

فضولات پرندگان در واژه شناسی تخصصی سنگ در زیرمجموعه های آسیبِ رسوب تقسیم بندی شده و به معنی تجمع و انباشتگی مواد خارجی روی آثار سنگی است که نقش قابل توجهی در تخریب بناها و یادمان های سنگی دارد. پرندگان نه تنها به واسطۀ لانه کردن و صداهای شان باعث آزار می شوند، بلکه به سبب انتقال بیماری های متنوع به انسان، به خصوص زمانی که فضولات شان خشک شده و ذرات آن ها در هوا پراکنده می شود، در مطالعات بهداشت محیطی و حفاظت و مرمت مورد توجه قرار گرفته اند. در همین راستا آشیانۀ آن ها نیز محلی برای تجمع انگل های برونزی است که برای انسان در مواردی خطرناک گزارش شده اند. تحقیقات اخیر دربارۀ اثرات تخریبی فضولات کبوتران نشان داده است که محتوای اسیدی و نمک های محلول در آن ها حدود ۴% است که برهم کنش آن با سنگ های متخلخل به خصوص سنگ آهک به تخریب شیمیایی، انحلال کانی ها، و به جاگذاری نمک های محلول در آن ها منجر می شود. در این تحقیق نقش تخریبی فضولات پرندگان و آثار نمکی باقی مانده از آن ها در بناهای دارای مصالح سنگی مورد بررسی قرار گرفته است. امروزه روش های دور کردن و پراندن پرندگان به دلیل آنکه آن ها جزئی از محیط زیست طبیعیِ یادمان های تاریخی محسوب می شوند و در برخی بناها به بخشی لاینفک از جذبه های آن ها تبدیل شده اند از اهمیت زیادی برخوردار است. ازاین رو کنترل و جلوگیری از صدمات آن ها ـ در عین آنکه حیات طبیعی شان در محیط ادامه دارد ـ می تواند باعث جلوگیری از تخریب آثار سنگی و همچنین انتقال بیماری ها به انسان از طریق حفاظت پیشگیرانه شود. ازاین رو در این مقاله با اشاره به راهکارهای داخلی و بین المللی در پراندن پرندگان از محیط های موردنظر، شرح چند روش اصلی آن همچون سیم های ضد نشستن، خارک های ضد نشستن، استفاده از امواج التراسونیک مورد بررسی قرار گرفته است.

مطالعه و بررسی پنجره‌های ارسی خانه‌های قاجاری تبریز (نمونه های موردی: خانۀ مشروطه، خانۀ حیدرزاده، خانۀ نیکدل)

احد نژاد ابراهیمی

پنجره های ارسی یکی از آرایه هایی ست که در گونه ها مختلف معماری و به خصوص در خانه های تاریخی از جایگاه خاصی برخوردار است. ارسی ها علاوه بر کارکرد نورگیری در خانه ها، در مقام عنصری هنری در زیباسازی فضـای درون و بیرون خانه ها مؤثر هستند. شهر تبریز خانه های تاریخی زیادی با ارسی های زیبا و طرح های متـنوع دارد. هدف پژوهش حاضر یافتن الگوهای مشترک (طرح، نقش، و رنگ) در ارسی های خانه های تاریخی تبریز است. برای رسیدن به این هدف، دو سؤال کلی مطرح می شود: ۱. آیا ارسی های خانه های قاجاری تبریز از نظر شکل ظاهری و ساختار الگوهای مشترک دارند؟ ۲. در صورت وجود تشابه، الگوهای مشترک کدام اند و در چه حیطه ای هستند؟ برای پاسخگویی به سؤالات مطرح شده، به عنوان مطالعه موردی، ارسی خانه های تاریخی (مشروطه، حیدرزاده، و نیکدل) به گواه اصیل بودن، عدم مداخله در زمان مرمت، و داشتن طرح های شاخص و متفاوت از همدیگر، انتخاب و مطالعه و بررسی شده است.
در نهایت با بررسی های به عمل آمده، این نتایج حاصل شد که ارسی های به کار رفته در خانه های قاجاری تبریز از نظر شکل ظاهری، اکثراً سه لنگه ای با کتیبۀ مازه دار است و هنرمندان این سازه ها بیش تر به تکنیک قواره بری و رنگ های اصلی در ساخت ارسی ها، توجه نشان داده اند.

بررسی و شناخت مسیر تاریخی بندرعباس به لار و کاروانسراهای موجود در آن

علیرضا انیسی

محور تاریخی بندرعباس به لار، مجموعه ه ای متشکل از اجزاء و عناصری است که به صورت یکپارچه و به هم پیوسته کار می کرده است. بیش ترین رونق این مسیر مربوط به دوره های صفویه و قاجار است. مسیر تاریخی مذکور روزگاری محور تبادلات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بود و بازرگانان و جهانگردان بسیاری از جمله تاورنیه و فیگوئرا از این مسیر عبور کرده و در کاروانسراهای آن اقامت کرده اند. این مسیر همچنین یکی از مهم ترین راه های ایران (راه ادویه) بود که بنادر و جزایر جنوب را به مرکز و به خصوص پایتخت آن زمان یعنی اصفهان متصل می کرد. در حال حاضر مسیر کنونی بندرعباس به لار و شیراز بر روی همین مسیر تاریخی قرار دارد. هدف اصلی این پژوهش، بررسی و شناسایی مسیر تاریخی بندرعباس به لار و بناهای مرتبط با آن است. همچنین بررسی و شناسایی کاروانسراها و موقعیت قرارگیری آن ها نسبت به مسیر کنونی و گونه شناسی آن ها با توجه به ویژگی های معماری موجود در آن ها از جمله اهداف این مطالعه است که با روش مطالعات میدانی و کتابخانه ای انجام شده است.

مطالعه و بررسی برای بازسازی تزیینات سردر عالی قاپوی اردبیل

الهام ویسه

بقعۀ شیخ صفی الدین اردبیلی شامل بناهایی از دوره های مختلف است که نخستین بار شاه طهماسب آن ها را به صورت مجموعه واحدی درآورد. بعدها شاه عباس [اول] بناهای مهمی به این مجموعه افزود و اصلاحاتی در آن کرد. اهمیت این مجموعۀ تاریخی به طور کلی در رابطه ای که با سلسلۀ خاندان سلاطین صفویه دارد، جلوه گر می شود. دروازۀ اول مجموعۀ شیخ صفی معروف به سردر عالی قاپو است. این بنا با توجه به توصیفات آن در سفرنامه ها و نوشته های سیاحان و مورخان و همچنین با استناد به عکس ها و مستندات باقی مانده از آن، معماری باشکوه و منحصربه فردی داشته است. متأسفانه بخش های به جا ماندۀ این اثر به دلایل مختلف از جمله فرسودگی و آسیب های وارده از جنگ و زلزله و خسارت های آگاهانه و ناآگاهانه انسانی، و... در اوایل آبان ماه ۱۳۲۱ش، به دستور فرماندار وقت و توسط اسماعیل دیباج نمایندۀ وقت باستان شناسی آن زمان بعد از برداشتن باقی مانده های تزیینات و کتیبۀ کاشی معرق تخریب شد. حال اگر چه به دلایلی سردر عالی قاپو، میدان و فضای اولیۀ مجموعه از بین رفته است و بر حجم فضایی مجموعه و اصالت آن خدشه وارد آمده است، امروز لزوم بازسازی این اثر تاریخی و جبران این ضایعه و رفع آسیب آن و رسیدن به هویت شهری و تاریخی و تکمیل مجموعه امری اجتناب ناپذیر و ضروری است و [بازنمایی] قطعات باقی مانده از کاشی های این اثر تاریخی از مهم ترین اهداف و انگیزه های بازسازی سردر است.