فصلنامه علمی اثر

محوطه و گورستان قلا بانِگ، هفت هزار سال پیشینۀ سکونت انسان در بیجار گروس

حمید امان اللهی

بقایای باستان شناختی به دست آمده از محوطۀ قلا بانگ در بیجار کردستان متعلق به ادواری است که شناخت کامل آن ادوار در منطقه هنوز مقدور نشده است. سفال های عصر مس ـ سنگ و مفرغ از آن جمله اند. اطلاعات ما از ماهیت کامل محوطه از نظر دوره بندی و بازۀ زمانی محوطه تا زمان متروک شدن آن بسیار اندک و تا حدودی نامطمئن است. به نظر می رسد که این محوطه، تسلسلی نسبتاً کامل از آثار ادوار پیش ازتاریخ (مس ـ سنگ و مفرغ) تاریخی (اشکانی و ساسانی) تا دوران اسلامی (قرون میانی) را در بر دارد. خطرات متعددی متوجه این محوطه است که در صورت عدم انجام به موقع بررسی ها و کاوش های نجات بخشیِ علمی، باقی ماندۀ داده ها نیز از بین خواهد رفت. حتی اگر خطر خاصی هم این محوطه را تهدید نمی کرد، اجرای کاوش و بررسی بر روی محوطه ضروری بود. بنابراین سه هدف عمده در این گزارش و مقاله مد نظر است: 1. نجات محوطه قبل از تخریب کامل؛ 2. کسب اطلاعات باستان شناختی برای رفع یا کاهش نواقص و ابهامات موجود در تسلسل فرهنگی ـ تاریخی منطقه و روابط آن با مناطق هم جوار در ادوار مختلف؛ 3. لایه نگاری محوطه برای آگاهی کامل تر دربارۀ گاهنگاری منطقه.

مستندسازی کالبدی و کارکردی خانۀ تاریخی الفت

آزاده حریری

میراث معماری مسکونی ایران از تنوع و کثرت بیش تری نسبت به سایر گونه های معماری برخوردار است. توسعۀ مدرن شهرهای تاریخی باعث تخریب و تغییراتی در کالبد خانه های تاریخی شده است. خانه های دیروز به مثابه دانه های ارزشمندی که در گذشته نقاط هویت آفرین بافت های تاریخی بوده اند و ارزش های فراوان در ابعاد کالبدی و فراکالبدی دارند، امروزه نه تنها به دست فراموشی سپرده شده اند، بلکه گاهی به نقاط بحران آفرین محله تبدیل شده اند. تبعات این بی توجهی به بافت های تاریخی، خدشه دار شدن هویت تاریخی و فرهنگی آن ها است. از جمله نابهنجارترین رفتارها برای تخریب میراث مسکونی اصفهان، ایجاد آتش سوزی عمدی در این ابنیه است. خانۀ الفت یکی از گونه های معماری مسکونی ایرانی است که با وجود ارزش های کالبدی، دارای شناسه های فراکالبدی بی نظیری بوده است. خانه ای که در گذشته یکی از نشانه های فرهنگی محلۀ حسن آباد بود، امروز به ناامن ترین جزء محله تبدیل شده است و اهالی محله برای بازگرداندن آرامش و حس امنیت به تخریب این میراث باارزش دست می زنند. این پژوهش در پی پاسخگویی به چگونگی ساختار کالبد و کارکرد خانۀ الفت به منظور مستندسازی آن بر اساس مصاحبه های شفاهی و آرشیوهای شخصی و دولتی است. اهداف اصلی پژوهش در راستای پاسخگویی به پرسش کلیدی به این قرار است که با تحلیل ویژگی های کالبدی و کارکردی خانۀ الفت بتوان به مستندسازی علمی این بنا در راستای تبیین ارزش های این خانه به عنوان نمونه ای از میراث مسکونی تخریب شده شهر اصفهان پرداخت. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اهداف توسعه ای و با بهره گیری از اسناد کتابخانه ه ای، مطالعات میدانی و مصاحبه انجام شده و یافته ها طبق روشی کیفی و از طریق مقایسه و تفسیر تحلیل شده اند. نتیجۀ پژوهش بیانگر آشکار شدن ارزش های کالبدی و کارکردی خانه (با مطالعۀ اسناد تاریخی) در مقایسه با برخی از خانه های تاریخی هم دوره آن در بافت تاریخی محلۀ حسن آباد اصفهان است.

راهکارهای مدیریتی برای حمایت از حقوق مالکیت فکری در موزه‌ها

زهرا شاکری

برخی از آثار فرهنگی که در زمرۀ میراث فرهنگی قرار دارند، صرف نظر از عامل قدمت و دیرینگی، هم زمان تحت حمایت نظام حقوق مالکیت فکری و نظام حقوقی میراث فرهنگی قرار می گیرند که این امر می تواند به تعارض مالکیت خصوصی و حقوق عمومی منجر شود و مشکلات بسیاری را جهت اعمال مدیریت بر میراث فرهنگی که در مالکیت خصوصی افراد قرار دارد، ایجاد کند. بنابراین یافتن راه حلی برای حل این تعارض و جلوگیری از پایمال شدن حقوق هنرمندان یا نهادهای عمومیِ متولیِ میراث فرهنگی به عنوان نمایندۀ جامعه ضروری می نماید. از سوی دیگر امروزه با پیشرفت و توسعۀ علوم رایانه و ارتباطات، بسیاری از موزه ها به کاربرد فناوری های نوین اطلاعاتی روی آورده اند و بسیاری از آثار هنری خود را در قالب نسخه های دیجیتالی در محیط اینترنت منتشر می کنند و بدین طریق امکان دسترسی راحت و بی دغدغه به اطلاعات و آثار فراهم می آید. بنابراین اعمال راهکارهای مدیریتی جهت جلوگیری از نقض حقوق این افراد می باید در دستور کار متولیان میراث فرهنگی قرار گیرد و در پایان نتیجه گیری می شود، موزه ها به منظور انجام وظایف شان و به ویژه مدیریت آثار فکری شان نیازمند راهکارها و خطی مشی های دقیق و از پیش تعیین شده هستند؛ راهکارهایی که بتواند موزه ها را در رسیدن به اهداف و وظایف شان یاری دهد. بدین منظور اصل حداقل مداخله، مدیریت حقوق دیجیتال، و کنترل دسترسی عموم به مجموعه ها، سه اصل مهم و حیاتی هستند که می باید مورد توجه نهاد میراث فرهنگی قرار گیرد.

معرفی و تحلیل دو سند تاریخی دربارۀ توسعۀ تهران ناصری

فریده کلهر

تهران در دورۀ ناصری دچار تحولات فراوانی شد. آغاز این تحولات تخریب باروی طهماسبی، ساخت باروی جدید و توسعۀ شهر در سال ۱۲۸۴ق بود که به سبب کوچک بودن شهر، ناصرالدین شاه دستور آن را صادر کرد. اطلاعات اندکی دربارۀ شکل گیری این توسعه و جزییات آن موجود است. آنچه وجود دارد اشاراتی کوتاه در کتب تاریخی و روزنامه های دورۀ قاجار است که سؤالات بی شماری را بی پاسخ گذاشته است. در این مقاله سعی شده با معرفی و تحلیل دو سند دیوانی مربوط به توسعۀ تهران در دورۀ ناصری، نحوۀ شکل گیری و برنامه ریزی برای گسترش شهر توضیح داده شود. در اینجا ابتدا اسناد معرفی و سپس با تحلیل آن ها چگونگی شکل گیری توسعۀ تهران شناخته می شود. این اسناد حاوی نکات متعدد و مهمی راجع به ملاحظات شهرسازی مورد توجه بانیان توسعۀ تهران ناصری است. طبق این دو سند در توسعۀ شهر تهران شکل و اندازۀ شهر، مسائل آماری همچون تعداد خانوارهای ساکن، مساحت زمین، تفکیک کاربری های مسکونی و غیرمسکونی مورد نیاز، نحوۀ تأمین هزینه ها و نیروی کار لحاظ شده است. برای درک بهتر این دو سند در بستر تحول تاریخی تهران، علاوه بر مشخصات ظاهری سند، از تاریخچۀ تحولات تهران در زمان ناصری نیز یاد شده است. در پایان تصاویر اسناد آورده شده است.

شناخت مسجد مدرسۀ رحیم خان بر اساس اسناد توصیفی، تصویری و تاریخ شفاهی

نگار کورنگی

مسجدـ مدرسه یکی از بناهای شاخص چندعملکردی در معماری ایران محسوب می شود که از ادغام کاربری آموزشی و نمازخانه ای شکل گرفته است. شهر اصفهان همواره یکی از مراکز شاخص علمی و دینی در تاریخ پس از اسلام ایران بوده است و به همین جهت مسجدـ مدرسه های قابل توجهی در آن شکل گرفته اند. یکی از نمونه های تکامل یافتۀ این گونه بناها در شهر اصفهان مسجد ـ مدرسۀ رحیم خان محسوب می شود. بررسی مسجدـ مدرسۀ رحیم خان به عنوان یکی از انواع مسجدـمدرسه های شاخص شهر اصفهان و شناخت هر چه بیش تر آن می تواند در معرفی مسجدـمدرسه های این شهر به ویژه مسجدـمدرسه های دورۀ قاجار کمک شایانی کند. این پژوهش بر اساس اسناد توصیفی، تصویری و تاریخ شفاهی صورت گرفته است. پژوهش پیش روی بر آن است که با استفاده از داده های کتابخانه ای و میدانی به شناخت هرچه بیش تر مسجدـمدرسه رحیم خان بپردازد و برای نخستین بار با استفاده از داده های موجود سیر تکامل و روند شکل گیری این بنا را بیان کند. با بررسی های صورت گرفته مشخص شد مسجدـ مدرسۀ رحیم خان به عنوان یکی از مسجدـمدرسه های شهر اصفهان دارای عملکردهای نمازخانه ای، آموزشی و خدماتی است که هر سه عرصۀ یادشده در تعامل کامل با یکدیگر و در یک پلان واحد قرار گرفته اند. از سویی مطالعات صورت گرفته توانست تصویر روشنی از روند تکامل و چگونگی شکل گیری بنا ارائه دهد.

کوشک ناژوان اصفهان؛ تکنیک ساخت و تجربه ای در سبک سازی سازه

ناهید هلاکوئی

محله و محدودۀ ساحلی ناژوان در غرب اصفهان و در حاشیۀ زاینده رود واقع شده است. درون باغ های این محدوده که بیش تر باغ های میوه و بیشه زارها با درختان غیرمثمر هستند، کوشک ها و فضاهای معماری توسط مالکان ساخته شده است. یکی از فضاهای معماری مهم در این محدوده، آسیابی است که با نام آسیاب ناژوان یا حاجی شناخته می شود. بر روی ضلع شرقی این آسیاب کوشکی دوطبقه قرار گرفته که موضوع این مقاله است. بررسی ها در قالب این مطالعه نشان می دهد احتمالاً اول آسیاب ساخته شده سپس کوشک به آن الحاق شده است. از این رو مسئله قابل توجه، نحوۀ ساختن کوشک بر روی آسیاب و در کنار آن و تکنیک ساخت کوشک خواهد بود. هدف اصلی پژوهش، که با بررسی تکنیک ساخت و نحوۀ الحاق کوشک بر روی آسیاب انجام شده، ارائه مستندنگاری ساختاری این اثر در راستای دستیابی به شناخت حداکثری برای حفاظت از آن است. این پژوهش به روش توصیف ـ تحلیلی و بر مبنای مطالعات میدانی انجام شده است. بررسی ها نشان می دهد جرزهای اتاق های کوشک در طبقۀ اول بر روی جرزهای آسیاب منطبق نبوده و معمار برای ساخت کوشک روی آسیاب جرزهای آسیاب را بالا آورده، روی آن ها تیرریزی کرده و سپس جرزهای کوشک روی تیرها اجرا شده است. به همین سبب در ادامه معمار سعی به سبک سازی کوشک داشته تا بار کم تری به شبکۀ چوبی ایجادشده وارد شود تا جایی که طبقۀ دوم این کوشک تماماً با چوب ساخته شده است.