[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي :: درباره نشريه :: آخرين شماره :: تمام شماره‌ها :: مقالات در دست انتشار :: جستجو :: ثبت نام :: ارسال مقاله :: تماس با ما ::
:: سال 5، شماره 18 - ( 12-1400 ) ::
سال 5 شماره 18 صفحات 201-179 برگشت به فهرست نسخه ها
سیر تحول کالبدی-معنایی «فخرومدین» در بناهای آرامگاهی به‌جاماندۀ دوران اسلامی (مطالعۀ تطبیقی دوره‌های ایلخانی، تیموری و صفوی)
آزیتا بلالی اسکویی1، عاطفه صداقتی 2، پریسا حسن‌خوشبخت3، صنم کفشدوز سلیمی3
1- دانشیار گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی، تبریز، تبریز، ایران
2- استادیار گروه شهرسازی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران ، a.sedaghati@ub.ac.ir
3- دانشجوی کارشناسی‌ارشد گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی، تبریز، تبریز، ایران
چکیده:   (478 مشاهده)
فخرومدین به شبکه‌های درون حصار و اماکن مذهبی گفته می‌شود که به‌صورت مشبک‌هایی تکرار شوند. این‌گونه دیوارها را با قطعات گل‌پخته به اشکال هندسی و غیر‌هندسی ساخته‌اند و چون در فواصل آن‌ها حفره‌هایی پدید آمده، کوشیده‌اند که فرم آن‌ها نیز زیبا باشد. در دوران اسلامی ایران، بناهای آرامگاهی و مقابر پس از مساجد، در شمار مهم‌ترین آثار معماری و شهرسازی، جای می‌گیرند. ساخت این بناها از سدۀ چهارم هجری‌قمری، آغاز و با فراز و فرودهایی تا عهد صفویه، ادامه می‌یابد. به‌گواهی آثار بازمانده، دورۀ ایلخانان در ایران را می‌توان دوران اوج رواج و رونق ساخت «فخرومدین» در بناهای آرامگاهی دانست. در این نوشتار، تعدادی از بناهای آرامگاهی به‌جامانده از دورۀ ایلخانی، تیموری و صفوی موردبررسی تطبیقی قرار گرفته ‌است. جستار این پرسش اصلی را که فخرومدین چه سیر تحولی را در دوران اسلامی با تأکید بر سه دورۀ مذکور، طی نموده است و کاربرد آن، در تطبیق با هم چگونه قابل تشریح و ردگیری است؟ دنبال می‌نماید. این پژوهش، ترکیبی از دو نوع روش‌ پژوهش کیفی و کمّی و به روش توصیفی- تحلیلی بر پایۀ استدلال منطقی، انجام ‌شده ‌است. جمع‌آوری داده‌ها، ازطریق مطالعۀ کتابخانه‌ای و اسناد معتبر تاریخی و بررسی تصاویر و مراکز اسناد صورت‌ گرفته ‌است. در‌ این‌راستا ابتدا پیشینۀ تاریخی و مبانی ‌نظری مبحث مورد بررسی قرار‌ گرفته ‌است. سپس تمامی گونه‌های فخرومدین در مقابر سه دورۀ ایلخانی، تیموری و صفوی (درمجموع 25 نمونۀ موردی) با توجه به الگو‌های هندسی، محل قرارگیری و مصالح به‌کار برده‌‌شده در ساخت آن‌ها تحلیل شده‌ است. نتیجۀ مطالعۀ تطبیقی نشان می‌دهد که «فخرومدین» در قالب هفت شاخصۀ کالبدی-معنایی تدوین ‌شده است. این شاخصه‌ها شامل: معنویت، شفافیت، آسایش محیطی، امنیت، تعامل بصری، محرمیت و زیبایی هستند و مشخص شد که در دورۀ ایلخانی، شاخصه‌های «معنویت» و «تعامل بصری»، در دورۀ تیموری، شاخصه‌های «آسایش محیطی» و «تعامل بصری» و در دورۀ صفوی، شاخصه‌های «معنویت» و «آسایش محیطی» مورد تأکید بوده ‌است.
واژه‌های کلیدی: فخرومدین، آرامگاه، ایلخانی، تیموری، صفوی
متن کامل [PDF 1565 kb]   (96 دریافت)    
نوع مقاله: پژوهشي | موضوع مقاله: میان‌رشته‌ای
دریافت: 1400/3/29 | پذیرش: 1400/5/12 | انتشار: 1400/12/10
فهرست منابع
1. - اوغازیان، فرزانه، (1395). «بازخوانی الگو‌های هندسی عنصر شباک برمبنای بهینه‌سازی نور روز (نمونۀ موردی: طراحی ساختمان اداری شیشۀ قزوین در تهران)». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، رشتۀ مهندسی معماری، دانشگاه تربیت‌مدرس (منتشر نشده).
2. - بزرگمهری، زهره، (1390). آمودهای ایرانی (شناخت، آسیب‌شناسی و مرمت). تهران: انتشارات سروش دانش.
3. - بلر، شیلا؛ و بلوم، جاناتان، (1388). ه‍ن‍ر و م‍ع‍م‍اری‌ اس‍لام‍ی‌ (۲). ترجمۀ یعقوب آژند، چاپ سوم، ت‍ه‍ران‌: س‍ازم‍ان‌ م‍طال‍ع‍ه‌ و ت‍دوی‍ن‌ ک‍ت‍ب‌ ع‍ل‍وم‌‌ان‍س‍ان‍ی‌ دان‍ش‍گ‍اه‌ه‍ا (س‍م‍ت‌): ف‍ره‍ن‍گ‍س‍ت‍ان‌ ه‍ن‍ر ج‍م‍ه‍وری‌ اس‍لام‍ی‌ ایران‌.
4. - بمانیان، محمدرضا؛ و نیکودل، فهیمه، (1393). «بررسی انواع نورگیری و روش‌های تأمین نور در مساجد دورۀ قاجار تهران». پژوهش‌های معماری اسلامی، سال 1، شمارۀ 3، صص: 74-60.
5. - بهلولی‌نیری، بهزاد، (1390). «بررسی شیوه‌های معماری آرامگاهی از دورۀ ایلخانی تا عصر صفوی در استان اردبیل». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی دورۀ اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی (منتشرنشده).
6. - پارسا، محمد‌علی، (1390). «خاستگاه‌های معماری پنجره جستاری در مفهوم پنجره در زبان فارسی و فرهنگ ایرانی». مجلۀ مسکن و محیط روستا، دورۀ 30، شمارۀ 134، صص: 94-75.
7. - پوپ، آرتور، (1393). معماری ایران. ترجمۀ غلامحسین صدری‌افشار، چاپ دهم، تهران: دات.
8. - پوگاچنکووا، آناتولیناگالینا، (1387). شاهکارهای معماری آسیای میانه. ترجمۀ سید‌داوود طبایی، تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
9. - پیرنیا، محمد‌کریم، (1378). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت.
10. - پیرنیا، محمد‌کریم، (1387). سبک‌شناسی معماری ایران. تهران: انتشارات سروش دانا.
11. - حسینی، سجاد؛ و پور‌کریمی، پرویز، (1395). «برج مقبره‌های مشابه با برج مقبرۀ شیخ صفی‌الدین اردبیلی از منظر تزئینات معماری». اردبیل: مجموعه مقالات همایش بین‌المللی معاصرسازی سنت‌های معماری اسلامی ایرانی.
12. - خاکپور، مینو، (1392). «گونه شناسی بقاع متبرکه لاهیجان». مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شمارۀ 13، صص: 92-81.
13. - خواجه‌نوری، الهام؛ فلامکی، محمدمنصور؛ و کبودر‌آهنگی، مینا، (1396). «چگونگی‌های شکل‌گیری و تکامل آجر در معماری ایرانی». دوماهنامۀ نخبگان علوم و مهندسی، دورۀ 2، شمارۀ 2، صص: 235-202.
14. - رفایی، اشکان، (1390). «شکل‌گیری و نقش آرامگاه در معماری ایران در دوران اسلامی (قرن اول تا هفتم ه‍.ق.)». پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، رشتۀ هنر، دانشگاه هنر اصفهان (منتشرنشده).
15. - شراهی، اسماعیل؛ و نیستانی، جواد؛ (1393). «بررسی باستان‌شناسی معماری آرامگاه‌های دورۀ صفوی تفرش، استان مرکزی». فصلنامۀ علمی تخصصی، باستان‌شناسی ایران. دورۀ 4، شمارۀ 1، صص: 106-83.
16. - غروی، مهدی، (1376). آرامگاه در گسترۀ فرهنگ ایرانی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
17. - کیانی، محمدیوسف، (1379). ت‍اری‍خ‌ ه‍ن‍ر م‍ع‍م‍اری‌ ای‍ران‌ در دورۀ‌ اس‍لام‍ی‌. چاپ سوم، تهران: سازم‍ان‌ م‍طال‍ع‍ه‌ و ت‍دوی‍ن‌ ک‍ت‍ب‌ ع‍ل‍وم‌‌ان‍س‍ان‍ی‌ دان‍ش‍گ‍اه‌ها (س‍م‍ت‌)‌‫‌.
18. - گدار، آندره، (1377). هنر ایران. ترجمۀ بهروز حبیبی، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه شهید‌بهشتی.
19. - گرابر، اولگ؛ هتستین، مارکوس؛ و دلیوس، پیتر، (1389). معماری اسلامی. ترجمۀ اکرم قیطاسی، تهران: شرکت انتشارات سوره مهر.
20. - گ‍لمبک‌، لیزا؛ و ویلبر، دونالد، (1374). معماری تیموری در ایران و توران. ترجمۀ محمد‌یوسف کیانی و کرامت‌الله افسر، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.
21. - مسعودی‌اصل، بهزاد؛ احمدعلی، فرزین؛ جوادی، شهره؛ و براتی، ناصر، (1397). «مبانی معماری مقابر امام‌زادگان در ایران». باغ نظر، شمارۀ 64، صص: 14-5.
22. - مشبکی‌اصفهانی، علیرضا، (1397). «مقایسۀ تطبیقی معماری مقابر دورۀ سلجوقیان و ایلخانیان در شهرستان مراغه با نگرش کالبدی». دو ماهنامۀ علمی تخصصی پژوهش در هنر و علوم‌انسانی، سال 3، شمارۀ 2، صص: 11-1.
23. - منشی، اسکندر، (١٣٣٥). تاریخ عالم‌آرای عباسی. به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: چاپخانۀ موسوی.
24. - مهدوی‌نژاد، محمد‌جواد؛ و مطور، سها، (1391). «کیفیت نورگیر‌ها در گنبد‌های ایرانی (با رویکرد به مسائل سازه‎ای گنبد)». نقش‌جهان - مطالعات نظری و فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی، دورۀ 2، شمارۀ 2، صص: 42-31.
25. - میرمیران، سید‌هادی، (1374). «اصول معماری ایران». مجلۀ آبادی، دورۀ 5، شمارۀ 19، صص: 30-28.
26. - میرمیران، سید‌هادی، (۱۳۷۷). «سیری از ماده به روح». مجلۀ معماری و شهرسازی، دورۀ 6، شمارۀ 42 و 43، صص: 100-94.
27. - نژادابراهیمی، احد؛ و توران‌پور، محیا، (1397). «حس مکان در مساجد براساس مطالعۀ تطبیقی شکل و مکان ساخت فخرومدین در مساجد تاریخی»، پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دورۀ 9، شمارۀ 20، صص: 182-165.
28. - نظری، سهیل؛ و بلخاری‌قهی، حسن؛ (1394). «بررسی ریشه‌های ایرانی معماری آرامگاهی هند در دورۀ سلاطین دهلی نمونۀ موردی مقبره صوفی رکنی عالم». مطالعات معماری ایران، شمارۀ 8، صص: 34-21.
29. - نعمت‌گرگانی، ام‌البنین، (۱۳۸۱). «پیشینۀ نور در معماری و وسایل روشنایی در هنر اسلامی ایران». مجلۀ اثر، شمارۀ ۳۵، صص: 323-316.
30. - وانگ، دیوید؛ و گروت، لیندا، (1389). روش‌های تحقیق در معماری. تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
31. - ویلبر، دونالد نیوتون، (1365). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانیان. ت‍رج‍م‍ۀ‌ ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ ف‍ری‍ار، تهران: وزارت‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و آم‍وزش‌ ع‍ال‍ی‌، ش‍رک‍ت‌ ان‍ت‍ش‍ارات‌ ع‍ل‍م‍ی‌ و ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌.
32. - هیلن‌براند، رابورت، (1383). معماری اسلامی: فرم، عملکرد و معنی. ترجمۀ ایرج اعتصام، تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
33. - هیلن‌براند، روبرت، (1374). معماری در هنرهای ایران. تألیف: دبلیو فریه، ترجمۀ پرویز مرزبان، تهران: نشر و پژوهش فرزان‌روز.
34. - هیلن‌براند، روبرت، (1379). معمــاری اســلامی. ترجمۀ ایــرج اعتصــام، تهــران: شــرکت پــردازش و برنامــه‌ریــزی شــهری.
35. - هیلن‌براند، روبرت، (1387الف). معماری اسلامی. ترجمۀ باقر شیرازی، چاپ دوم، تهران: انتشارات روزنه.
36. - هیلن‌براند، روبرت، (1387ب). «معماری صفوی». ترجمۀ محسن جاوری، در: تاریخ ایران کمبریج، تهران: انتشارات مهتاب.
37. - Behloolniri, B., (1390). “Study of tomb architectural methods from the patriarchal period to the Safavid era in Ardabil province”. Master Thesis in Archeology, Islamic Course, Islamic Azad University, Central Tehran Branch (Unpublished, In Persian).
38. - Bemanian M. & Nikoudel F., (2014). “Evaluation of Daylight-catching and Daylight Providing Methods in Mosques”. Researches in Islamic Architecture, No 2 (2), Pp: 60-74, (In Persian).
39. - Blair, Sh. & Bloom, J., (2010). The Art and Architecture of Islam (2). Translated by: Yaqub Azhand, third edition, Tehran: Scientific organization and compilation of books on humanities University (SAMT): The faculties of art of the Islamic Republic of Iran., (In Persian).
40. - Bozorgmehri, Z., (2011). Iranian Studies (Cognition, Pathology and Restoration). Tehran: Soroush Danesh Publications, (In Persian).
41. - Gharavi, M., (1997). Tomb in the context of Iranian culture. Tehran: Association of Cultural Works and Honor, (In Persian).
42. - Godard, A., (1998). Iranian Art. Translated by: Behrouz Habibi, third edition, Tehran: Shahid Beheshti University Press, (In Persian).
43. - Golombek, L. & Wilber, D., (1995). The Timurid architecture of Iran and Turan‬.Translated by: Mohammad Yousef Kiani and Keramatullah Afsar, Tehran: Cultural Heritage Organization, (In Persian).
44. - Graber, O.; Hatstein, M. & Delius, P., (2011). Islamic Architecture. Translated by: Akram Gheitasi, Tehran: Surah Mehr Publishing Company, (In Persian).
45. - Helen Brand, R., (2005). Islamic Architecture: Form, Function and Meaning.Translated by: Iraj Etesam, Tehran: Urban Processing and Planning Company, (In Persian).
46. - Helenbrand, R., (1996). Architecture in Iranian Arts. by: Ferrier, Ronald W, Translated by: Parviz Marzban, Tehran: Farzanourooz Publishing and Research, (In Persian).
47. - Helenbrand, R., (2001). Islamic Architecture. Translated by: Iraj Etesam, Tehran: Urban Processing and Planning Company, (In Persian).
48. - Helenbrand, R., (2009). Safavid Architecture. Translated by: Mohsen Javari in Cambridge History of Iran, Tehran: Mahtab Publication, (In Persian).
49. - Helenbrand, R., (2009a). Islamic Architecture. Translated by: Baqer Shirazi, second edition, Tehran: Rozaneh Publications, (In Persian).
50. - Hosseini, S. & Poor Karimi, P., (2015). “Tomb towers similar to the tomb tower of Sheikh Safi al-Din Ardabili in terms of architectural decorations”, Ardabil: Proceedings of the International Conference on Contemporary Contemporary Iranian Islamic Architectural Traditions, (In Persian).
51. - Khajeh Nouri, E.; Flamaki, M. M. & Kaboudra Ahangi, M., (2018). “How brick formation and evolution in Iranian architecture”. Science and Engineering Elites, Vol. 2, N. 2, Pp: 235-202 (In Persian).
52. - Khakpour, M., (2013). “Typology of Lahijan holy shrines”. Studies of the Islamic Iranian city, No. 13, Pp: 92-81, (In Persian).
53. - Kiani, M. Y., (2000). History of Iranian Architectural Art in the Islamic Period.Third Edition, Tehran: Organization of Studies and Compilation of University Humanities Books (SAMT), (In Persian).
54. - Mahdavinejad, M. & Matoor, S., (2012). “ The Quality of Light-Openings in Iranian Domes (With the Structural Approach)”. Naqshejahan, No. 2 (2), Pp: 31-42, (In Persian).
55. - Masoudi asl, B.; Javadi, S.; Barati, N. & Farzin, A., (2018). “Architectural Basics of Imams Descendants’ Holy Shrines in Iran”. The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, No. 15 (64), Pp: 5-14, (In Persian).
56. - May, T., (2011). Social Research, Issues, methods and process. United Kingdom: McGraw-Hill Education.
57. - Meshbaki Esfahani, A., (2019). “Comparative comparison of the architecture of Seljuk and Ilkhanid tombs in Maragheh city with a physical attitude”. Research in Art and Humanities, Vol. 3, No, 2, Pp: 11-1, (In Persian).
58. - Mirmiran, S. H., (1995). “Principles of Iranian Architecture”. Abadi Magazine, Vol. 5, No. 19, Pp: 30-28, (In Persian).
59. - Mirmiran, S. H., (1998). “Saturation from matter to Spirit”. Architecture and Urban Planning, Vol. 6, No. 42 & 43. Pp: 100-94, (In Persian).
60. - Monshi, A., (1957). “History of the Abbasid world”. by: Iraj Afshar, Tehran: Mousavi Printing House, (In Persian).
61. - Nazari, S. & Bolkhar Ghehi, H., (2016). “Survey of Iranian Influences in Indian Funerary Architecture under the Sultanate of Delhi”. Iranian Architectural Studies, No. 8, Pp: 34-21, (In Persian).
62. - Nejad Ebrahimi, A. & Turanpour, M., (2019). “Sense of place in mosques based on a comparative study of the shape and place of construction of Fakhr-o-Madyn in historical mosques”. Iranian Archaeological Research, Vol. 9, No. 20, Pp: 182-165, (In Persian).
63. - Nemat Gorgani, U. A. B., (2002). “History of Light in Architecture and Lighting Fixtures in Islamic Art of Iran”. Asar, No. 35, Pp: 323-316, (In Persian).
64. - Oghazian, F., (2015). “Rereading the Geometric Patterns of the Shabak Element Based on Daylight Optimization (Case Study: Design of Qazvin Glass Office Building in Tehran)”. M. Sc. Thesis, Architectural Engineering, Tarbiat Modares University (Unpublished, In Persian).
65. - Parsa, M. A., (2011). “The Origin of Window Architecture An Inquiry in the Concept of Window in Persian Language and Culture”. Housing and rural environment, No. 30, (134), Pp: 75-94, (In Persian).
66. - Pirnia, M. K., (2009). Introduction to Iranian Islamic Architecture. Tehran: University of Science and Technology Publications, (In Persian).
67. - Pirnia, M. K., (2009). Iranian Architectural Stylistics. Tehran: Soroush Dana Publications, (In Persian).
68. - Pope, A., (2015). Persian architecture. Translated by: Gholam Hossein Sadri Afshar, 10th edition, Tehran: Dot Publications, (In Persian).
69. - Pugachenkova, A., (2009). Masterpieces of Central Asian Architecture. Translated by: Seyed Davood Tabaei, Tehran: Academy of Arts Publications, (In Persian).
70. - Rafaei, A., (2012). “The formation and role of tombs in Iranian architecture in the Islamic era (first to seventh century AH)”. Master's thesis, field of art, Isfahan University of Arts (Unpublished, In Persian).
71. - Ragin, Ch. C., (1987). The Comparative Method (Moving beyond qualitative and quantitative strategies). California: University of California press.
72. - Sharahi, I. & Neyestani, J., (2015). “Archaeological study of the architecture of Tafresh Safavid tombs, Markazi province”. Specialized scientific quarterly, Archeology of Iran, Vol. 4, No. 1, Pp: 106-83, (In Persian).
73. - Wang, D. & Groat, L., (2002). Architectural research methods. Tehran: Printing and Publishing Institute, University of Tehran, (In Persian).
74. - Wilber, D. N., (1987). The Architecture of Islamic Iran: the Ilkhanid period‬. Translated by: Abdullah Farihar, Tehran: Ministry of Culture and Higher Education, Company of scientific and cultural publications, (In Persian).
ارسال پیام به نویسنده مسئول

ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

CAPTCHA



XML   English Abstract   Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Belali Oskoyi A, Sedaghati A, Hasan Khoshbakht P, Kafshdooz Salimi S. A Study of Physical-Semantic Evolution of “Fakhr and Madin” in Tomb Buildings Left Over from the Islamic Period (Comparative Study of Ilkhanid, Timurid and Safavid Periods). Parseh J Archaeol Stud. 2022; 5 (18) :179-201
URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-588-fa.html

بلالی اسکویی آزیتا، صداقتی عاطفه، حسن‌خوشبخت پریسا، کفشدوز سلیمی صنم. سیر تحول کالبدی-معنایی «فخرومدین» در بناهای آرامگاهی به‌جاماندۀ دوران اسلامی (مطالعۀ تطبیقی دوره‌های ایلخانی، تیموری و صفوی). مطالعات باستان شناسی پارسه. 1400; 5 (18) :201-179

URL: http://journal.richt.ir/mbp/article-1-588-fa.html



بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.
سال 5، شماره 18 - ( 12-1400 ) برگشت به فهرست نسخه ها
فصلنامه مطالعات باستان شناسی پارسه Parseh Journal of Archaeological Studies
Persian site map - English site map - Created in 0.17 seconds with 30 queries by YEKTAWEB 4414