فصلنامه علمی اثر

فهرست و شناسنامه اثر 72

مهناز اشرفی

چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده چکیده

مدرسۀ تاریخی عُلیا در فردوس؛ تحلیل و بررسی معماری

علیرضا انیسی

تعلیم و تربیت یکی از پایه های مهم فرهنگ و تمدن است که ریشه ای دیرینه در تاریخ جوامع بشری

دارد. جوهرۀ اصلی این موضوع در مقوله و آموزش متبلور می شود که سیر تحول و تکوین خود را

مطابق با شرایط و نیازهای جوامع انسانی در طول تاریخ سپری کرده است. ضرورت آموزش علوم دینی

به مثابه ابزاری مهم در جهت تبلیغ و گسترش عقاید مذهبی در جهان اسلام از قرون نخستین اسلامی

مطرح شد و به سرعت مورد توجه قرار گرفت. بر اساس اطلاعات موجود، مدارس مذهبی ابتدا در دل

» مدرسه « مساجد جامع جای داشتند ولی بعداً به علل متفاوتی مستقل شدند و فضایی خاص به نام

برای آنها تعریف شد. این نهاد آموزشی جدید عمدتاً در شهرها و بر اساس ویژگی های معماری بومی،

نیازهای اجتماعی و نیز قدرت و حمایت بانیان در مناطق مختلف پدیدار شد و رشد کرد. در کشور ما

نیز مدارس گوناگونی در دوره های متفاوت بنیان نهاده شدند که ارزش های معماری بسیاری از آنها

ناشناخته مانده یا کمتر شناخته شده است. بررسی و مطالعه این مدارس ضمن فراهم آوردن زمینۀ

آشنایی با تاریخ معماری مدرسه، می تواند به روشن شدن سیر تحول معماری ایران نیز منجر شود.

واقع در شهر کهن فردوس در استان خراسان » علیا « این مقاله، پژوهشی در بارۀ مدرسۀ تاریخی

جنوبی است. در این نوشته پس از مرور تاریخچه و سیر تحول شهر به بررسی و توصیف معماری بنای

مدرسه پرداخته شده است. سپس با توجه به شواهد موجود و نیز مقایسه تطبیقی، پیوند آن با سنت

طراحی مدارس دورۀ تیموری که در مدرسۀ غیاثیه خرگرد متجلی شده و نیز با مدرسه هم جوارش

که یادگاری از معماری دورۀ صفوی در این شهر است بررسی شده است. » حبیبیه « یعنی مدرسۀ

در انتها نیز بر اساس شواهد موجود در مورد تاریخ گذاری احداث این بنا که در مورد آن اختلاف نظر

وجود دارد، پیشنهادی ارائه شده است.

بازنمایی ساختار صفوی باغ تاریخی عباس آباد نطنز

سید محمد بهشتی

باغ عباس آباد نطنز از باغ های به جامانده از قرن یازدهم هجری )مقارن با دورۀ صفوی( است. این باغ

اثری است که در پیوند با محیط پیرامون و موقعیت ساختاری اش، نمودِ متفاوتی در میان باغ های

شاهی دارد، تا آنجا که قرارگیری آن در منطقۀ ییلاقی نطنز و دامنۀ کوه کرکس از وجوه برجستۀ

آن به لحاظ منظری به شمار می آید. پژوهش پیشِ رو تلاشی در جهت بازنمایی ساختار اولیۀ این

باغ با استناد به گزارش های علمی، متون و اسناد تاریخی موثق و مطابقت با گونه های مشابه است.

یافت ههایی که در حوزۀ این مطالعه به دست آمده است در راستای شناخت گونه ای از باغ های ایرانی

است که مبتنی بر واقعیت های موجود می باشد. یکی از رویکردهای این مطالعه، نگرش به ساختار

کلی مجموعۀ عبا سآباد که باغ را جزئی از آن م یداند است. این نگرش مجموعۀ عباس آباد را

به مثابه منظومه ای در تعامل با بستر شکل گیری اش م یبیند. افزون بر این، هدف از بررسی چنین

موضوعی، نگاه دقیق تر به یکی از باغ های خارج از شهر و منزلگاهی است. خوانش زمینۀ پیدایش اثر،

به نمودارشدن ساختارهای ارزشمندی که در پیوند با باغ شاهی قرار م یگرفتند، منجر شد. اجزایی

همچون معدن سرب و روی، آثاری از قبرستانی قدیمی و سکونت گاه نخستین را می توان از یافته های

این پژوهش دانست. در حیطۀ عناصر معماریانه نیز وجود مکان اقامتیِ ساباط در مجاورت باغ محرز

شد. همچنین در روند تحقیق، شناسایی گیاهان اصیل و نظام آبیاری باغ مد نظر قرار گرفته است.

روش شناسی مستندنگاری نظام پوشش گیاهی کاخ گلستان تهران

نیره خان محمدی

گیاهان به ویژه درختان کهن سال از مهم ترین اجزای یک باغ تاریخی هستنند تا آنجا که بخش مهمی

از ساختار و ادراک مکان باغ به واسطۀ حضور گیاهان شکل می گیرد. بنابر این لازم است گیاهان

همانند سایر اجزای شکل دهندۀ باغ مورد توجه قرار گیرند. از این رو ثبت و نگهداری اطلاعات وضع

زیستی گیاهان باغ برای حفظ نظام گیاهان باغ اهمیت زیادی دارد و فرایند نگهداری و مدیریت باغ را

تسهیل م یکند. آنچه مسلم است گیاهان باغ به عنوان جزء مهمی از آن نیازمند ثبت هستند و لازم

است سازوکاری برای این منظور در نظر گرفته شود. در این نوشتار سعی شده به این موضوع پرداخته

شود. به عبارتی سعی خواهیم کرد بدین سؤال پاسخ دهیم که اساساً چگونه می توان سازوکاری برای

مستند کردن وضع موجودِ نظامِ گیاهی یک باغ تدوین کرد؟ کاخ گلستان به عنوان مقر حکومتی دورۀ

قاجاریه از اهمیت ویژه ای برخوردار است و لزوم توجه به نظام گیاهی آن در کنار سایر اجزای معماری

آن احساس م یشود. با همین هدف گونه های گیاهی کهن سال آن طی برداشت های میدانی مطالعه

شد و در ادامه قالبی برای درج اطلاعات تدوین شدۀ آن تهیه شد و درختان مورد نظر نیز انتخاب شدند.

تهیۀ نقشۀ دقیقی از موقعیت و گون ههای گیاهی باغ، اولین گام در راستای ثبت آنان است. در گام

بعدی وضع فیزیکی گیاهان همانند قطر و سن آنان مورد سنجش قرار گرفته و خصوصیات ظاهری

آنان با عکس انداختن و ترسیم شکل ظاهری آنان ثبت و ضبط م یشود. روش تحقق این فرایند در

باغ گلستان، مطالعات کتابخانه ای و برداشت های میدانی و استفاده از تجربۀ متخصصان این حوزه بوده

است.

معرفی مسجد جامع دِزَک سراوان

سحر رستگار ژاله

مسجد جامع دِزَک Dezak در مرکز روستایی تاریخی به همین نام در سه کیلومتری شهرستان

سراوان استان سیستان و بلوچستان واقع شده است. این مسجد یک طبقه است و با خشت و گل،

مصالح بومی منطقۀ ساخته شده و سیمایی ب ی پیرایه دارد. از آنجا که مطالعۀ دقیقی دربارۀ این مسجد

صورت نگرفته یا گمان ه ای با هدف تعیین قدمت آن زده نشده است، دربارۀ تاریخ ساخت آن نظرهای

گوناگونی اظهار شده است و آن را به قرون نخستین اسلامی تا سد ه های اخیر منسوب کرده اند. با

این حال با تحلیل ویژگ ی های نیارشی، آرای ه ها و مقایسۀ تطبیقی مساجد قرون اولیۀ اسلام در ایران

هم چون تاریخانۀ دامغان، م ی توان آن را از جملۀ یکی از قدی م ترین مساجد ایران به شمار آورد.

ریخت کلی طا ق ها که عمدتاً ماز ه ای هستند و نحوۀ اتصا ل شان به ستو ن ها با اندکی پی ش آمدگی،

وجود صحن مرکزی و قرار گرفتن روا ق ها و شبستا ن ها در اطراف آن، عری ض تر بودن شبستان جنوبی،

و سادگی و بی پیرایگی این مسجد ما را به ابراز این فرضیه متقاعد م ی کند. از دیگر ویژگی های این

مسجد این است که علاوه بر بخ ش های اصلی همچون صحن و شبستان و رواق، دارای فضاهای جانبی

دیگری مانند چله خانه و فضایی برای استراحت زائران نیز هست. این فضاها در بناهای دیگر این استان

نیز دیده م ی شود. از آنجا که اهالی روستا که عمدتاً اهل تسنن هستند فرایض دینی و نماز را در

مسجد به جا می آورند، مسجد جامع دزک در طی سا لهای گوناگون بارها در معرض تعمیر و بازسازی

قرار گرفته و دچار تغییراتی در برخی بخ ش ها شده است. احداث سرویس بهداشتی با مصالح سیمانی

در کنار رواق شرقی، نصب درهای آلومینیومی در شبستان جنوبی، جا به جا کردن محل ورودی اصلی

از ضلع شمالی به ضلع شرقی، سن گ فرش کردن صحن، و... از جملۀ تغییراتی است که در سا ل های

اخیر در این مسجد رخ داده است. اگرچه این الحاقات و تغییرات با ویژگ ی های اصلی مسجد ناهماهنگ

است ولی ت هرنگ و فرم کلی مسجد را از بین نبرده و تا به امروز سیمای اصیل مسجد حفظ شده است.

پژوهش حاضر ضمن معرفی مسجد جامع دزک، این فرضیه را پیش می نهد که این مسجد اثری

اصیل و کمیاب با ویژگ ی های معماری اولیۀ پس از اسلام ایران است. فرضیۀ این تحقیق، بهر ه گیری

مسجد جامع دزک از الگوهای مستتر در مساجد قرون اولیه اسلام و با ویژگی مساجد شبستانی است.

این پژوهش با استفاده از رو ش های توصیفی تحلیلی و جم ع آوری اطلاعات به شیوۀ کتابخان ه ای و

مطالعات میدانی به معرفی مسجد جامع دزک به عنوان اثری ک م نظیر در پهنۀ فرهنگی و تاریخی

سرزمی ن مان م ی پردازد. بیان موقعیت قرارگیری مسجد جامع دزک، تشریح و توضیحِ معماری آن و

توصیف دقیق نیارش و آرایه های این مسجد جا ن مایۀ این پژوهش را شکل م ی دهد. با پ ی گیری بنیا ن ها

و تغییر و تحولات صور ت گرفته در مسجد جامع دزک و هم چنین با نگاهی به مساجد قرون اولیۀ اسلام

در ایران همچون تاریخانۀ دامغان، نتیجۀ تحقیق البته با شک و تردید نشان از آن دارد که مسجد

جامع دزک با توجه به خصوصیات شبستانی اش متعلق به قرون اولیۀ اسلامی است.

تحلیل خانه تاریخی تک بادگیرۀ باجُغلی(میرزا علی صراف)بر مبنای سازماندهی فضایی

مریم قاسمی سیچانی

خانه های تاریخی باارزش اصفهان غالباً در بازۀ زمانی دورۀ صفویه تا اواخر دورۀ رضاشاه )پهلوی اول( و بر

اساس الگوی حیاط مرکزی و ویژگی های معماری مناطق نیمه گرم و خشک ایران ساخته شده اند، اما به

لحاظ موقعیت دینی و فرهنگی ساکنان )مسلمان، ارمنی، یهودی، زرتشتی( یا موقعیت شغلی و اجتماعی

آنان )بازرگان و تاجر، روحانی، ملاک و زمین دار( تفاوت هایی در سازماندهی فضاها، نقش آب و تزیینات

آنان به چشم می خورد. مقایسه و بررسی عکس های هوایی اصفهان طی سال های مختلف، تغییر سریع چهرۀ

بافت تاریخی شهر اصفهان ) 4300 هکتار( را نشان می دهد که از این میان خانه های تاریخی به عنوان رکن

اصلی شاکلۀ محلات شهر، به دلیل ویژگی های خاص خود بیش از دیگر ابنیه در معرض تغییر و نابودی قرار

دارند. بررسی ها نشان داد که مطالعات صورت گرفته در مورد این خانه ها نسبت به خانه های تاریخیِ دیگر

شهرهای جهان، محدود بوده است و با توجه به تغییر چهرۀ سریع و سرعت بالای تخریب، تعلل در بررسی

آنها موجب از میان رفتن مدارک ب ینظیری در معماری ایرانی می شود. در این مقاله به تحلیل سازماندهی

فضا در خانۀ تاریخی باجغلی پرداخته شده است که از معدود بناهای ت کبادگیرۀ باقی مانده از عصر صفوی

است. هستۀ اولیه آن در دورۀ صفویه شکل گرفته و در زمان قاجار، توسعه یافته و الحاقاتی نیز در زمان

پهلوی به آن افزوده شده است. تحقیق حاضر به منظور پاسخ به پرسش هایی همچون چگونگی ویژگی های

سازماندهی فضاهای معماری، سازه، تزیینات، و بادگیر یگانۀ این خانه انجام گرفته است. روش تحقیق در

این مقاله توصیفی تحلیلی است و برای مستندسازی ویژگ یهای معماری، سازه و تزیینات بنا، از برداشت

ترسیمی، تصویری، نوشتاری، و شنیداری شفاهی بهره گرفته شده است. از انگیزه های مطالعۀ خانۀ

باجغلی می توان به ویژگ یهای منحصربه فرد این بنا همچون داشتن یک بادگیر، ساخت جبهۀ اصلی در

شمال زمین به شیوۀ رایج خانه های ارامنۀ جلفای اصفهان در دورۀ صفوی، و وضع نابسامان کنونی این خانه

اشاره کرد. همچنین شناخت معماری این خانۀ تاریخی، به منظور درک بخشی از هویت ناشناختۀ تاریخی

شهر اصفهان، امری ضروری است. از آنجا که بادگیر در معماری شهر اصفهان رایج نیست می توان بر اساس

این بنا، حضور ت کبادگیر در خانه های شهر اصفهان را مورد بحث قرار داد. بر همین اساس در جبهۀ جنوبی،

ویژگی های خانه های دورۀ صفویه همچون ایجاد تالار چلیپایی با غلام گردش، برپایی سقف طاق و چشمه،

ایجاد تزیینات حجمی و سطحی چون مقرنس، نقاشی و گچبری در فضای درون و معرق آجر در نمای رو

به حیاط و قوس های متداول دورۀ صفوی چون کلیل و تیزه دار مشاهده شده است. در جبهۀ شمالی نیز

ویژگی های معماری دورۀ دوم قاجار همچون داشتن تالار مستطیلی با سقف تخت و تزییناتی همچون آلت

و لقط، گچبری برجسته و نقاشی های الهام گرفته از نقاشی غرب و قوس های نیم دایره مشاهده شد. یافته های

تحقیق نشا ندهندۀ نحو فضا و ویژگی های سازه، تزیینات و فضای معماری خانۀ باجغلی در مقایسه با سایر

خانه های هم دورۀ آن در بافت تاریخی اصفهان بوده است.

فرایند و چگونگی شکل گیری معماری آیینی یارسان

فخرالدین محمدیان

معماری آیینی فرهنگی، حاصل تعامل دوسویۀ انسان و طبیعت در طول تاریخ بوده است. از این

رو مطالعۀ بناهای آیینی در بستر جغرافیایی، درک و شناخت معناداری از این آثار پیش روی ما قرار

می دهد. با بررسی نوع معماری آیینی سرزمی نها، بخشی از رفتارهای فرهنگی جوامع بیان می شود.

یارسان یکی از مسلک های آیینی است که توانسته بسیاری از رفتارهای اعتقادی و فرهنگی آیین های

کهن را در درون خود حفظ کند. پیروان این مسلک به صورت پراکنده در بسیاری از نواحی مختلف

ایران امروزی و خارج از مرزهای ایران زندگی م یکنند. اغلب محوطه های مقدس یارسان )در قالب

بناهای یادمانی و مقابر( در نواحی غربی ایران قرار دارند. این پژوهش سعی دارد به مطالعۀ چگونگی

از توابع استان لرستان و » بلوران « فرایند شکل گیری بناهای آیینی مسلک یارسان در محوطۀ

شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه بپردازد. این پژوهش از نظر هدف بنیادی و از نظر روش تاریخی

است و داده های آن از مطالعات کتابخان های و میدانی حاصل شده است. نتایج مطالعات بیانگر این

مطلب است که عوامل زیست محیطی و اعتقادی این مسلک، بر فرایند شکل گیری این گونۀ معماری

اثرگذار بوده است.

نقاشی های نویافتۀ پناهگاه صخره ای مادیان کوه کورونی

سیدمحمود میراسکندری

همزمان با انجام فعالیت های میدانی، فصل دوم پروژۀ بررسی و شناسایی آثار فرهنگی تاریخی

بخش کورونی یا کوه نانی از توابع شهرستان کوهدشت لرستان توسط امیر منصوری، یکی از اهالی

ده حسین آباد )آقای شا ه حسین کورونی( ما را از وجود مجموع ه ای از نقاش ی های صخر ه ای در منطقه

آگاه ساخت. نگارنده با راهنمایی ایشان برای بازدید و ثبت نقوش رهسپار محل شد. این نقوش بر

» ده روه ن چه قه ل « روی دیوارۀ پناهگاه صخره ای مادیا ن کوه، در تنگه ای که در گویش محلی آن را

دربند شغالDarvan Chaghal می نامند، ایجاد شده است. علت نام گذاری تنگه بدین نام این

است که در فصول مختلف سال محل بیتوته تعداد زیادی شغال و روباه است. رسیدن به محل نقاش ی ها

مستلزم گذر از یک مسیر نسبتاً راحت از میان تنگه است. به طوری که در ابتدای ورودی تنگه وجود

یک محوطۀ استقراری، جالب به نظر م ی رسید. لازم به ذکر است که در کف خاکی پناهگاه هی چ گونه

مواد فرهنگی مشاهده نشد. مجموعۀ تنگۀ ده روه ن چه قه ل مادیا نکوه در بهار 1388 ش به وسیلۀ هیئت

بررسی و شناسایی آثار فرهنگی تاریخی بخش کونانی به سرپرستی نویسندگان مورد بازدید و مطالعۀ

باستا ن شناختی قرار گرفت. دربارۀ این آثار پیش از این هی چ گونه پژوهشی انجام نگرفته و مطلبی دربارۀ

آن ها منتشر نشده است.

بناهای تاریخی در پناه قانون، ثبت آثار ملی در بهار 1395

ذات الله نیک زاد