فصلنامه علمی اثر

پژوهش، حفاظت، مرمت و احیای بنای تاریخی مقبرۀ بداق سلطان مهاباد

ابراهیم حیدری

آرامگاه ها در بافت جامعه و فرهنگ ایرانی ریشه دوانده و ک متر شهری در ایران است که سهمی از چنین بناهایی نداشته باشد. در استان آذربایجان غربی تعداد مقابر بسیار اندک است به استثنای مقبرۀ سلجوقی س ه گنبد در ارومیه و بقعۀ س ه امامزاده که ساختمان آ ن ها به پس از دورۀ زندیه تعلق دارد که در جنگ » صدرالصدور شاه اسماعیل صفوی « و مقبره نوساز سیدصدرالدین حسنی شیرازی چالدران شهید شده است، بنای آرامگاه بداق سلطان حکمران مکریان در زمان شاه سلیمان صفوی، یکی از قدی م ترین مقابر دوران اسلامی در استان آذربایجان غربی و تنها مقبره در داخل قبرستان عمومی شهر است. این بنای تاریخی آرامگاه خانوادگی بداق سلطان و دیگر افراد خاندان مکری است که حدود چهار قرن در این ناحیه فرمانروایی داشته اند. متأسفانه بعد از سقوط دولت ملی و مقتدر صفویه بر اثر حوادث پ ی د رپی، ناامن ی ها و اختلافات محلی آسیب زیادی به مقبرۀ بداق سلطان، والی خوش نام مکریان و دیگر افراد آن خاندان وارد شده بود. به طوری که ایوان شمالی و جنوبی آن به کلی تخریب شده و سن گنوشته روی قبور به استثنای سنگ قبر آخرین والی این خاندان (عبدا لله خان) تمامی خرد و نابود شده بودند. طبق متون تاریخی، به استناد تک ه سن گ های قبرهای باق ی مانده، مقایسۀ بنا با مسجد جامع مهاباد یا مسجد سور و روایات معتمدان و بازماندگان خانوادۀ مکریان، این مقبره متعلق به بداق سلطان و دیگر افراد خاندان ایشان است که در زمان خود منشأ خدمات شایسته در منطقه بوده ودر بره ه هایی از تاریخ با متجاوزان و بیگانگانِ مهاجم مبارزات قابل توجه کرده اند.

معرفی و مطالعه یادگارنوشته‌های آرامگاه بابا افضل کاشانی

زهرا راشدنیا

آرامگاه بابا افضل کاشانی، که از حکما، شاعران و دانشمندان برجستۀ نیمۀ دوم سدۀ ششم و نیمۀ نخست سدۀ هفتم هجری به شمار می رود، در بلندترین نقطۀ منتهی الیه غرب روستای مَرَق شهرستان کاشان قرار دارد و از جمله بناهای آرامگاهی ایران در دورۀ مغول است که الحاقاتی از دوره های بعدی دارد و با تزئیناتی ازجمله کاشی کاری و گچبری آراسته شده است. در فضای داخلی مقبره شاهد یادگارنوشته های متعددی هستیم که نشان از قداست و احترام به مقام این حکیم دارد. اما متأسفانه بخش عظیمی از آن ها تخریب شده است. این مقاله، در پی پاسخگویی به این سؤال است: مضامین یادگارنوشته های آرامگاه بابا افضل کاشانی چه هستند؟ لذا هدف پژوهش حاضر این است که بر پایۀ مطالعه میدانی و با استناد به منابع مکتوب، یادگارنوشته های بقعۀ مذکور را مستندنگاری کرده و به روش تاریخی ـ توصیفی مطالعه کند. با توجه به نتایج حاصل شده درمی یابیم که در نمونه های برجای مانده مضامین مذهبی و ادبی و تاریخی، به ترتیب فراوانی بیش تری دارند. این مضامین در قالب شعر و نثر و عبارات فارسی و عربی گنجیده است.

مروری بر اقسام گنبدهای ایرانی و دسته‌بندی آنها بر اساس پوسته، فرم هندسی و اجزاء

افروز رحیمی آریایی

پوشش های ایرانی به مقتضیات زمان و نیاز ابداع شده و در گذر قرون روندی تکاملی را طی کرده اند. به طور کلی پوشش ها بر دو نوعِ تخت و منحنی قابل تقسیم هستند. گنبدها به عنوان یکی از پوشش های رایج در ایران، نه تنها بر شکل گیری فرم هندسی بنا مؤثر هستند، بلکه بر منظر شهری نیز اثرگذار اند. پژوهش و شناخت انواعِ گنبدها نه تنها بخشی از گذشته معماری ایران را آشکار می سازد بلکه در شناخت و مرمت اصولی این آثار نیز کمک رسان خواهد بود. هدفِ پژوهش حاضر مروری بر اقسام گنبدهای ایرانی و سپس ارائه دسته بندی جامعی بر اساس تعداد پوسته ها، فرم هندسی و اجزای تشکیل دهندۀ آن هاست. این پژوهش از نوع کاربردی و روش تحقیق آن ترکیبی (تاریخی، توصیفی، تحلیلی و تطبیقی) است. داده ها بر مبنای دو روشِ میدانی و کتابخانه ای جمع آوری شده است. محققان پیشین به روش های گوناگونی گنبدهای ایرانی را دسته بندی و بررسی کرده اند، اما تاکنون دسته بندی جامعی از این آثار بر اساس تعداد پوسته، فرم و اجزای اصلی صورت نگرفته است. لذا پرسش اصلی این است که گنبدهای ایران بر اساس معیارهای مورد نظر چند قسم هستند؟ در این نوشتار علاوه بر استفاده از دستاوردهای پیشین از مشاهدات میدانی نگارندگان نیز بهره برده شده است. بر اساس نتایج این پژوهش به طور کلی، برایِ سه دسته کلیِ یک پوسته، دوپوسته و سه پوسته، حدود 27 نوع گنبد شناسایی و معرفی شد.

بازبینی کتیبه و تاریخ سردر مسجد مدرسۀ آقابزرگ

داریوش ذوالفقاری

در مستندنگاری آثار تاریخی نوشته دار مانند کتیبه های ابنیۀ تاریخی، سکه ها، مهرها، ظروف، سنگ قبور، اسناد تاریخی، اسناد تصویری، نسخ خطی و هر شیء کهنی که نوشته داشته باشد، نخستین گام، خوانشِ درست متن کتیبه است؛ این خوانش درست اطلاعات مهمی در مورد تاریخ تمدن و فرهنگ در اختیار پژوهشگر قرار می دهد. یکی از مهم ترین کتاب هایی که در مورد آثار تاریخی شهرستان های کاشان نوشته شده است، کتاب آثار تاریخی شهرستان کاشان و نطنز نوشتۀ حسن نراقی است. نراقی سعی کرده کتیبه های ابنیۀ بررسی شده را در کتاب خود ذکر کند، لیکن فقدان تصاویر کتیبه ها در این کتاب، تطبیق خوانش نویسنده با اصل کتیبه ها را دشوار کرده است. در مطالعات کتابخانه ای و رجوع به کتاب نراقی، به نظر می رسید بعضی از ابیات «قصیدۀ ماده تاریخ» سه طرف سر در بنای «مسجد مدرسه آقا بزرگ کاشان» درست خوانده نشده است. برای اطمینان خاطر بیشتر در مطالعات میدانی این نتیجه حاصل شد که 10 مورد، اشتباه خوانشی در متن کتاب از کتیبۀ مورد بحث وجود دارد. در این مقاله همۀ این 10 مورد با خوانش درست و درج تصاویر آن ها ذکر شده است.

بنای یادمانی تل آجری در بخش فیروزی شهر پارسه، رویکرد چندرشته‌ای جامع به تختگاه تخت جمشید و شهر پارسه بخش دوم

پی یر فرانچسکو کالیری

ناحیۀ باغ فیروزی در فضایی به وسعت بیش از 130 هکتار گسترده شده است که درون آن 10 محوطۀ شناخته شدۀ هخامنشی وجود دارد. از این میان هفت محوطه دارای عناصر معماری سنگی هستند، در یک محوطه بقایای آجر روی سطح دیده می شود، و دو محوطه تپه هایی مدور به ارتفاع 3 متر هستند. تل آجری در حاشیۀ شرقی باغ فیروزی در موضعی واقع شده که محوطۀ فیروزی در 300 متری جنوب شرقی آن و تل جنگی ب در 400 متری شمال غربی آن قرار دارد. این محوطه طی هشت سال (1390-1397) بررسی و کاوش باستان شناسی، مورد مطالعه واقع شد. نتایج کاوش های باستان شناسی در این بخش از شهر پارسه نشان داد که محدودۀ معروف به باغ فیروزی را از نظر تاریخی و کارکرد بنای مکشوفه در تل آجری، می توان به دوره های آغازین و حتی پیش از ساخت بنای تختگاه تخت جمشید منسوب و تاریخ گذاری کرد. بنای تل آجری یکی از یافته های ارزشمند باستان شناسی است که خلا اطلاعاتی در خصوص شکل گیری شهر پارسه پیش از دورۀ داریوش اول را پر می کند. با توجه به آجرهای لعاب دار و نقشمایه های اسطورهایِ حیواناتِ ترکیبی به کاررفته در این بنا، قدمت ساختمان تل آجری به دورۀ پیش از ساخت آپادانای شوش و تخت جمشید [بازمی گردد] و بیشتر به بنای دروازۀ ایشتار در بابل در آغاز سدۀ ششم قم مشابه است. از این منظر مقایسۀ سبک ساخت، شیوه های معماری و مطالعات باستان سنجی در خصوص چگونگی ساخت و شناخت مواد آجرهای لعاب دار از سه محوطۀ تل آجری و شوش و بابل نقش تعیین کنندهای در شناخت تاریخ و درک روابط فرهنگی این دوره در جنوب غرب ایران داشته است. بنای تل آجری همراه با بناهای پیرامونی آن در بافت مکانی خود در فاصلۀ 5/3 کیلومتری تختگاه تخت جمشید، چشم انداز بافت شهری این قسمت را به عنوان کهن ترین مرحلۀ استقراری شهر پارسه حائز اهمیت ساخته است. این شناخت برای نخستین بار در پی کشفیات جدید باستان شناسی با اتکاء به روش های مطالعات پژوهشی چندرشته ای هیئت باستان شناسی مشترک ایرانی ـ ایتالیایی در شهر پارسه تخت جمشید و در چارچوب تفاهم نامۀ همکاری دانشگاه بولونیا، پژوهشکدۀ باستان شناسی و با همکاری سازمان میراث فرهنگی، دانشگاه شیراز و پایگاه میراث جهانی تخت جمشید انجام شده است.

نقشۀ تاریخی آب کارون به طرف شوشتر و سرچشمۀ زاینده‌رود به اهتمام نجم‌الملک (سال 1299 قمری/ 1260 شمسی)

نادر کریمیان سردشتی

از سلسله نقشه های تاریخی دیگر دیار خوزستان می توان از «نقشه تاریخی آب کارون به طرف شوشتر و سرچشمه زاینده رود» یاد کرد که در تاریخ 25 ماه رمضان 1299 هجری قمری توسط عبدالغفار نجم الملک تهیه و ترسیم شده است. این نقشه آب کارون، کوهستانهای زردکوه، آب دزفول، کوه رنگ، معادن زغال سنگ، آب زاینده رود و مزرعه ها و جاده ها را گزارش می نماید. نجم الملک مهندس برجسته دوره قاجار با مهارت ویژه توانسته شیوه نقشه کشی آن روزگار را به نمایش گذارد. در این جستار علاوه بر بیان خدمات نجم الملک در نظام مهندسی نوین ایران و نقشه کشی مناطق طبیعی ایران به خصوص حوزه خوزستان جزئیات نقشه نیز شرح و توضیح شده اند.

بازنگری تاریخ سیدون علی نقیای ابرقو

امیرحسین کریمی

بقعۀ سیدون علی نقیا گنبدی مرتفع در شهر ابرقو است که هیچ کتیبۀ تاریخ دار یا حاوی نام بانی در آن به چشم نمی خورد. بنا در منابع پیشین، به اختصار بررسی شده و بر مبنای تاریخ گذاری دونالد ویلبر به قرن هشتم هجری نسبت داده شده است. البته در پروندۀ ثبت ملی این بنا به قرون ششم تا هشتم منتسب شده است. متن حاضر بر مبنای بررسی های کالبدی، تطبیقی به تاریخ گذاری بنا پرداخته و این پرسش را دنبال می کند که آیا بنا در یک دورۀ تاریخی شکل گرفته یا نه؟ و تاریخ شکل گیری بنا چه دوره ای است؟ پرسش دیگر در مورد کاربری اولیۀ بنا است. مشابهت کاشی های ازارۀ بنا و شیوۀ ترسیم خط کوفی کتیبه و گوشه سازی بنا مشابهت با بناهای قرن هشتمی دیگری در منطقۀ یزد و اصفهان را نشان می دهد. هم چنین مضمون یکی از کتیبه های بنا به طور خاص به کاربری تدفینی بنا اشاره می کند. بنا از حیث کالبد و تزیینات به مقبرۀ تخریب شدۀ حسن بن کیخسرو شباهت بسیار دارد. بررسی کالبدی سیدون علی نقیا شواهد خاصی از دو دورۀ ساختمانی را نشان نمی دهد و بنا احتمالاً در یک دورۀ تاریخی واحد شکل گرفته است. کتیبه های بنا در این متن برای بار اول خوانده شده و پیش بینی می شود که شواهد بیش تری در طی مرمت های آیندۀ اثر به دست خواهد آمد.

نمایۀ اثر شمارگان 1-80

نمایه ها یکی از ابزارهای مؤثر در شناسایی، سازماندهی، بازیابی، و اشاعه اطلاعات علمی اند. در صورت نبود نمایه، مقاله ها و گزارش های منتشرشده در نشریات ـ با هر میزان ارزش علمی ـ تنها در دوره ای پس از انتشار قابل استفاده هستند و پس از آن به علت حجم روزافزون اطلاعات، دسترسی به آن ها با اتکاء به حافظه یا مرور تمامی دوره های مجله ممکن خواهد بود. نمایه ها با فراهم کردن زمینۀ دسترسی جامعه به اطلاعات موجود و کاهش زمان جست وجو، می توانند موجبات افزایش بهره وریِ تحقیق را فراهم آورند.
نخستین بار به سفارش زنده یاد دکتر باقر آیت الله زاده شیرازی، بنیان گذار و سردبیر مجلۀ اثر، در شمارۀ 21 این مجله در تابستان 1371 «فهرست موضوعی مجله» به چاپ رسید. فهرست مقالات 20 شمارۀ مجله در ذیل چند عنوان دسته بندی و ارائه شد که شاملِ باستان شناسی و تاریخ، معماری و بناها، حفاظت و مرمت، و کلیات بود. سپس در شمارۀ 40 و 41، .«فهرست مندرجات مجله» مقالات سی و نه شمارۀ اثر با تفصیل بیش تری توسط همین نویسندگان و خانم مینا تهرانچی تهیه و در مجله چاپ شد. این نمایه شامل عنوان مقالات، نام نویسندگان و مترجمان، و کلیدواژه های استخراج شده از محتوای مقالات به ترتیب الفبا بود. درسال 1395 نمایه نامۀ 60 شماره ای اثر به صورت جداگانه در یک مجلد و با همان مشخصات منتشر شد. تا امروز (تابستان 1398) 20 شمارۀ دیگر به شمارگان مجله افزوده شده و اکنون به مناسبت دوازدهمین سالگشت درگذشت شادروان باقرآیت الله زاده شیرازی و بزرگداشت ایشان، فهرست مقالات با عنوان «نمایۀ مقالات اثر؛ شمارۀ 1 تا 80» تهیه و تنظیم شده است که مفصل تر است و مشخصات و استاندارد های نمایه نویسی در آن لحاظ شده است. نمایۀ پیشِ رو مشتمل بر نمایۀ الفبایی مقاله ها، نمایۀ الفبایی نویسندگان، و نمایۀ الفبایی واژه های کلیدی است. هرچند در دو مرتبۀ نخست حجمِ مطالبِ فهرست امکان چاپ آن را در یکی از شماره ها به سان یک مقاله فراهم می کرد؛ اما این بار با توجه به افزونی صفحات، چنین کاری شدنی نیست. بنابراین به صورت پیوستی جداگانه در یک مجلد صفحه بندی و چاپ می شود. این گونه فهرست ها می تواند کار تحقیق را برای محققان آسان تر کند. امید است نمایۀ پیشِ رو مورد استفادۀ محققان و علاقمندان محترم موضوعات مجله قرار گیرد. تهیه کنندگان و دست اندرکاران مجله این کار را همچون همیشه بی چشمداشت به امید ادای حقی به شادروان باقرآیت الله زاده شیرازی به مجله تقدیم می دارند. به امید آنکه چنین کاری در حیات آیندۀ مجلۀ تداوم یابد.